Nghĩ về "Lương y như từ mẫu"

  • Bởi Khách
    24/02/2016
    4 phản hồi

    Nguyễn Văn Tuấn

    Sáng nay, đọc được một công trình nghiên cứu về hành vi quyết định của bác sĩ (1) làm tôi nhớ đến câu nói của ông cụ Hồ: “Lương y như từ mẫu”. Kể ra cũng lạ, vì quan điểm đó rất khác với phương Tây. Một bác sĩ Mĩ từng khuyên rằng bác sĩ nên điều trị mỗi bệnh nhân như là họ điều trị mẹ của họ. Nhưng tôi nghĩ cả hai câu này đều… sai.

    Một nghiên cứu thú vị

    Nghiên cứu này rất thú vị, và tôi cần phải có đôi ba dòng để mô tả. Lí thuyết đằng sau nghiên cứu là ý tưởng cognitive bias. Nghiên cứu được thực hiện trên một số bác sĩ, và họ được trình bày 2 tình huống và mỗi tình huống có 2 liệu pháp điều trị:

    • Tình huống bệnh ung thư ruột. Liệu pháp thứ nhất là phẫu thuật có xác suất điều trị thành công 80% bệnh nhân mà không có biến chứng, nhưng khả năng điều trị thất bại là 16%, và những bệnh nhân này sẽ chết trong vòng 2 năm. Liệu pháp thứ hai cũng là phẫu thuật, có xác suất điều trị thành công 80% bệnh nhân mà không có biến chứng, nhưng tỉ lệ thất bại là 20% và số này sẽ chết trong vòng 2 năm.

    • Tình huống cảm cúm gia cầm (avian flu). Liệu pháp thứ nhất là không điều trị bằng immunoglobulin, với kết cục là 10% sẽ chết, 30% bị nhập viện và thời gian nằm viện trung bình 1 tuần. Liệu pháp hai là điều trị bằng immunoglobulin, với kết cục là 5% sẽ chết, 15% bị nhập viện và thời gian nằm viện trung bình 1 tuần, nhưng immunoglobulin sẽ làm cho 1% bệnh nhân chết và 4% bị biến chứng liệt thần kinh vĩnh viễn.

    Các bác sĩ được chia thành 2 nhóm một cách ngẫu nhiên:

    • Nhóm I được yêu cầu chọn một trong hai liệu pháp cho mỗi tình huống nếu họ là bệnh nhân;

    • Nhóm II được yêu cầu chọn một trong hai liệu pháp cho mỗi tình huống nếu họ trong vai trò người bác sĩ đề nghị liệu pháp điều trị cho bệnh nhân của mình.

    Các nhà nghiên cứu phát hiện rằng nếu họ là bệnh nhân, các bác sĩ sẽ chọn liệu pháp có tỉ lệ tử vong cao hơn, nhưng tỉ lệ biến chứng thấp. Nhưng nếu họ là bác sĩ đề nghị liệu pháp cho bệnh nhân, thì họ có xu hướng chọn liệu pháp với tỉ lệ tử vong thấp, nhưng tỉ lệ biến chứng cao.

    Tại sao có sự khác biệt? Lí do là vấn đề cognitive bias - hiệu ứng nhận thức, mà trong đó bác sĩ có xu hướng tránh mang tiếng "phản bội" bệnh nhân. Đó là lí do bác sĩ có xu hướng chọn liệu pháp giảm nguy cơ tử vong, nhưng họ sẵn sàng đánh đổi tăng nguy cơ biến chứng cho bệnh nhân. Còn đối với họ, họ sẵn sàng chấp nhận liệu pháp tăng nguy cơ tử vong nhưng ít biến chứng. Nói cách khác, bác sĩ có xu hướng đi đến quyết định tốt cho bệnh nhân hơn là cho chính họ hay cho người thân. Đó là lí do tại sao quan điểm [cho rằng xem bệnh nhân như là mẹ mình] là sai.

    "Lương y như từ mẫu"

    Ở VN, đi đâu cũng thấy khẩu hiệu "Lương y như từ mẫu" được giăng khắp nơi trong bệnh viện và các trung tâm y tế. Tác giả câu đó là cụ Hồ Chí Minh trong một lá thư ông ấy gửi cho hội nghị cán bộ y tế vào năm 1955 (2), nhưng tôi chưa rõ nguồn gốc của nó. Các giáo sư xem đó là một "lời dạy" và "huấn thị" của ông cụ về y đức, và ca ngợi đó là một phát kiến vĩ đại. Nhưng tôi phân vân rằng đó là một lời dạy sai, và cũng là một ví von bậy. Càng sai khi mối quan hệ giữa bệnh nhân và bác sĩ đã thay đổi rất nhiều theo thời gian.

