Một thứ tự do hoang dại

  • Bởi Admin
    06/12/2018
    2 phản hồi

    Vương Trí Nhàn

    Lần đầu lên Đà Lạt, tôi được nghe kể là người Pháp trước kia đề ra những quy chế rất gắt gao cho việc xây dựng các biệt thự ở đây. Ví dụ, phải có diện tích đất bao nhiêu mới được làm nhà; còn về kiểu cách, trong khi bắt buộc mỗi nhà phải khác các nhà chung quanh (để tạo cảm giác độc đáo), thì anh lại vẫn phải kết hợp với cảnh quan sẵn có một cách nhịp nhàng. Nhìn Đà Lạt hồi trước, ai cũng thấy là không chỉ có nhiều nhà đẹp mà thú vị hơn là cả một thành phố đẹp.

    Còn như các khu phố mới được xây dựng ở các đô thị thời nay thì hoàn toàn ngược lại. Rất nhiều quy định chung chung, nhưng những quy định quan trọng nhất liên quan đến việc đóng góp của ngôi nhà vào vẻ đẹp của thành phố lại không có, bởi không ai có ý niệm gì về vấn đề này. Không thiếu nhà đẹp, từng cái rất đẹp, nhưng toàn bộ lại xấu.

    Ở Hà Nội hiện nay có những căn nhà chiều ngang mỏng dính, rồi những căn nhà học đòi kiểu cách nước ngoài trông thật kỳ cục, đến mức một nhà báo đã phải trương lên cái tiêu đề cho một bài báo: Eo ôi Hà Nội phố! (nhại tên bài hát "Em ơi Hà Nội phố" của Phú Quang).

    “Hỏi các chủ nhà thì cái câu trả lời thường nhận được là: “Nhưng mà tôi thích vậy”.

    Quá lên một chút nữa, người ta lại giở giọng “Tùy tôi muốn sống thế nào thì sống, không ai được dí mũi vào việc riêng của tôi cả”.

    Vừa phóng xe vừa hút thuốc. Vào rạp chiếu phim vẫn nói điện thoại di động oang oang. Phô bày những cái xấu xa ngay giữa nơi công cộng. Xả rác ngay dưới chân cái bàn ngồi ăn. Đánh vợ chửi con ầm ĩ hàng xóm láng giềng. Hành hạ ô sin lấy cớ tôi đã thuê mướn thì dày vò thế nào cũng phải chịu… Cái khác của người thời nay so với thời xưa là làm những trò ngang ngược ấy một cách trâng tráo. Người ta viện dẫn cái gì chưa có luật cấm thì cứ làm. Đến lúc có luật cấm - như chuyện hút thuốc thời nay - thì lại bảo quen nết rồi bỏ sao nổi.

    Một nét thời đại nữa là trong đầu óc những người làm cái việc hơn đời ấy luôn có sẵn một mớ lý sự để sẵn sàng bảo vệ cho cách sống của mình.

    Họ vận dụng một khái niệm triết học - tự do để giải thích.

    Nghe có lý quá!

    Mang sách ra mà tra, thường tôi thấy những cuốn phổ thông nhất cũng đã ghi cái ý tự do là không bị ràng buộc gì hết, tự do là để con người làm theo ý muốn.

    Chỉ có điều nếu đọc kỹ hơn thì thấy khi bàn về tự do, các nhà xã hội học đã lưu ý ngay là không được đẩy nó lên cực đoan.

    Thứ nhất, do con người sống trong xã hội nên cái đi kèm với tự do là sự kiểm soát xã hội. Tự do của người này không thể cản trở tự do của người khác. Nói “điều kiện đầu tiên để có tự do là tự do phải bị hạn chế” là với nghĩa đó.

    Thứ hai, tự do ở đây phải có tính nhân văn, với nghĩa con người chỉ có quyền tự do để sống cận nhân tình hơn, tốt đẹp hơn chứ không phải để hư hỏng, xấu xa đi.

    Theo một nhà triết học Trung Quốc cận đại là Lương Khải Siêu, thứ tự do bừa bãi kia nên gọi là tự do hoang dại, và đó là dấu hiệu của một xã hội phát triển thấp.

