Nguyễn Hương Giang - Quách Đăng Khoa - Trách nhiệm bảo hiểm xã hội - được và mất

  • Bởi Sapphire
    22/08/2015
    1 phản hồi

    Nguyễn Hương Giang - Quách Đăng Khoa


    Ảnh minh họa

    Việt Nam là một quốc gia có cơ cấu dân số trẻ với khoảng gần 54 triệu người (trên tổng số hơn 90 triệu) trong độ tuổi lao động. Trong tổng số 16 triệu lao động thuộc diện buộc phải đóng bảo hiểm xã hội (BHXH), cơ quan BHXH chỉ thu được tiền của khoảng 11 triệu lao động, gây thất thu cho Quỹ BHXH gần 84.000 tỉ đồng một năm.

    Trước lo ngại này, nhiều nhà lập pháp và đại diện cơ quan BHXH ủng hộ quan điểm cần hình sự hóa các tội liên quan đến BHXH, BHYT để tăng tính răn đe. Tuy nhiên, lựa chọn điều chỉnh một quan hệ dân sự, hành chính bằng chế tài hình sự liệu có phải là giải pháp phù hợp trong bối cảnh doanh nghiệp đang gặp nhiều khó khăn như hiện nay.

    Doanh nghiệp miễn dịch với các chế tài xử phạt?

    Theo quy định của Luật BHXH (2014), người lao động (NLĐ) nói chung có nghĩa vụ trích 8% tiền lương hàng tháng (điều 85) và người sử dụng lao động trích 17% trên quỹ tiền lương đóng BHXH của NLĐ (điều 86) để đóng vào Quỹ BHXH. Các hành vi vi phạm pháp luật về BHXH như chậm đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc, bảo hiểm thất nghiệp; đóng không đúng mức quy định hoặc đóng không đủ số người thuộc diện tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc, bảo hiểm thất nghiệp có thể bị xử phạt hành chính lên tới 75 triệu đồng (Nghị định 95/2013, điều 26). Đồng thời, cơ quan BHXH có quyền truy thu số tiền BHXH chưa đóng hoặc chậm đóng và buộc đóng tiền lãi của số tiền BHXH chưa đóng, chậm đóng theo mức lãi suất của hoạt động đầu tư từ Quỹ BHXH trong năm đối với vi phạm.

    Luật còn cho phép cơ quan có thẩm quyền xử phạt vi phạm công bố công khai trên các phương tiện thông tin đại chúng (báo chí và truyền hình) việc xử phạt đối với cá nhân, tổ chức vi phạm hành chính liên quan đến BHXH (Luật Xử lý Vi phạm Hành chính năm 2013, điều 72). Đối với doanh nghiệp, thông báo công khai và rộng rãi về việc vi phạm pháp luật chắc chắn sẽ gây ảnh hưởng không nhỏ tới uy tín và hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp do gây ấn tượng không tốt đối với các đối tác trong và ngoài nước.

    Quyền lợi bảo hiểm của NLĐ, tập thể NLĐ còn được pháp luật bảo vệ thông qua cơ chế cho phép tổ chức công đoàn, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên của Mặt trận khởi kiện ra Tòa án có thẩm quyền khi phát hiện có hành vi vi phạm pháp luật về BHXH gây ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của NLĐ (Luật BHXH, điều 14).

    Với tư cách “chủ nợ” tiền đóng BHXH, cơ quan bảo hiểm còn có thể yêu cầu mở thủ tục phá sản đối với doanh nghiệp không đóng hoặc chậm đóng BHXH trong trường hợp doanh nghiệp không đóng BHXH trong thời hạn ba tháng kể từ ngày có nghĩa vụ đóng (Luật Phá sản 2014, điều 4.1). Quy định này cho phép hạn chế doanh nghiệp trốn tránh nghĩa vụ đóng BHXH với lý do gặp khó khăn về kinh tế hoặc chịu nộp phạt, lấy tiền đóng BHXH sử dụng vào mục đích khác.

    Hiện có rất nhiều chế tài cho phép cơ quan bảo hiểm buộc doanh nghiệp phải thực hiện nghĩa vụ đóng BHXH. Tuy nhiên, Quỹ BHXH vẫn bị thất thu lớn là do thiếu chế tài hay chế tài chưa đủ nghiêm khắc và chưa được thực hiện đồng bộ?

    Đã đến lúc cần hình sự hóa quan hệ dân sự?

    Thời điểm cần “hình sự hóa” một quan hệ dân sự, theo chúng tôi là khi có các thống kê và số liệu cụ thể chỉ ra rằng các chế tài khác như dân sự, hành chính không hiệu quả hoặc hành vi vi phạm được định lượng rõ ràng là nguy hiểm cho xã hội. Nói cách khác, việc hình sự hóa chỉ nên là biện pháp cuối cùng nếu các biện pháp khác đều đã được áp dụng nhưng không khả thi. Nhiều đại biểu đưa ra ý kiến thế nào là trốn đóng BHXH, thế nào là phải vào tù nhưng không đưa ra giải pháp để có thể thu hồi và ngăn chặn bằng biện pháp kinh tế.

