Phiếm luận về danh xưng với học vị, học hàm

  • Bởi Admin
    25/01/2017
    7 phản hồi

    Trần Hữu Dũng

    Khi mới từ nước ngoài trở về Việt Nam, không ít người có cảm giác lạ lẫm khi đọc báo thấy những trí thức khoa bảng luôn được kèm theo danh hiệu Giáo Sư (GS), Phó Giáo Sư (PGS), Tiến Sĩ (TS), và nhất là khi những danh hiệu này đi kèm nhau: GS TS, PGS TS. [1] Thậm chí, nhiều bạn đã có tiến sĩ, là giáo sư ở nước ngoài, cảm thấy ngượng ngùng, bối rối khi “được” gọi như vậy trên các phương tiện truyển thông đại chúng, không liên hệ gì đến học thuật, ở Việt Nam. Hơi ngượng, khá bối rối, nhưng rồi lại không dám yêu cầu báo chí không gọi là tiến sĩ vì như thế lại e bị hiểu lầm là lập dị, là “kênh kiệu ngược” (reverse snobbery)

    Thực ra, so với vô số đại sự của quốc gia thì chuyện danh xưng này quả là “nhỏ như con thỏ”, nhưng nhân dịp Tết nhứt, xin có đôi dòng phiếm luận để giải khuây cho bạn đọc.

    Bằng tiến sĩ chứng tỏ điều gì và để làm gì? [2]

    Ai đã lấy PhD ở Mỹ đều biết rằng bằng cấp này chỉ là một cái vé vào cửa để được phỏng vấn khi đi xin việc ở các đại học, các viện nghiên cứu ở nước ngoài. Thế thôi. Theo nhà kinh tế nổi tiếng Michael Spence (Nobel 2001) thì bằng cấp (do một đại học có uy tín cấp) cốt yếu là một tờ giấy chứng nhận cho những người không có cách nào khác để chứng tỏ khả năng (trong đó có sự kiên trì) của mình. Spence giải thích: Một người có thực tài, ai nhìn cũng thấy ngay, thì không cần bằng cấp khi đi xin việc! Nói theo thuật ngữ kinh tế: Bằng cấp là một “tín hiệu cho thị trường”.

    Tiến sĩ là một bằng cấp tối hậu (terminal degree) của hệ thống giáo dục hiện đại, nhưng nó chỉ là một (trong nhiều) chỉ dấu của trí thức. Và ngay khi là chỉ dấu như thế, nó cũng không là chỉ đấu tột bực. Ở các nước có một nền học thuật lâu đời, bằng tiến sĩ chỉ là một tấm vé để bước chân vào ngưỡng cửa của cộng đồng nghiên cứu và giảng dạy bậc đại học. Nó không phải là “vinh quang” tối hậu của một sự nghiệp học thuật. Uy tín của một nhà nghiên cứu, của một giáo sư tùy thuộc hoàn toàn vào những thành tựu của người ấy sau khi đã có tiến sĩ (Einstein, chẳng hạn, không cần ai gọi mình là GS TS!). Thậm chí, một nhà khoa học xuất chúng, dù không có bằng tiến sĩ vẫn được xã hội nễ trọng hơn những người có tiến sĩ, nếu người ấy có một sự nghiệp học thuật tầm vóc.

    Đi đâu cũng tự xưng, hay đòi người khác gọi mình là Giáo Sư Tiến Sĩ (dù là giáo sư tiến sĩ thật, không phải dỏm), không chỉ là làm dáng, phô trương, nhưng còn cho mình một cảm giác (thường) sai lầm về những thành tụu thật sự của bản thân, rằng mình hiện đã đạt đến tột đỉnh của học thuật, và khó tránh khỏi sự tự mãn đầy kiêu căng. Không gì “phản trí thức” hơn phong thái ấy.

    Tự xưng và gọi nhau là GS TS thì có hại gì?

    Nhiều người sẽ bảo, dù các cơ quan truyền thông có tâng bốc các giáo sư tiến sĩ, không bao giờ quên kèm theo học vị học hàm khi viết tên họ, thì có hại gì ai? Sao không xem đó như phản ảnh sự kính trọng “kẻ sĩ” của văn hóa Việt Nam? Vâng, nhìn từ một góc cạnh nhỏ hẹp thì quả việc này là không đáng kể so với những vấn đề trọng đại đất nước. Tuy nhiên, nó có thể liên hệ đến những hiện tượng khác làm suy giảm chất lượng đòi sống của chúng ta. Chẳng hạn như:

    Bằng cách tung hô danh xưng GS, PGS, TS... các cơ quan truyền thông vô tình đơn điệu hóa thang trí thức học thuật, và từ đó, đến giá trị xã hội. Bởi, như đã nói, những học hàm, học vị này là chức vụ trong lãnh vực giáo dục, là một chỉ dấu của khả năng nghiên cứu. Chúng không nhất thiết có hàm ý nào về giá trị toàn diện của con người (mà phần chính, hiển nhiên, là đạo đức). Gắn kết học vị học hàm, mà không một đặc điểm nào khác, với danh tính một người là mặc nhiên đưa nó lên vị trí hàng đầu. Nói thẳng ra, theo ý người viết bài này, chính “thói quen” này của giới truyền thông đã giúp duy trì nạn “sính bằng cấp” trong xã hội Việt Nam.