    Ông cụ Hồ không định nghĩa "lương y" là gì, nhưng cách hiểu thông thường thì lương y có thể hiểu như là thầy thuốc hay. Thầy thuốc ở đây, dĩ nhiên, bao gồm những người hành nghề khám bệnh và điều trị bệnh nhân như bác sĩ, y sĩ, và y tá. Do đó, chúng ta phải xem xét kĩ vai trò của người bác sĩ và y tá để thấy rằng cái câu ví von "lương y như từ mẫu" là sai. Nếu người thầy thuốc là cha/mẹ, thì bệnh nhân là con sao? Vô lí.

    Vai trò của người bác sĩ là gì? Đáng lí ra tôi phải nói là "bác sĩ hiện đại" để chỉ người thấy thuốc trong thế giới mới của khoa học và y học thực chứng. Hiệp hội Y khoa Úc có một bộ qui tắc về hành nghề y (3), trong đó họ qui định vai trò của người bác sĩ hiện đại bao gồm: (a) chẩn đoán và tiên lượng; (b) quyết định trong tình huống phức tạp; (c) duy trì sự tin tưởng và mối quan hệ với bệnh nhân; (d) duy trì tính chuyên nghiệp; (e) vai trò lãnh đạo trong dịch vụ y tế và cộng đồng; và (f) huấn luyện và đào tạo thế hệ bác sĩ kế tục.

    Vai trò của người y tá (ở VN ngày nay người ta đổi tên và gọi là "điều dưỡng") là gì? Đó là chăm sóc bệnh nhân, kể cả quản lí vết thương, tiêm chích, dịch vụ chẩn đoán; duy trì chất lượng chăm sóc bệnh nhân, kể cả nhiễm trùng; tổ chức; và người trung gian giữa bác sĩ và cộng đồng.

    Nhìn qua những vai trò thực tế trên, rất khó mà nói rằng bác sĩ hay y tá có vai trò chăm sóc bệnh nhân như một bà mẹ hiền. Nhiệm vụ của người bác sĩ và y tá không phải là một bà mẹ. Bà mẹ hiền có thể vỗ về lau nước mắt cho đứa con bớt khóc khi đau đớn, hay ngồi bên giường bệnh để ru ngủ cho con đi vào giấc điệp. Bác sĩ và y tá không có cái vai trò đó đối với bệnh nhân.

    Do đó, câu “lương y như từ mẫu” sai về mặt khái niệm tương quan. Mối quan hệ giữa người mẹ và người con là quan hệ huyết thống và tình cảm. Còn mối tương quan giữa người bác sĩ hay y tá và bệnh nhân là mối quan hệ xã hội, chịu sự chi phối của các qui ước về đạo đức nghề nghiệp.

    Cố nhiên, bất cứ bác sĩ và y tá nào, theo qui ước đạo đức, đều phải hết lòng chăm sóc cho bệnh nhân theo những kiến thức hiện hành và thấu cảm. Do đó, khuyên thầy thuốc nên như một người hiền đức thì e rằng quá thừa.

    Mối quan hệ giữa bệnh nhân và bác sĩ thay đổi theo thời gian. Trước đây, giới bác sĩ là người gần như độc quyền về kiến thức y học và y thuật, còn người bệnh không có phương tiện để tiếp cận những kến thức đó. Do đó, bác sĩ có thời được xem như là bán thần thánh, huyền bí. Từ đó, nảy ra mối quan hệ không bình đẳng giữa bác sĩ và người bệnh, mà tiếng Anh gọi là "paternalistic relationship", có nghĩa là mối quan hệ gia trưởng, bác sĩ như là cha, và bệnh nhân như là con. Trong mối quan hệ đó, bác sĩ nói, bệnh nhân phải nghe; bác sĩ ra y lệnh, bệnh nhân phải tuân theo.

