ABC về ngành điện, giá điện

  • Bởi Admin
    01/05/2019
    0 phản hồi

    Đinh Minh Tuấn

    (Đây là những kiến thức tôi học hơn 20 năm trước trong chuyên ngành energy economics and planning. Hy vọng là không có khác biệt nhiều so với kiến thức bây giờ. Nếu có gì sai, các bác chuyên ngành chỉnh giúp).

    1. Ngành điện hoạt động thế nào?

    Ngành điện là ngành mà sản xuất và tiêu thụ diễn ra đồng thời. Nếu tại một thời điểm cung nhiều cầu thì sẽ phải ngừng phát điện ở một số tổ, một số nhà máy. Còn nếu cung ít hơn cầu thì sẽ phải cắt điện ở một số khu vực. Để khớp cung và cầu trên toàn bộ hệ thống điện quốc gia tại tất cả các thời điểm, ngành điện cần có một đơn vị điều tiết. Ở Việt Nam, đó là vai trò của Trung tâm điều độ hệ thống điện quốc giá.

    2. Nguyên tắc điều tiết cung-cầu điện truyền thống như thế nào?

    Về cơ bản, đơn vị điều tiết sẽ huy động các nhà máy có chi phí sản xuất điện thấp nhất trước. Theo đúng nguyên tắc chi phí cận biên nhỏ nhất thì nhà máy thủy điện quy mô lớn, nhà máy điện hạt nhân sẽ là những nhà máy có chi phí sản xuất điện thấp hơn cả. Tiếp đến, tùy từng quốc gia, sẽ là các nhà máy nhiệt điện chạy khí, nhiệt điện chạy than. Những nhà máy chạy dầu và năng lượng mới (năng lượng gió, năng lượng mặt trời) sẽ được huy động sau cùng.

    Trên thực tế, các nhà máy nhiệt điện, đặc biệt là chạy dầu, thường là các nhà máy chạy sau cùng đáp ứng phụ tải đỉnh do chi phí khởi động và ngắt khỏi hệ thống của các nhà máy này thấp hơn.

    3. Giá điện được tính ra sao?

    Giá điện được tính sao cho phản ánh được chi phí sản xuất điện. Một hệ thống giá lý tưởng sẽ có những đặc điểm sau:

    - Giá giờ thấp điểm sẽ thấp hơn giờ cao điểm (tức tiêu thụ điện vào ban đêm sẽ thấp hơn vào 9h sáng -> 9h tối).
    - Giá điện vào mùa tiêu thụ ít sẽ rẻ hơn giá điện vào mùa tiêu thụ nhiều.
    - Giá điện của những hộ tiêu thụ càng gần nguồn (cấp điện áp cao) thì càng rẻ (do giảm chi phí truyền tải) => giá điện sản xuất thường rẻ hơn điện sinh hoạt.
    - Giá điện của những hộ tiêu thụ mua theo giá công suất + giá điện năng sẽ rẻ hơn những hộ chỉ mua theo giá điện năng (cái này hơi technical tẹo, nhưng hiểu đơn giản thì như là cam kết mua bao tiêu một lượng điện năng dài hạn nên được giá ưu đãi hơn) => những hộ tiêu thụ lớn như thép, xi măng, giấy, v.v. thường được hưởng giá thấp hơn những đơn vị sản xuất khác.

    4. Tại sao giá điện sinh hoạt lại được thiết kế hình bậc thang theo tháng, tức tiêu thụ càng nhiều thì càng phải trả giá cao?

    Không có lập luận thực sự vững chắc cho việc thiết kế giá điện theo hình bậc thang. Các lập luận chính của giá bậc thang được giải thích như sau:

    - Trợ cấp cho người tiêu thụ ít: người tiêu thụ ít thường là người nghèo, người ở vùng xa xôi, hẻo lãnh. Chi phí cấp điện cho các hộ này lớn. Để đảm bảo công bằng thì người tiêu thụ nhiều sẽ phải bù đắp cho người tiêu thụ ít.

    - Tiêu thụ nhiều khiến cho phải chạy các nhà máy phụ tải đỉnh: những hộ tiêu thụ càng nhiều càng tạo áp lực khiến cho phải chạy nhà máy có chi phí sản xuất cao.