    Nạn sính bằng cấp, từ đó, sẽ có hậu quả dễ hiểu đến chất lượng tiến sĩ: Khi mà sự ham muốn bằng cấp không thể được thỏa mãn vì khả năng học tập và nghiên cứu của “đương sự” là “có hạn” thì tất nhiên sẽ sinh ra những tiến sĩ dỏm, những luận văn không đáng được gọi là luận văn. Báo chí đừng gọi họ là tiến sĩ nữa thì chất lượng tiến sĩ sẽ khá lên, vì lúc ấy chỉ những người thật sự có năng lực, có trí tuệ, đam mê nghiên cứu, giảng dạy... mới bỏ công dùi mài kinh sách trong một chương trình tiến sĩ, loại bỏ những “phần tử” “sinh ra không phải để theo đuổi học thuật” (mà trong một xã hội bình thường là hoàn toàn bình thường, không có gì để mặc cảm), chạy chọt lấy "tiến sĩ' chỉ vì hám danh. Gạn lọc những phần tử “không thích hợp” này thì chất lượng tiền sĩ đương nhiên sẽ khá lên!

    “Giải pháp”

    Báo chí vô tình cũng là tòng phạm trong hiện tượng này. Vì thói quen, hay để “tâng bốc” đương sự, báo chí ít khi quên gọi một giáo sư tiến sĩ là GS/PGS TS. Bởi vậy, tôi nghĩ, các giáo sư tiến sĩ khi được phòng vấn, hãy nói thẳng với phóng viên là không cần để là GS TS trước tên ông/bà.

    Song, phải nhìn nhận, đây là một tập quán khó thay đổi. Nếu một cá nhân muốn như thế và yêu cầu người phỏng vấn mình làm như thế thì cũng chưa chắc nhà báo sẽ nghe theo, vì nhà báo cũng muốn được hãnh diện là họ phỏng vấn một vị “giáo sư, tiến sĩ” chứ không phải “thường dân”!

    Vậy, có vài đề nghị:

    (1) Nếu người ấy có hiện giữ một chức vụ khác (Bộ trưởng, Chủ tịch...) thì chỉ nên dùng những chức vụ hiện tại, không cần phải thêm là GS TS gì cả.

    (2) GS, hoặc TS là đủ, không cần gọi cả hai (GS TS). Ở các quốc gia có những danh hiệu này lâu đời, hầu hết giáo sư đều có tiến sĩ, gọi GS TS là thừa. Nên để ý rằng tiến sĩ có thể không là giáo sư (chẳng hạn như những nhà khoa học làm việc trong các viện nghiên cứu)

    (3) Chỉ tự xưng là giáo sư hay tiến sĩ trong những hoàn cảnh mà danh hiệu ấy chuyển tải một thông tin có ich cho người đọc/nghe, và nếu người đối thoại không biết thông tin ấy. [3] Theo tôi, chỉ nên gọi giáo sư (hoặc tiến sĩ, không cần cả hai) trong khuôn viên đại học, viện nghiên cứu, hoặc trong các hội nghị, hội thảo khoa hoc.

    Tôn vinh những người có đạo đức, thực tâm, thực tài là một điều xã hội nên làm. Nhưng để tôn vinh những người xứng đáng, và với sự trân quý thật lòng, xã hội không nên dừng lại ở danh hiệu tiến sĩ mà phải chịu khó tìm biết xem người ấy có những công trình nghiên cứu, những đóng góp khoa học nào, dạy ở trường nào, bao nhiêu năm... và thể hiện sự nễ trọng (nếu thấy họ xứng đáng) bằng cách nghiêm túc lắng nghe ý kiến của họ, đọc những gì họ viết. Dù rằng việc kiểm chứng ấy sẽ không dễ đối với đa số không quen thuộc với môi trường học thuật (nhưng lắm khi Google vài phút là biết ngay!), song đó cũng là một cách nâng cao kiến thức của mọi người. Một trí thức đích thực sẽ vô cùng cảm kích khi đối thoại với một người quan tâm đến nghiên cứu của mình, được nghe những câu hỏi phản ảnh một sự hiểu biết về công việc và những thành tựu của trí thức ấy. Đó là cách tốt nhất để tôn vinh “tiến sĩ”!