    Ông và các đồng sự như Nghiêm Phục đã băn khoăn mãi khi tìm một chữ gì trong tiếng Hán để tương ứng với chữ liberty trong tiếng Anh.

    Tính toán mãi các ông đành dùng chữ tự do.

    Theo nghĩa đen, tự do nghĩa là từ mình mà ra đồng thời là trở về với mình.

    Nhưng mà con người ta phải là cái gì trí tuệ, hiểu biết, tự làm chủ được mình thì mới có quyền trở về mình chứ? Để cho thứ tự do hoang dại kia lôi cuốn là làm rối loạn xã hội!

    Chính vì hiểu thế, Lương đặt vấn đề là các nhà quản lý xã hội không chỉ thân dân, gần gũi dân mà còn phải tân dân, làm cho dân ngày một tốt hơn.

    Ngoài nghĩa thông thường, tự do còn là một phạm trù thu hút không biết bao nhiêu giấy mực của các nhà triết học.

    Như tên gọi của nó đã chỉ rõ, Bàn về tự do của John Stuard Mill in năm 1859 - nhà xuất bản Tri thức đã cho in bản dịch - là cuốn sách kinh điển viết về khái niệm này, ở đó tác giả bàn kỹ về ý nghĩa xã hội của tự do như tự do tư tưởng, tự do về đời sống tinh thần.

    Những ý kiến khác nhau về cùng một vấn đề phải có quyền tồn tại ngang nhau, không ai được lấy cớ gì để ngăn cấm.

    Những khía cạnh đó cũng đang thành chuyện thời sự ở ta. Cái khó là ở chỗ trong khi thứ tự do theo nghĩa thiêng liêng đang là chuyện mỗi người hiểu một cách và phải gỡ dần dần, thì ý niệm tự do theo nghĩa phàm tục lại chiếm lĩnh tâm trí nhiều người.

    Tầm thường dung tục trong quan niệm và học đòi những cái nhố nhăng, những hành xử kiểu đó kéo người ta thấp xuống.

    Nó chỉ làm cho một xã hội trở nên nhộn nhạo thậm chí đầy tai vạ, chứ không phải là dấu hiệu của một khao khát tự do nào hết.

    Nó đóng vai trò một thứ van xì hơi, giúp người ta xả bớt những bức xúc trong lòng nhưng lại làm lãng quên cái quyền tự do cơ bản là tự do nâng cao chất nhân văn trong mỗi con người để mở đường đi tới xã hội văn minh.

    TIẾP TỤC CÂU CHUYỆN TỰ DO HOANG DẠI

    Bác sĩ Zhivago trong cuốn tiểu thuyết cùng tên của Boris Pasternak có lần nói với bạn gái:

    “ Cô thử nghĩ xem cái thời đại chúng ta thật là lạ lùng. Và cô với tôi đang phải sống trong đó. Thật ngàn năm một thuở mới lại xẩy ra những chuyện điên rồ như thế này. Cô có thấy cả nước Nga như mất nóc -- tôi và cô, tất cả những người như chúng ta đang sống ngoài trời. Không còn ai kiểm soát chúng ta. Tự do ! Đúng là tự do thực chứ không phải những lời rỗng tuếch, nhưng đó là một thứ tự do ngoài mọi sự chờ đợi của chúng ta, tự do vì tình cờ vì ngộ nhận.”

    Tôi ngờ rằng lẽ ra ở đây, tác giả muốn viết thêm …”tự do vô chính phủ, tự do làm khổ nhau hành hạ nhau.“

    Giá biết trước câu này, tôi sẽ dẫn vào bài Một thứ tự do hoang dại mới viết .

    Hóa ra ở đâu khái niệm tự do cũng là khó hiểu nhất!

    ----

    Từ những biến thiên kiểu ấy, nay nước Nga rơi vào tình cảnh thế nào?

    Có hai chi tiết đáng nhớ nhất từ các bài báo mà rải rác tôi đã đọc.

    Một là về các vùng quê, thấy rất nhiều người đàn ông say rượu, có khi tất cả đàn ông trong làng say rượu. Còn đàn bà thì dạy nhau để làm sao bán được thân mình cho những người giầu có.

