Hoài Vũ - Vài vụ việc nổi bật dưới góc nhìn pháp trị, kỹ trị và xã hội dân sự

  • Bởi Khách
    18/07/2015
    0 phản hồi

    Hoài Vũ, cộng tác viên Dân Luận

    Xã hội Việt Nam đang rùng rùng chuyển động trong những ngày này. Hàng loạt những biến động có tính đột phá, về mặt bản chất, đang diễn ra nhanh đến mức có khả năng làm choáng ngợp cả những người thường xuyên theo dõi, phân tích tình hình. Vấn đề đặt ra ở đây là, những biến động ấy sẽ đưa đến một sự tiến bộ có nền tảng bền vững, hay sẽ là một cơn bạo lũ quét sạch cả những thành quả ít ỏi đã đạt được? Người viết xin mạn phép đưa ra một góc nhìn về những sự kiện nổi bật trong thời gian gần đây, ngõ hầu góp thêm một tiếng nói phân tích về con đường vận động của xã hội Việt Nam.

    Pháp Trị

    Vụ máy xúc chèn người ở Hải Dương. Ngày 10/7/2015, trên mạng lan truyền rất nhanh một video clip ghi lại cảnh một chiếc máy xúc (được cho là điều khiển bởi xã hội đen) chèn qua người một phụ nữ trong khi đang tiến vào thi công giải toả đất nông nghiệp ở KCN Cẩm Điền-Lương Điền, huyện Cẩm Giàng, Hải Dương. Lãnh đạo địa phương, thông qua nhiều báo đài, phương tiện thông tin đại chúng để khẳng định không có sự tham gia của xã hội đen, không có chuyện máy xúc đè lên người dân[i], clip đưa lên mạng là đã được cắt ghép, chỉnh sửa. Hiện người phụ nữ bị xe xúc chèn đang được điều trị tại bệnh viện Việt Đức. Bà cũng như người thân của bà cần nhận được sự giúp đỡ, tư vấn pháp luật của các luật sư và giới am hiểu luật pháp để bảo vệ quyền lợi của mình. Khi người dân chưa nhận đền bù thì công ty VSin có quyền điều động máy xúc đi vào đất của người dân hay không? Bà Châm và người thân, đại diện cho bà có quyền khởi kiện công ty này, cũng như người điều khiển xe máy xúc vì đã gây thương tích cho bà. Tập thể người dân có mặt tại hiện trường cũng có quyền yêu cầu ông Nguyễn Trọng Hiển, phó trưởng công an huyện Cẩm Giàng giải trình về phát ngôn của ông. Nếu cần thiết có thể đưa giám định đoạn video để xác định hình ảnh có bị chỉnh sửa, cắt ghép hay không? Hãy nhớ lại cách đây vài năm, trong vụ cưỡng chế đất ở Văn Giang cũng đã xảy ra vụ công an mặc sắc phục hành hung hai nhà báo VOV. Khi hai nhà báo có đơn tố cáo, phía công an cũng đã yêu cầu được thẩm tra clip, và sau khi nhận được clip gốc thì đã có áp lực tác động làm cho hai nhà báo rút đơn tố cáo. Chỉ khi người dân nhận thức được về quyền của mình, và sẵn sàng đứng lên đòi hỏi chính quyền thực hiện các nghĩa vụ của họ, để đảm bảo quyền của công dân được quy định theo pháp luật không bị xâm phạm, thì xã hội mới có thể vận hành một cách lành mạnh.

    Vụ thảm sát ở Bình Phước. Ngày 7/7/2015 ở xã Minh Hưng, huyện Chơn Thành, Bình Phước xảy ra vụ giết người hàng loạt có tính chất dã man, gây chấn động mạnh mẽ đến dư luận. Chính quyền đã phản ứng rất nhanh, chỉ trong vòng bốn ngày đã phá án. Nhưng cũng còn nhiều vấn đề cần bàn thêm. Giữa cơn sốt xình xịch của dư luận xã hội, được thổi phồng thêm bởi những bài viết giật gân câu khách nhắm vào các chi tiết rùng rợn, kinh khủng, khai thác nỗi đau của thân nhân người bị hại lẫn thân nhân nghi phạm; người ta dường như đã quên mất một nguyên tắc cơ bản của khoa học pháp lý hiện đại đó là “nguyên tắc suy đoán vô tội”, đã được quy định cụ thể trong hiến pháp 2013. Trước khi có phán quyết của toà thì không ai có thể bị coi là có tội, trách nhiệm chứng minh tội phạm thuộc về cơ quan điều tra, viện kiểm sát và cáo trạng của viện kiểm sát cũng như kết luận bản án cần dựa trên chứng cứ khẳng định chắc chắn về lỗi của người bị buộc tội. Rõ ràng là ở đây chưa có một phiên toà nào cả. Theo thông tin từ chính cơ quan điều tra, lúc ban đầu nghi can đã tuyên bố im lặng cho đến khi có luật sư bào chữa đại diện cho quyền lợi của mình[ii]. Điều này liên quan đến nội dung được Quốc hội bàn luận gần đây về “quyền im lặng” để tránh oan sai, ép cung, mớm cung. Cũng theo thông tin từ cơ quan điều tra, đã có lúc những đợt hỏi cung kéo dài quá nửa đêm, điều này có phù hợp với quy định của pháp luật? có phù hợp với thông lệ quốc tế và có đảm bảo quyền của người bị thẩm tra hay không? Thêm nữa, cũng đã có thông tin một doanh nhân ngành gỗ thưởng nóng một tỷ đồng cho Ban chuyên án vì thành tích phá án thần tốc[iii]. Việc cơ quan công an thưởng cho thành tích hoạt động tốt của đơn vị thì là một hoạt động bình thường, riêng trong trường hợp này thì có vẻ như là hơi quá sớm[iv]. Các tổ chức, cơ quan nhà nước có hoạt động khen thưởng thì là bình thường, nhưng nhận thêm thưởng từ cá nhân, tổ chức thì cần phải được xem xét kĩ. Sẽ ra sao nếu công chức gợi ý người dân thưởng nóng để được giải quyết thủ tục hành chính một cách nhanh hơn? Sẽ ra sao nếu cảnh sát giao thông gợi ý người tham gia giao thông thưởng nóng để bồi dưỡng vì “các anh đứng nắng vất vả quá”? Quốc hội cần xem xét để có luật quy định rõ việc khen thưởng, nhận thưởng, trao thưởng của các cơ quan chính quyền, bởi vì ở đây xảy ra nguy cơ xung đột lợi ích[v].