    Cần lưu ý thêm rằng nếu Bộ luật Hình sự chỉ đưa ra các khái niệm không minh bạch, không rõ ràng về định tính và định lượng thì vô hình chung sẽ tạo ra rào cản rất lớn khi đầu tư kinh doanh vì chỉ sơ sẩy là doanh nghiệp có thể bị quy tội hình sự.

    Xét về bản chất, việc trốn đóng BHXH, BHYT là nhằm thu lợi nhiều hơn cho doanh nghiệp nhưng gây bất lợi cho NLĐ. Những hành động mang tính kinh tế do đó cần phải được xử lý bằng các biện pháp kinh tế. Mục tiêu cần là thu hồi lợi nhuận và khoản tiền bị chiếm đoạt phi pháp, thậm chí có thể phạt nặng hơn rất nhiều những cái mà họ đã chiếm, để ngăn chặn tái diễn trong tương lai. Ngược lại nếu áp dụng biện pháp hình sự khiến doanh nghiệp hoạt động khó khăn thì mục tiêu thu hồi khoản BHXH chưa đóng, chậm đóng khó có thể làm được.

    Hiện có rất nhiều chế tài cho phép cơ quan bảo hiểm buộc doanh nghiệp phải thực hiện nghĩa vụ đóng BHXH. Tuy nhiên, Quỹ BHXH vẫn bị thất thu lớn.

    Quy định xử phạt ở Singapore và Mỹ

    Tại các nước có hệ thống phúc lợi xã hội phát triển như Singapore và Mỹ, việc thu BHXH được quy định rõ ràng tại các bộ luật riêng biệt.

    Ở Singapore, người lao động, doanh nghiệp đều phải đóng góp hàng tháng cho Quỹ Phòng xa Trung ương - CPF (Central Provident Fund). Hoạt động của CPF tương tự như Quỹ BHXH của Việt Nam. Mức đóng của NLĐ được quy định trong luật là 5-20% tiền lương hàng tháng. Người sử dụng lao động sẽ phải đóng từ 6,5-16% tiền lương. Đạo luật CPF quy định trường hợp người sử dụng lao động thực hiện trích lương của NLĐ để đóng BHXH nhưng thực tế không đóng vào CPF trong thời gian luật định sẽ phải chịu một khoản phạt không vượt quá 10.000 đô la Mỹ hoặc hình phạt tù không quá bảy năm hoặc cả hai (chương 36, Tỉ lệ đóng góp, điều 7.(3).) Trường hợp người sử dụng lao động chậm đóng BHXH sẽ phải chịu lãi suất chậm nộp là 1,5% mỗi tháng hoặc 5 đô la Mỹ (phụ thuộc vào khoảng nào cao hơn) đối với các khoản chưa đóng, chậm đóng (Đạo luật CPF, điều 9).

    Điều 1106(a) Đạo luật An sinh Xã hội Hoa Kỳ - SSA (Social Security Act) quy định các vi phạm hành chính sẽ bị xử phạt không quá 1.000 đô la Mỹ và/hoặc một năm tù bao gồm: công bố thông tin khai thuế, hồ sơ, tài liệu, báo cáo hoặc các giấy tờ khác của NLĐ, trừ trường hợp được phép theo quy định hoặc pháp luật liên bang.

    Theo quy định của SSA, hầu hết các vi phạm BHXH bị xử lý hình sự liên quan đến báo cáo sai sự thật hoặc che giấu tình trạng tài chính cá nhân (42 USC § 138A (1) - (3)), báo cáo sai sự thật hoặc che giấu công việc để tiếp tục nhận trợ cấp tàn tật, thay đổi tình trạng hôn nhân, và lạm dụng quyền của người thụ hưởng đại diện (42 USC § 408). SSA quy định chế tài hình sự đối với việc lập báo cáo sai để được hưởng lợi ích bảo hiểm hoặc có được lợi ích cao hơn hay việc sử dụng mã số BHXH giả để có được lợi ích bảo hiểm.

    Quy định về BHXH của Singapore và Mỹ cho thấy hành vi bị xử lý hình sự liên quan đến BHXH chủ yếu là các hành vi tiết lộ thông tin bảo hiểm, khai báo không trung thực để hưởng quyền lợi bảo hiểm hoặc hành vi lừa dối cơ quan bảo hiểm. Hành vi trốn đóng, không đóng BHXH chủ yếu vẫn áp dụng các chế tài hành chính như phạt tiền.

    Chế tài pháp luật cho dù là hành chính, dân sự hay hình sự để điều chỉnh hiệu quả các quan hệ xã hội thì cần bảo đảm cân bằng lợi ích giữa nhà nước và công dân. Trong bối cảnh hội nhập kinh tế toàn cầu và đẩy mạnh các hoạt động đầu tư, các nhà làm luật cẩn trọng để vừa duy trì hiệu quả chính sách an sinh xã hội cho NLĐ lại vừa đảm bảo môi trường kinh doanh ổn định và thân thiện cho nhà đầu tư. Khi hình sự hóa các vi phạm kinh tế, các nhà làm luật cần chú trọng hơn tới tác động kinh tế-xã hội do các biện pháp hình sự hóa mang lại thay vì áp dụng theo cảm tính một cách máy móc.

    Chủ đề: Kinh tế

    Hãy chia sẻ suy nghĩ của bạn

    1 phản hồi