    Và thứ hai, nếu ngày xưa, các phương tiện truyền thông chuyên môn đóng vai giảng đạo thì nay ngược lại. Xem ti-vi, dân không phải nghe dậy bảo là hãy sống như thế này thế nọ nữa. Trong khi tha hồ lê lết trong cực khổ, giờ đây họ toàn được nghe những điều họ muốn nghe, những lời nịnh nọt rằng nước Nga thuộc loại cường quốc dắt dẫn thế giới, người dân Nga đang sống cực kỳ hạnh phúc.

    ---

    Nhung đấy còn là ở một dân tộc có niềm tin tôn giáo.

    Người bình dân VN trong quá khứ - và còn kéo dài cho đến hôm nay – cũng quen và rất thích thú thu hẹp khái niệm tự do vào nghĩa tự do hoang dại, nhưng thường bao hàm cái nghĩa chả có gì là nghiêm chỉnh cả.

    Câu tục ngữ sau tôi thường được nghe với tâm lý sảng khoái và vẻ mặt bất cần đời “thứ nhất quận công thứ nhì ỉa đồng”!

    Hãy chia sẻ suy nghĩ của bạn

    2 phản hồi

    TUAN344 viết:
    Chữ "dân chủ" còn tệ hơn chữ "tự do": Thế nào là "dân"? Thế nào là "chủ"? Ai làm chủ? Làm chủ cái gì?

    Sống ở thế kỷ thứ 21, vào được đến internet mà còn hỏi những câu hỏi vô tích sự này !

    Cuộc đời thì có cái quái gì là tuyệt đối, kể cả chữ nghĩa.

    Trong toán học, ai cũng nghĩ chính xác đến tận răng bởi 2+2=4, nhưng với cái từ toán học "vô cực", thì liệu có đếm được những con số chính xác ở vô cực, vì vậy lấy vô cực mà trừ cho vô cực thì không là zero nhé, bởi nó không xác đinh được.

    Còn từ "tuyệt đối" trong toán học ư ? dù là số cộng hay số trừ, nhưng khi đã là giá trị tuyệt đối thì mọi số đều là số dương, vì vậy cách thực sự để xem xét các giá trị tuyệt đối là khoảng cách của một số từ 0 trên dòng số, thí dụ một dòng số cho thấy khoảng cách từ -3 đến 0 là 3 (giống với giá trị tuyệt đối của -3) ... khoảng cách từ 0 đến 0 là 0 (giống với giá trị tuyệt đối của 0) ... khoảng cách từ 0 đến 5 là 5 (giống như giá trị của 5).

    "Dân Chủ" hay "Tư Do" thì nó có như là "vô cực" hay "giá trị tuyệt đối" trong toán học. Hỏi là trả lời.

    Tóm lại, "Dân Chủ" hay "Tư Do" chính là thước đo, dài hay ngắn chính là xã hội xác định.

    @Mở Miệng:
    Tôi khoái đọc cái còm của bác hơn cái bài blog này của ông Vương Trí Nhàn :)-

    Bác có thể góp ý tiếp về phần: cá nhân sống trong xã hội thì phải tương nhượng tự do với chính quyền như thế nào, cái gì, và bao nhiêu để mô hình xã hội được hoàn thiện?

    Không phải riêng tự do thôi, mà hầu như từ ngữ nào cũng bao hàm nhiều ý nghĩa và khó định nghĩa đầy đủ được, nếu chúng ta dừng lại một chút để suy ngẫm lại. Ai cũng "hiểu" các từ: dân chủ, công bằng, quảng đại, bảo thủ, cấp tiến, thông minh, văn hoá, văn minh vv nếu chỉ nói phớt qua; nhưng nếu bị hỏi là các từ ấy có ý nghĩa gì, thì chúng ta sẽ bị khựng lại. Tôi nghĩ là tại vì người ta không chế ra những thuật ngữ mới để gọi các ý niệm mới ấy, mà lại dùng những chữ có sẵn trong ngôn ngữ "phàm tục" (chữ của VT Nhàn).
    Chữ "dân chủ" còn tệ hơn chữ "tự do": Thế nào là "dân"? Thế nào là "chủ"? Ai làm chủ? Làm chủ cái gì?