    Có thể có lập luận rằng tôi tiêu thụ điện nhiều chủ yếu vào ban đêm, giờ phụ tải thấp, nhưng vẫn phải trả tiền điện giá cao. Đúng là vậy, nhưng thông thường thì đa số mọi người đều tiêu thụ nhiều điện vào các giờ cao điểm, nên đều phải trả tiền điện cao.

    Chỉ có một số doanh nghiệp sản xuất bố trí hoạt động sản xuất vào ca đêm có thể được hưởng giá điện thấp khi tiêu thụ nhiều.

    Nếu như điện sinh hoạt được lắp công tơ đo tiêu thụ điện theo thời gian trong ngày thì có thể sẽ khuyến khích người dân dịch chuyển phụ tải sang các giờ thấp điểm. Chẳng hạn, thay vì 6-7h chiều bật nước nóng tắm thì có thể tắm vào lúc 9-10h tối, etc. Tuy nhiên, khả năng dịch chuyển nhờ điều chỉnh thói quen có thể sẽ không thực sự được nhiều.

    Như vậy, theo cách tính giá điện bậc thang này thì những số điện ở bậc đầu tiên bạn trả giá thấp là trả cho các nhà máy chạy nền (như thủy điện, nhiệt điện lớn); những số điện ở bậc cao hơn, bạn trả giá cao là trả cho các nhà máy chạy đỉnh.

    5. Hệ thống điện cạnh tranh hoạt động như thế nào?

    Hệ thống điện cạnh tranh hoạt động theo cách thức các công ty phát điện và các công ty phân phối, hộ tiêu thụ điện lớn sẽ cạnh tranh nhau để cung cấp và tiêu thụ điện từ hệ thống vào những thời điểm khác nhau trong ngày. Một hệ thống khớp lệnh, kiểu như thị trường chứng khoán, sẽ đảm bảo cung-cầu liên tục khớp nhau theo mức giá thỏa thuận.

    Về cơ bản, hệ thống điện cạnh tranh mô phỏng tương đối chính xác nguyên tắc điều tiết cung-cầu điện truyền thống. Những nhà máy cung cấp nhiều điện, với mức giá rẻ sẽ được chào bán trước để đáp ứng các nhu cầu nền. Vào các giờ cao điểm, mùa tiêu thụ nhiều, các nhà máy có công suất nhỏ hơn, chi phí lớn hơn sẽ chào bán được nhiều hơn và với chi phí cao hơn.

    Hiện nay, Việt Nam đã vận hành thị trường phát điện cạnh tranh và theo lộ trình thì năm nay sẽ vận hành Thị trường bán buôn điện cạnh tranh. Có lẽ đến 2023-2025 gì đó thì sẽ có Thị trường bán lẻ điện cạnh tranh.

    Khi có thị trường bán lẻ điện cạnh tranh thì, trên nguyên tắc, bạn có thể ký hợp đồng với nhà cung cấp bán lẻ theo mức giá bình quân, giá theo giờ, giá bậc thang,… trả trước sáu tháng, 1 năm, v.v., bảo hiểm nếu mất điện v.v. và với mỗi hình thức hợp đồng thì sẽ có những mức giá khác nhau.

    Tùy vào hành vi tiêu thụ của người tiêu đùng, các nhà phân phối bán lẻ điện sẽ phản ánh vào hệ thống và tạo tín hiệu để cho các nhà sản xuất điện đáp ứng đúng nhu cầu cực kỳ đa dạng của người tiêu thụ.

    Như mọi hệ thống cạnh tranh khác, hệ thống điện cạnh tranh không đảm bảo rằng giá điện sẽ thấp hơn so với giá của hệ thống điện hoạch định tập trung. Nó chỉ đảm bảo rằng bạn có nhiều lựa chọn hơn và cho ta cảm giác giá fair hơn với chất lượng nó cung cấp.

    Có một số vấn đề liên quan đến hệ thống điện cạnh tranh như hoạch định dài hạn, năng lượng tái tạo, bảo vệ môi trường v.v. nhưng nằm ngoài bài viết phổ thông này.

    Hãy chia sẻ suy nghĩ của bạn

    0 phản hồi