    Nhưng trong thời đại ngày nay, với sự phát triển của khoa học chuyên ngành hoá cùng với thông tin mạng, bác sĩ không còn là người độc quyền về kiến thức y học nữa. Người bác sĩ không thể biết tất cả những kiến thức về y học và khoa học. Việc điều trị và chẩn đoán phải dựa vào chứng cứ khoa học, chứ không còn dựa vào kinh nghiệm cá nhân của người bác sĩ. Mà, chứng cứ khoa học thì được công bố, nên bệnh nhân cũng có thể truy cập và tìm hiểu. Do đó, trong thời đại y học thực chứng, bác sĩ không thể nói "theo kinh nghiệm của tôi", mà phải tập cách nói "theo nghiên cứu này ..." để đi đến quyết định điều trị cho bệnh nhân. Điều quan trọng cần nói nhấn mạnh là bác sĩ VÀ bệnh nhân cùng đi đến quyết định. Trong mối quan hệ hiện đại này, bác sĩ là một người partner (đối tác) của bệnh nhân, chứ không phải là "cha mẹ" nữa.

    Trong cuốn sách mới đây của Bs Atul Gawande, ông có một ví von rất hay rằng bác sĩ hiện đại giống như người bán lẻ và bệnh nhân như là khách hàng. Vai trò của người bán lẻ là giới thiệu sản phẩm và phân tích ưu khuyết điểm của sản phẩm cho khách hàng. Khách hàng là người ra quyết định sau cùng trong việc mua hàng, nhưng trong quá trình đi đến quyết định, khách hàng phải bàn thảo với người bán hàng. Vai trò của bác sĩ cũng giống như thế: người bác sĩ tốt có nhiệm vụ trình bày những thông tin lợi và hại của các thuật can thiệp cho bệnh nhân, và cùng với bệnh nhân đi đến thoả thuận một can thiệp tối ưu nhất. Dĩ nhiên, trong thảo luận, bác sĩ phải đặt quyền lợi và sức khoẻ của bệnh nhân lên hàng đầu.

    Nhìn như trên, chúng ta thấy rõ ràng rằng bác sĩ không phải là bà mẹ hiền. Người gần với vai trò của bà mẹ là y tá, vì y tá trực tiếp chăm sóc bệnh nhân, nhưng vai trò của y tá cũng không phải là một bà mẹ, mà là một người phục vụ. Người phục vụ là một chuyên viên. Một chuyên viên phải làm theo chức phận và những qui ước nghề nghiệp, kể cả qui ước đạo đức. Trong những qui ước về y đức có những phát biểu như hết lòng trong việc cung cấp dịch vụ chuyên môn cho bệnh nhân, tôn trọng quyền và sự lựa chọn của bệnh nhân, và không được phân biệt đối xử. Do đó, nếu hiểu rằng "lương y như từ mẫu" là bác sĩ phải tận tuỵ với bệnh nhân thì tôi e rằng đó là, một lần nữa, một câu nói thừa.

    Dĩ nhiên, ai cũng biết rằng câu nói "lương y như từ mẫu" hay thầy thuốc như mẹ hiền là một sự ví von. Nhưng ông cụ Hồ chỉ nói ngắn như thế (và có lẽ ông cũng chưa nghĩ sâu về vấn đề) nên người ta muốn hiểu sao thì hiểu, và gán cho câu nói những ý nghĩa mà ông không có. Ông là một chính trị gia, chứ không phải người làm trong ngành y, nên không thể đòi hỏi ông phải hiểu vai trò của người thầy thuốc. Và, gán ghép câu nói bình thường đó thành những triết lí hay y đức là một cách làm không công bằng với ông. Nhưng dù hiểu thế nào đi nữa, thì câu nói "lương y như từ mẫu" đó là một lời huấn thị không cần thiết, thậm chí sai.

    _________________

    (1) http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3817828/

    (2) http://vungtau.baria-vungtau.gov.vn/web/guest/tin-tuc/-/brvt/extAssetPublisher/content/1556830/nghi-ve-loi-day-luong-y-phai-nhu-tu-mau-cua-bac

    (3) https://ama.com.au/position-statement/role-doctor-2011

    Hãy chia sẻ suy nghĩ của bạn

    4 phản hồi

    Liếc thoáng qua, thấy tác giả có đề cập đến bác sĩ Mỹ.

    Chỉ muốn góp ý để giảm thiểu tối đa sự rủi ro và có thể hữu ích cho chính bản thân hoặc người thân mình.

    Bất kể màu da, khi bước vô văn phòng 1 bác sĩ, RULE #1: Hãy nhìn mảnh bằng Y Khoa của bác sĩ đó đã xuất thân từ đâu.

    Lưu ý, văn phòng bs thường có rất nhiều bằng, nhiều trường khác nhau. Không phải chỉ có bằng cử nhân (4 năm) ở Havard rồi ra trường y khoa ở Bắc Hàn University hoặc Guam Medical School.