    Cách đây mấy năm tôi có định góp ý về đề tài tự do theo nội dung trong tác phẩm 'Khảo Luận Thứ 2 Về Chính Quyền" của John Locke nhưng rồi việc này không đi tới đâu. Nay nhân có bài này nơi khái niệm tự do được tác giả đưa ra với phạm vi hẹp và cụ thể hơn, tôi thấy có thể trình bày góp ý của mình trôi chảy nên muốn nói đôi điều ở đây.

    Để nhận biết con người (cá nhân) có hay không có tự do và nếu có là có bao nhiêu tôi thấy cách tiếp cận tốt nhất là dùng một minh họa có tính chất "cây nhà lá vườn": "Người rừng Quảng Ngãi".

    choila.jpg
    Chòi lá cao 9m của cha con "Người rừng Quảng Ngãi"

    Cha con người đàn ông này sống trong rừng sâu, tách biệt hoàn toàn với xã hội trong hơn 40 năm, họ sống hoàn toàn giữa thiên nhiên, không có môt liên quan nào tới xã hội. Họ chính là "con người tự nhiên" (Jean J. Rousseau), hay con người "trong trạng thái tự nhiên" (John Locke) mà hầu hết các tríết gia được coi là vĩ đại trong lịch sử nhân loại đã dùng làm xuất phát điểm khi xây dựng luận cứ để xác định sự tư do của con người.

    Trong môi trường thiên nhiên tuyệt đối, hoàn toàn tách biệt với xã hội này cha con "người rừng" có được sống tự do theo cái nghĩa muốn làm gì thì làm không? (Tự do này tương xứng với "tự do hoang dại" của tác giả)

    Rõ ràng là không có một tác lực nào ngăn cản cha con người rừng không được làm chuyện họ muốn làm, họ hoàn toàn tự do. Thực tế này chứng minh cho sự chính xác trong luận cứ thứ nhất của các triết gia: trong trạng thái tự nhiên con người hoàn toàn tự do.

    Nhưng nếu lộ trình tư duy được điều chỉnh một chút để câu hỏi đổi thành: trong môi trường thiên nhiên tuyệt đối có tác lực nào buộc cha con người rừng phải làm chuyện họ không muốn làm không? Câu trả lời ở đây lại là có! Như vậy chỉ mới tới đây đã thấy tự do có tính chất vừa xác định vừa phủ định. (Chỗ này tương xứng với câu "Hóa ra ở đâu khái niệm tự do cũng là khó hiểu nhất!" của tác giả.)

    Tự do hoàn toàn, ngoài ý nghĩa không có tác lực nào ngăn cản ta làm chuyện ta muốn làm còn có nghĩa là khi có nhu cầu phải đáp ứng ta có thể đáp ứng bằng cách dễ nhất, thuận tiện nhất. Cụ thể là khi đói người rừng sẽ đi tìm thức ăn trên con đường dễ đi nhất, đến chỗ gần nhất và có nhiều thức ăn nhất. Hay khi cần một chỗ để che nắng che mưa và lưu giữ thức ăn người rừng sẽ làm một túp lều lá theo cách dễ thực hiện nhất và dễ ra vào nhất. Chòi lá cách mặt đất 9m cho thấy người rừng không thể đáp ứng nhu cầu của mình theo cách dễ dàng, thuận tiện nhất.

    Dựng một mái lá trên mặt đất dễ hơn nhiều so với làm một nhà sàn lắt lẻo trên các trụ cột. Ngay cả khi bị bắt buộc phải làm nhà sàn thì nhà sàn cách mặt đất 1-2m dễ làm và dễ ra vào hơn nhiều so với cái cách mặt đất 9m. Vậy thì tại sao người rừng phải làm cao 9m?

