Xuân Hùng - Chuyện "làm quan" xưa và nay

  • Bởi Admin
    30/09/2015
    0 phản hồi

    Xuân Hùng, cộng tác viên Dân Luận

    Trong lịch sử Việt Nam, việc tìm kiếm, tuyển chọn, bồi dưỡng người có tài, có đức để ra làm quan, phò vua, giúp nước, luôn được các triều đại phong kiến chú trọng. Ngày nay việc bổ nhiệm cán bộ có rất nhiều bất cập, thiếu minh bạch, thiếu công khai, không công bằng dẫn đến chọn không đúng người, làm đúng việc. Theo nhà Nghiên cứu lịch sử, văn hóa Nguyễn Đắc Xuân: Quan chế thời phong kiến ở Việt Nam có những quy định nghiêm ngặt về tuyển chọn, đào tạo, bổ nhiệm người tài, đức ra làm quan mà có thể còn tường minh và nghiêm minh hơn thời nay.

    "Quan" là một khái niệm thuộc chế độ phong kiến, ngày nay được gọi là cán bộ hay viên chức, công chức nhà nước. Quan xưa là cha mẹ dân. Cán bộ nay là Công bộc của dân hay đầy tớ của dân - đó chỉ là mỹ từ, gọi cho đúng phải là "quan chức". Quan niệm "Một người làm quan, cả họ được nhờ" thường được dùng trong chế độ phong kiến, nhưng đến nay quan niệm này rất phổ biến ở Việt Nam hiện tại, thậm chí còn được nâng cấp thành "Một người làm quan, kéo cả họ làm quan".

    Thời xưa

    Thời Lý - Trần, nguyên tắc “liên kết dòng họ” được coi là nhất quán để xây dựng một thể chế chính trị quân chủ quý tộc bền vững. Hầu hết các trọng trách ở bộ máy trung ương đều do người trong hoàng tộc nắm giữ. Chế độ thừa ấm bảo đảm con quan được làm quan, Điều này còn được thể chế trong pháp luật dưới thời Trần Thái Tông: “Người có quan tước, con cháu được thừa ấn mới được vào làm quan; người giàu khỏe mạnh mà không có quan tước thì xung quân, đời đời làm lính”. Cách sử dụng, bổ nhiệm quan lại của nhà nước Lý - Trần đã phản ánh rõ nét tính phân biệt đẳng cấp. Tưởng chừng mô hình nhà nước được xây dựng trên cơ sở cao nhất là nguyên tắc liên kết dòng họ, chế độ thừa ấm sẽ bảo đảm sự vững mạnh, đảm bảo sự ổn định ngay trong nội bộ vương triều. Nhưng rồi cũng đi đến sụp đổ. Nó sụp đổ từ bên trong. Đây cũng là hướng sụp đổ chung của mọi chế độ chuyên chế, độc tài.

    Sang thời Lê - Nguyễn, xây dựng mô hình nhà nước chuyên chế theo tư tưởng nho giáo, quyền lực tập trung vào tay vua. Đến triều Nguyễn khi bộ máy chuyên chế gần như hoàn thiện, chế độ thừa ấm bị bãi bỏ, dù là hoàng thân quốc thích nhưng không có tài, không đỗ đạt, không được ra làm quan dù vẫn hưởng bổng lộc. Khoa cử là con đường chính và phổ biến để lựa chọn và bổ nhiệm quan lại. Quan lại được coi là phụ mẫu chi dân (cha mẹ dân). Người làm quan phải có nghĩa vụ với Vua, với Dân và với chính mình. Làm quan phải thanh liêm, gương mẫu trong mọi việc để dân chúng noi theo. Đối với công vụ, phải cần mẫn, siêng năng. Để tránh việc quan lại lạm quyền cho việc riêng tư dòng họ, từ triều Lê Thanh Tông còn đặt ra qui định hồi tỵ.

    Quan chế dưới thời phong kiến rất khắt khe, việc lợi dụng chức quyền đưa con cháu vào làm quan, trao đổi quyền lực, kết thông gia, nâng đỡ qua lại nếu bị phát hiện sẽ bị nghiêm trị, có khi liên đới cả họ. Nên một người làm quan cả họ được nhờ thật đấy, nhưng gây ra họa có thể bị tội diệt tộc - tru di tam tộc.

    Tùy chế độ "quan chế" khắt khe nhưng vẫn có nhiều viên quan tham ô, hà hiếp dân chúng và bị nhân dân phê phán, lên án. Câu ca dao "Con ơi nhớ lấy câu này/Cướp đêm là giặc, cướp ngày là quan", tưởng chừng chỉ ứng trong chế độ phong kiến, nhưng xem ra đến nay vẫn còn nguyên giá trị.