    Nếu có bằng y khoa ở những đại học danh tiếng như UCLA, UCI etc... (bang Cali), lúc đó mới để cho bác sĩ mò mẫm trên thân thể ngọc ngà của mình. Nếu đã đọc qua những dòng này và vẫn no care, xin đừng đấm ngực Lỗi Tại Tội mọi đàng, sau này :).

    Trên là những kinh nghiệm đã được chứng nghiệm bằng Máu.

    Eid des Hippokrates
    „Ich schwöre, Apollon den Arzt und Asklepios und Hygieiaund Panakeia und alle Götter und Göttinnen zu Zeugen anrufend, daß ich nach bestem Vermögen und Urteil diesen Eid und diese Verpflichtung erfüllen werde:den, der mich diese Kunst lehrte, meinen Eltern gleich zu achten, mit ihm den Lebensunterhalt zu teilen und ihn, wenn er Not leidet, mitzuversorgen; seine Nachkommen meinen Brüdern gleichzustellen und, wenn sie es wünschen, sie diese Kunst zu lehren ohne Entgelt und ohne Vertrag; Ratschlag und Vorlesung und alle übrige Belehrung meinen und meines Lehrers Söhnen mitzuteilen, wie auch den Schülern, die nach ärztlichem Brauch durch den Vertrag gebunden und durch den Eid verpflichtet sind, sonst aber niemandem.Meine Verordnungen werde ich treffen zu Nutz und Frommen der Kranken, nach bestem Vermögen und Urteil; ich werde sie bewahren vor Schaden und willkürlichem Unrecht.Ich werde niemandem, auch nicht auf seine Bitte hin, ein tödliches Gift verabreichen oder auch nur dazu raten. Auch werde ich nie einer Frau ein Abtreibungsmittel geben. Heilig und rein werde ich mein Leben und meine Kunst bewahren.Auch werde ich den Blasenstein nicht operieren, sondern es denen überlassen, deren Gewerbe dies ist.Welche Häuser ich betreten werde, ich will zu Nutz und Frommen der Kranken eintreten, mich enthalten jedes willkürlichen Unrechtes und jeder anderen Schädigung, auch aller Werke der Wollust an den Leibern von Frauen und Männern, Freien und Sklaven.Was ich bei der Behandlung sehe oder höre oder auch außerhalb der Behandlung im Leben der Menschen, werde ich, soweit man es nicht ausplaudern darf, verschweigen und solches als ein Geheimnis betrachten .Wenn ich nun diesen Eid erfülle und nicht verletze, möge mir im Leben und in der Kunst Erfolg zuteil werden und Ruhm bei allen Menschen bis in ewige Zeiten; wenn ich ihn übertrete und meineidig werde, das Gegenteil.“
    https://de.wikipedia.org/wiki/Eid_des_Hippokrates
    Trong toàn bộ phần lời thề trên không có một điều khoản nào yêu cầu hay mong muốn : ``Lương y như từ mẫu.´´
    Những điều khoản tôi cho là đặc biệt cần có của một thầy thuốc tôi cho in đậm.
    Và điều đặc biệt ở trong lời thề là : Kể cả Nô lệ (Sklave) cũng sẽ được đối xử như tất cả các bệnh nhân khác.

    THAY TIM (Trần Dĩ Hạ - Báo Lao động)