    Người sống lâu trong rừng có thể thấy một vài lý do. Thứ nhất nền trên mặt đất sẽ dễ bị các loài bò sát có nọc độc và các loài thú ăn thịt hung dữ xâm nhập. Thứ hai, vào mùa mưa mặt đất có độ ẩm rất cao, ảnh hưởng xấu đến sức khỏe và làm thức ăn lưu giữ chóng hư. Làm chòi lá cao 9m là để tránh các nguy cơ này. Từ đây có thể hình dung ra trong 40 năm cha con người rừng đã làm đi làm lại chòi lá nhiều lần với độ cao ngoài ý muốn tăng dần từ 1 tới 9m.

    Không có tác lực nào ngăn cản "con người tư nhiên" không được làm chuyện họ muốn làm nhưng có tác lực buộc họ phải làm chuyện họ không muốn làm. Thực tế này chứng minh luận điểm thứ hai của các triết gia rằng trong "trạng thái tự nhiên" con người hoàn toàn tự do nhưng phải tương nhượng một phần tư do theo yêu cầu của thiên nhiên để sống còn.

    Sống tách biệt trên đồng cỏ thảo nguyên, trên sa mạc hay trên các vùng băng giá hẻo lánh "con người tự nhiên" cũng có tư do và sự tương nhượng tương tự.

    Đến đây có thể kết luận trên thực tế không có thứ "tự do hoang dại" như tựa đề của tác giả. Thực tế cũng chứng minh tự do không có nghĩa là muốn làm thì làm không muốn thì thôi, tự do nhưng phải tương nhượng, phải làm những chuyện không muốn làm để tồn tại.

    Sau phần "con người tự nhiên" đến phần con người xã hội. Ở đây tác giả đưa ra những trường hợp con người xã hội không chịu tương nhượng tư do trước cảm quan thẩm mỹ của xã hội, cụ thể là cảm quan thẩm mỹ từ kiến trúc nhà trong thành phố. Câu chuyện ở Quảng Ngãi không có thông tin nào cho thấy cha con người rừng có cảm quan thẩm mỹ nên ta không thể nói "con người tự nhiên" có cảm quan thẩm mỹ hay không. Nhưng khi con người đã sống quy tụ thành xã hội thì chắc chắn xã hội có cảm quan thẩm mỹ. Đẹp là một yếu tố rất cần vì đẹp làm người ta có cảm giác sung sướng, thích thú. Một thành phố đẹp sẽ làm người trong thành phố có cảm giác sung sướng, thích thú. Tương nhượng tư do để có một thành phố đẹp là rất hợp lý, nhưng con người xã hội lại không chịu tương nhượng. Như vậy vấn đề là tại sao, và đây là điểm yếu của tác giả trong bài này.

    Mới đầu tác giả cho rằng lý do là sự bất lực của chính quyền, nhưng sau đó lại cho rằng lý do là con người xã hội không biết tự nguyện tương nhương! Thực tế cho thấy tương nhượng tư do chỉ có bắt buộc, không có tự nguyện. Ngay với thiên nhiên con người tự nhiên cũng chỉ tương nhượng tự do vì bị bắt buộc. không có tự nguyện. Chính điểm yếu này khiến nội dung toàn bài không đưa ra được điểm quan trọng nào trong khái niệm tự do.

    Sau phần con người xã hội là phần tương nhượng tự do trước chính quyền, tương nhượng bao nhiêu, phần nào có thể tương nhượng, phần nào không thể, đây mới là phần quan trọng nhất của tự do. Phần này hy vọng sẽ nói trong lần góp ý kế tiếp.

    Đúc kết lại: với con người tự do cá nhân là thuộc tính không thể tách rời, trong đời sống hoang dã trước thiên nhiên con người phải tương nhượng một ít tự do để tồn tại. Khi con người sống quy tụ thành xã hội sự tồn tại của con người tùy thuộc rất lớn vào sự tồn tại của xã hội. Để xã hội tồn tại và phát triển tốt đẹp con người phải tương nhượng tự do nhiều hơn, cụ thể là tương nhượng trước chính quyền. Tương nhượng tự do là sự chấp thuận vì bị bắt buộc, không có sự tương nhượng tự nguyện. Khi có người không chịu tương nhượng phải tìm kiếm lý do trong tính chính danh, các chính sách và năng lực điều hành xã hội của chính quyền.