    Trần Hữu Dũng
    15/12/2016

    Đã đăng trên Thời Báo Kinh tế Sài Gòn, Xuân Đinh Dậu (2017)

    [1] Nhiều quốc gia khác, như Nga, Đức, cũng có phong tục này, nhưng tôi không biết nhiều về bối cảnh xã hội và truyền thống lịch sử của họ nên chỉ xin nói về trường hợp Việt Nam. Đèn nhà ai nấy sáng!

    [2] Xin nói rõ, đây là nói về bằng tiến sĩ “thật”. Dường như vấn nạn tiến sĩ dỏm, tiến sĩ kém chất lượng, cũng rất trầm trọng ở Việt Nam, nhưng đó là một vấn đề khác.

    [3] Ví dụ, nếu trên máy bay có một hành khách ngả bệnh, và nếu bạn là bác sĩ, thì bạn có quyền (đúng ra là bổn phận!) hô lớn: Tôi là bác sĩ! Nhưng bạn không cần phô trương học hàm học vị của bạn với người bán cà phê chẳng hạn!

    Hãy chia sẻ suy nghĩ của bạn

    7 phản hồi

    Thú thật là tôi chẳng biết người như thế nào thì được gọi là nhà văn hóa, ví dụ "nhà văn hóa Vương Trí Nhàn", người như thế nào thì được gọi là nhà tư tưởng như "nhà tư tưởng Nguyễn Trần Bạt.
    Tôi chí thấy có lần một người khách đền hỏi thăm nhà (chứ không phải ông) VTN thì có người chỉ dẫn như sau: "Nhà văn hóa VTN ở ngay sau cái nhà xí kia kìa, cứ đi qua cái nhà xí là đến ngay nhà văn hóa VTN".
    Lại còn có người giới thiệu người giao lưu với mình là "Tiến sĩ khoa học", chẳng biết cái học vị "tiến sĩ khoa học" là chuyên ngành khoa học gì và khác với TS không khoa học (tức là chỉ giới thiệu TS đơn thuần thôi) như thế nào? Chắc là TS khoa học mới chính là TS được công nhận một cách khoa học nhất, còn TS thì có thể là TS được công nhận à uôm?
    Thế nhưng nghe TS khoa học nói chuyện thì dở òm. Người ta ăn phở thì chỉ đánh giá phở ngon hay phở không ngon chứ cần gì phải biết cô hàng phở có xinh đẹp hay không. Có lẽ người giới thiệu (MC) quan niệm rằng cứ phải TSKH thì nói dân mới khen nói hay hay sao?
    Có lẽ TSKH khác TS giống như "cửa hàng hoa tươi" khác "cửa hàng hoa" thì phải???

    Mình để ý cái này lâu lắm rồi. Không phải chỉ để ý GS, TS …lúc nào cũng xưng ra của truyền thông “phe đảng”, mà là để ý luôn cái cũng tương tự như vậy ở bên “phe ta”.

    Từ LS Lê Chí Quang, đến nhà báo Nguyễn Vũ Bình, đến BS Phạm Hồng Sơn, 100%, luôn luôn có LS, nhà báo, BS đi trước mấy cái tên này. Đến Nguyễn Khắc Toàn, ông này không có Cử nhân Luật, chưa bao giờ làm báo, cũng không phải BS, vậy là vác ra luôn “cựu chiến binh”! Phải có, không có không được?

    Độc đáo nhất phải nói tới “nhà hoạt động”! Khi những danh xưng cầu bơ như bloger, facebooker…cũng không thể áp dụng được, người ta “xướng” luôn “nhà hoạt động”! Nhà hoạt động là nhà gì? Tại sao không viết (nói) “ông Nguyễn Văn A người tích cực tham gia (hoạt động) đòi Nhân quyền … đa nguyên chính trị… vừa bị bắt ở VN”? Nói như vậy có phải là rõ ràng, trang trọng hơn không?

    Đáng nói hơn nữa là không chỉ trong những bài viết trên mạng, nơi có thể có tình trạng thiếu chuyên nghiệp, ngay như BBC tiếng Việt cũng đầy dẫy “nhà hoạt động”!

    Ở “phe đảng’, phải có những thứ đó để vừa lòe dân đen vừa lấy lòng người được nêu tên. Ở “phe ta”, dó là biểu hiện của sự thiếu tự tin. Ở “phe đảng” nếu không có lợi thì cũng vô hại. Ở “phe ta”, không những chỉ bộc lộ sự thiếu tự tin mà còn rất có hại.