    Chỗ nào trong các bệnh viện ở Hạ giới cũng treo khẩu hiệu "Lương y như từ mẫu." Thế nhưng mỗi khi bệnh nhân đến mà không có tiền lót tay thì các thầy thuốc hành hạ họ đủ thứ làm cho những con người khốn khổ càng thêm khốn khổ, có lẽ trái tim của các thầy thuốc đã chai sạn trước những đau khổ của người bệnh. Có người vì không có tiền đút lót cho các thầy thuốc nên đã phải trả giá bằng tính mạng của mình.
    Tình hình thiếu y đức ở Hạ giới đã đến mức nghiêm trọng khiến báo chí ở Hạ giới phải lên tiếng và đã đến tai Ngọc Hoàng.
    Ngọc Hoàng liền quyết định một biện pháp để có thể lập lại kỷ cương của ngành y, đó là phải thay tim cho tất cả các thầy thuốc ở Hạ giới. Thế là trên Thiên đình mọc ra hàng nghìn, hàng vạn phòng phẫu thuật với đủ các thiết bị hiện đại để thay tim hàng loạt cho các thầy thuốc ở Hạ giới sắp lên Thiên đình. Sau đó họ sẽ được trả về Hạ giới để hành nghề theo đúng tinh thần "Lương y như từ mẫu." Ngọc Hoàng còn mời cả các nhà báo lên để chứng kiến cảnh thay tim và cũng là để khoe y đức của các thầy thuốc trên Thiên đình cùng những thiết bị y tế hiện đại.
    Ngày thay tim đã đến. Lũ lượt các thầy thuốc ở Hạ giới theo thứ tự vào từng phòng để thay tim. Các thầy thuốc ở Thiên đình thật tài giỏi cộng thêm với thiết bị hiện đại nên chỉ vài phút là xong một người và không ai cảm thấy đau đớn. Sau khi được thay tim xong thì mặt người nào cũng tươi roi rói. Các nhà báo chứng kiến cảnh này thì mặt cũng vui chẳng kém gì chính những người được thay tim.
    Bỗng ở phòng thay tim phía cuối có tiếng thét đau đớn. Không hiểu vì sao người vào phòng này thay tim đã lâu mà chưa thấy ra.
    Nghe tiếng thét, mấy nhà báo liền chạy vội đến xem sao thì thấy người này đang nằm rên rỉ một cách đau đớn trên bàn giải phẫu, còn các vị lương y trên Thiên đình đang đứng phì phèo hút thuốc, cười nói với nhau, thản nhiên như không. Một nhà báo ghé tai hỏi nhỏ người đang nằm trên bàn giải phẫu là "vì sao lại đau đớn như vậy?" Người này mới nói nhỏ:
    -Tôi không có tiền đút lót, ông có mang theo tiền thì cho tôi vay tạm.

    Nhờ ai giải thích giùm, tôi không hiểu đoạn này trong bài:
    "[nếu] bác sĩ có xu hướng đi đến quyết định tốt cho bệnh nhân hơn là cho chính họ hay cho người thân. Đó là lí do tại sao quan điểm [cho rằng xem bệnh nhân như là mẹ mình] là sai."

    Kính chào bác sĩ Nguyễn Văn Tuấn,
    Mấy năm trước HY em đã có đọc và lưu giữ bài Suy nghĩ về “lương y như từ mẫu” của bác (04/11/2013) http://bacsinoitru.vn/f41/suy-nghi-ve-oeluong-y-nhu-tu-maua-11159.html, nay đọc thêm bài cùng đề tài này, nên có đôi hàng coi như thay lời cảm tạ ‘đọc chùa’ bác bấy lâu.

    Thứ nhất, câu “lương y như từ mẫu”, đơn giản chỉ là sự ví von. Chứ thầy thuốc giỏi (bác sĩ giỏi) mà là đàn ông thì làm thế nào như mẹ hiền được?

    Thứ hai, HY em khẳng định rằng câu “lương y như từ mẫu” không phải là phát ngôn của ông Hồ Chí Minh. Chứng minh bằng nguyên văn ông Hồ nói:
    1-. [Người Ta Có Câu: "Lương y như từ mẫu", nghĩa là một người thầy thuốc đồng thời phải là một người mẹ hiền]. (Thư gửi Hội nghị Quân y tháng 3-1948);

    2-. [Phải thương yêu người bệnh như anh em ruột thịt. Cần phải tận tâm tận lực phụng sự nhân dân, lương y như từ mẫu] (Thư gửi Hội nghị cán bộ y tế toàn quốc 1953);

    3-. [ Phải thương yêu, sǎn sóc người bệnh như anh em ruột thịt của mình, coi họ đau đớn cũng như mình đau đớn, lương y phải như từ mẫu] (Thư gửi Hội nghị cán bộ y tế tháng 2-1955)
    * Theo PGS-TS. Hoàng Minh, 14/12/2010: Chủ tịch Hồ Chí Minh - Người tạo lập nền y đức mới http://www.govap.hochiminhcity.gov.vn/chuyende/lists/posts/post.aspx?Source=/chuyende&Category=N%E1%BB%99i+dung+t%C6%B0+t%C6%B0%E1%BB%9Fng+H%E1%BB%93+Ch%C3%AD+Minh&ItemID=169&Mode=1

    TT Hải Ý kiểm chứng: HCM Toàn Tập gồm 10 tập, xb lần thứ 1 tại Hà Nội 1980-1989, tập 7 trang 167; tập 6 trang 413; tập 5 trang 64.

    Ấy thế mà soạn giả Đào Thản vẫn nhơn nhơn gán cho ông Hồ là tác giả câu «lương y như từ mẫu» trong sách Lời non nước – danh ngôn chủ tịch Hồ Chí Minh, trang 183 * Nxb Trẻ, thành Hồ 2008.