    Thời nay

    Tuy chế độ quan lại thời phong kiến có nhiều hạn chế, nhưng nếu so với thời nay thì cũng còn nhiều điều cần bàn, có cái tiến bộ nhưng cũng không ít cái thụt lùi, thậm chí nếu đánh giá chung có thể nay không bằng xưa.

    Cố Chủ tịch Hồ Chí Minh từng nói: "Ngoài lợi ích của dân tộc, của Tổ quốc thì Đảng không có lợi ích gì khác", Đảng không phải là tổ chức làm quan phát tài. Lợi ích của Đảng là lợi ích dân tộc, nên yêu cầu: "Vô luận lúc nào, vô luận việc gì, đảng viên và cán bộ phải đặt lợi ích của Đảng ra trước. Đó là nguyên tắc cao nhất của Đảng. Đó là tính Đảng", và đề ra năm đức của cán bộ, đảng viên là Nhân, Nghĩa, Trí, Dũng, Liêm.

    Nhưng xem ra đó chỉ là nói mà thôi, còn thực tế thì sao?

    Chuyện cả họ làm quan ở huyện Mỹ Đức (ngay ở thủ đô Hà Nội) không phải là một hiện tượng đơn lẻ. Phải thừa nhận rằng nó dường như rất phổ biến trong xã hội ngày nay, ở mọi cơ quan ban ngành, từ Trung ương đến địa phương.

    Chuyện Ông Lê Phước Hoài Bảo, 30 tuổi (con Bí thư Tỉnh ủy Quảng Nam Lê Phước Thanh) vừa được bổ nhiệm làm Giám đốc Sở Kế hoạch - Đầu tư tỉnh Quảng Nam. Một việc bổ nhiệm được cho là đúng quy trình, khách quan... nhưng lại làm dư luận nóng lên, và đặt nhiều nghi vấn.

    Chuyện các vị lãnh đạo đưa con, cháu vào các chức vụ quan trọng trong bộ máy nhà nước để kế nghiệp mình là chuyện hết sức bình thường trong chế độ này. Lấy một vài ví dụ như: Nguyễn Thanh Nghị, Nguyễn Minh Triết, Lê Anh Tuấn, Vũ Đại Thắng, Trần Quốc Tỏ, Trần Sĩ Thanh, Bạch Ngọc Chiến, Lê Trương Hải Hiếu... Đó mới chỉ nói ở trung ương còn ở cấp tỉnh, cấp huyện, cấp xã thì kể không hết. Thực ra những việc như trên nó đã là một nguyên tắc, nhằm xây dựng được một đội ngũ để duy trì và củng cố quyền lực của giai cấp thống trị mới.

    Vì thế gần như tất yếu, những người có công trong cách mạng, trong các cuộc kháng chiến, vốn xuất thân phần lớn từ giai cấp nông dân và công nhân, được chọn để đào tạo trở những thành lãnh đạo và được bổ nhiệm nắm giữ các chức vụ chủ chốt trong chính quyền. Rồi con cháu họ cứ nối tiếp cha ông mình để ngồi trên thiên hạ. Từ đó, một tầng lớp thống trị mới được hình thành, được hưởng những đặc quyền đặc lợi. Cũng từ đó hình thành những nhóm gia đình quyền lực về kinh tế và chính trị để lũng đoạn hệ thống nhà nước. Và cũng từ đó mâu thuẩn nội bộ giữ các nhóm, các tập đoàn ngày càng gay gắt. Các cuộc tranh quyền, đoạt lợi luôn sảy ra.

    Hình thái xã hội này là gì? Về mặt hình thức, vẫn tuyên bố đi theo chủ nghĩa xã hội, một xã hội công hữu về tư liệu sản xuất. Nhưng thực sự ra nó là một biến thể của chế độ quân chủ chuyên chế - có thể tạm gọi là chế độ chuyên chế tập thể, hay tương tự!. Trong đó, thay vì xưa kia quyền lực tập trung vào tay vua thì nay phân ra cho một nhóm vua - các ủy viên bộ chính trị.

    Nguyên tắc "liên kết dòng họ" dưới thời Lý - Trần đã và đang trở lại, là đặc thù của xã hội thời nay. Lợi ích gia đình, dòng họ, nhóm, luôn được đặt trên lợi ích dân tộc. Nó đem đến biết bao là hệ lụy nặng nề, là rào cản đối với tiến trình dân chủ hóa và mọi sự phát triển của đất nước.

    Xuân Hùng

    Hãy chia sẻ suy nghĩ của bạn

    0 phản hồi