    Hãy thử nghĩ tới những bạn trẻ, những người xuất thân từ nông thôn, những người chỉ học đến lớp 12 ở thành phố. Những bạn trẻ này nghe trên mạng có “lề trái” cổ vũ cho sự thay đổi trong hệ thống chính trị của VN, họ muốn có thông tin và cũng có chút nhiệt huyết muốn dấn thân tranh đấu. Vào đọc “lề trái” thấy ngồn ngộn những danh xưng, và trong số đó họ thấy chẳng xứng được với danh xưng nào. Họ sẽ cảm thấy gì? Thấy họ có phần hay thấy họ lạc lõng?

    VN vẫn ù lì không thay đổi vì thiếu đối trọng, thiếu động lực. Để thay đổi, VN rất cần những con người bình thuờng trong xã hội. “Lề trái” và những ai cổ vũ cho VN thay đổi, xin bỏ hết đi. Bỏ hết từ TS đến bloger.

    “Ông, bà” trước cái tên không phải là trang trọng và thích hợp cho tất cả mọi người sao?

    Làm việc gì thì chỉ nên dùng danh xưng chức vụ đó. Không cần khoe các danh xưng khác, không liên quan đến công việc đang làm.

    Ví dụ :
    -Nguyễn Phú Trong trong tư cách đại biểu đi nói chuyện với dân, thì gọi đại biểu Nguyễn Phú Trong, không nên xài thêm chữ TBT. Đi họp với dân (cử tri chọn lọc) chứ có phải đi họp đảng bộ đâu mà khoe TBT làm gì ?

    Tiến sĩ trong lãnh vực y khoa, gọi là docteur (bác sĩ), mặc dù không làm luận án tiến sĩ. Nếu ông bác sĩ đi dạy học ở đại học, có thể gọi GS TS hoặc GS BS tại các bệnh viện

    Trong thẻ giới thiệu cá nhân (carte visite), xài chung cho mọi đối tượng, lúc đó có thể nêu hết các danh xưng

    Tổ chức xét duyệt giải IgNobel đã hợp đồng với một một nàh máy in hiện đại để trong dịp tết này in xong trên 90 triệu giấy chứng nhận đoạt giải IgNobel, trong đó có 19 giấy đặc biệt trang trọng để trao cho một nước nọ ở ven bờ Biển Đông, nhưng rồi phải in thêm vì có một số đồng bào của nước này ở hải ngoại.
    Ai thấy mình ở hải ngoại "xứng đáng " được trao giải này thì xin gửi danh sách bổ sung. Thật là một vinh hạnh cho cả một dân tộc được trao giải IgNobel. Nguyên nhân vì sao lại như thế thì xin hỏi đảng ở nước này lãnh đạo.

    Mấy ông bà giáo sư tiến sĩ VN coi vậy chứ ngu lắm,dốt tiếng nước ngoài lắm, mặt xấu lắm và tánh thì không bao giờ biết giúp ai cả !

    Trước đây ông TBT và ông trưởng ban tuyên giáo TW cánh hẩu với nhau lắm, hai ông như hình với bóng. Vậy mà thời gian gần dây hai ông mâu thuẫn với nhau cực kỳ căng thẳng. Ông nào cũng khoe tài khoe giỏi mình là giáo sư tiến sĩ thứ thiệt, còn ông kia có học vị TS là nhờ người khác làm luận án hộ và đút lót để được phong giáo sư. Ông nọ bôi nhọ ông kia là dốt nát, đéo biết cái gì.
    Nguyên nhân là do có tin giải IgNobel sắp được trao cho Viêt Nam với công trình nghiên cứu "Xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng XHCN". Hai ông này không biết giải thưởng IgNobel là như thế nào liền đi hỏi nhiều người. Có người bào đó là giải trên cả giải Nobel, lại có người bảo đó là giải Á Nobel, giống như giải Á hậu, số tiền thưởng lớn lắm.
    Thế là hai ông tranh công mình mới chính là tác giả thứ thiệt đã mất công sức bao ngày đêm để nghiên cứu cái công trình "Xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng XHCN".

    Chuyên môn của tôi là "nghiên cứu phát hiện và phòng chống Luận văn Tiến sĩ dỏm". Tôi tốt nghiệp trường Đại học nhân dân Trảng lớn + Cổng trời. Thời gian học tập và nghiên cứu là 8 năm. Tôi có ít nhất là 10 bài báo lưu trữ tại Văn Khố bộ CA (Cờ A). Xin trân trọng có ý kiến:
    1. Tác giả bài báo chỉ trích nhiều quá, ít tinh thần xây dựng.
    2. Không tạo điều kiện để cho nền học thuật và nghiên cứu nước nhà phát triễn.
    3. Có thể hiểu là "tính châm biếm" không hàn lâm của tác giả hơi bị nhiều, có thể dẫn tới sự hiểu lầm là ghen tỵ.

    Đề nghị với Tòa soạn trình bài viết này lên Bộ Giáo dục và bộ 4T (Tờ Tờ Tờ Tờ) xét duyệt để có biện pháp với tác giả.