    Kỹ Trị

    Dự án boxit Tây Nguyên. Quặng bauxite là một loại quặng để sản xuất nhôm, có trữ lượng lớn ở khu vực Tây Nguyên, đã được biết đến từ lâu, chủ trương khai thác cũng đã có. Năm 2007, nền kinh tế Việt Nam có dấu hiệu lạm phát rất mạnh, báo hiệu một cuộc khủng hoảng trầm trọng, nặng nề nhất là bong bóng bất động sản và tăng trưởng tín dụng quá mức. Ngày 1/11/2007, thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng ký quyết định số 167/2007/QĐ-TTg phê duyệt Quy hoạch phân vùng thăm dò, khai thác, chế biến và sử dụng quặng bauxit giai đoạn 2007-2015, có xét đến năm 2025[vi]. Trong quyết định này không/chưa đề cập gì đến yếu tố Trung Quốc. Ngày 2/6/2008 Tổng bí thư Nông Đức Mạnh ký kết Tuyên bố chung Việt Nam – Trung Quốc với lãnh đạo tàu là Hồ Cẩm Đào[vii]. Trong tuyên bố chung có tính cách khái quát này, đã đề cập cụ thể đến dự án Bô-xít Đắc Nông, là một dự án kinh tế cụ thể nhưng được ký kết về mặt chủ trương bởi một lãnh đạo đảng không giữ chức vụ chính quyền. Thông tin dự án đã dấy lên mối quan ngại rất lớn về tác động tiêu cực của dự án tới nhiều lĩnh vực như: an ninh quốc phòng, hiệu quả kinh tế, công nghệ lạc hậu, gây ảnh hưởng nghiêm trọng tới môi trường và sức khoẻ, tới cơ cấu dân số và văn hoá Tây Nguyên, vấn đề lao động trình độ thấp của Trung Quốc nhập cư trái pháp luật,… Nhiều kiến nghị gửi trực tiếp tới các lãnh đạo, nhiều thảo luận diễn ra tại các diễn đàn báo chí, hội thảo, Quốc hội,… sử dụng các luận cứ khoa học, có nghiên cứu kỹ lưỡng để phản biện dự án. Theo quy định của luật Xây dựng, các dự án có tổng mức đầu tư trên 10 ngàn tỷ đồng cần được đưa ra biểu quyết tại Quốc hội, nhưng cụm dự án đã được chính phủ chia nhỏ thành nhiều dự án khác nhau, và không được đưa ra biểu quyết tại Quốc hội[viii]. Dự án được triển khai rất nhanh, đến cuối năm 2008 đã có hàng vạn lao động Trung Quốc được triển khai ở Tây Nguyên. Trong các hoạt động phản biện, nổi bật nhất là sự ra đời trang Bauxite Việt Nam, ba lá thư của cố Đại tướng Võ Nguyên Giáp và vụ ông Cù Huy Hà Vũ kiện thủ tướng vì ký quyết định phê duyệt dự án mà theo ông là trái pháp luật. Sau nhiều năm thực hiện, các đánh giá tổng kết độc lập đều cho thấy không có hiệu quả kinh tế, thua lỗ nặng dù đã được nhiều ưu đãi thuế[ix] nhưng lại không dám dừng dự án[x], nhiều vấn đề phát sinh như phải xây đường vận tải tránh khu dân cư, tiêu tốn điện năng quá nhiều, và còn nhiều tác động chưa được làm rõ. Dự án cảng Kê Gà đã ngừng không thi công.

    Dự án sân bay Long Thành. Trong bối cảnh sân bay Tân Sân Nhất được cho là quá tải và thiếu quỹ đất (nhưng lại có sân golf ở trong) thì dự án sân bay quốc tế Long Thành ra đời. Dự án này nhận được nhiều ý kiến phản biện cũng như ủng hộ, đã dấy lên một cuộc thảo luận xã hội rộng rãi. Các nhà phản biện chuyên môn như ông Nguyễn Bách Phúc, ông Trần Đình Bá đã có nhiều bài phản biện chi tiết, khoa học về tính thực tế của các cơ sở nêu trong dự thảo, tính khả thi của dự án cũng như hiệu quả kinh tế. Trong thời gian này, đáng chú ý là có hai sự cố khó hiểu xảy ra tại sân bay Tân Sơn Nhất: một là sự cố mất điện vào ngày 20/11/2014[xi] và sự cố nhiễu sóng không lưu ngày 16/6/2015[xii]. Tổng số vốn khái toán của dự án tại thời điểm lần đầu báo cáo lên Quốc hội ở kỳ họp thứ 8 là 18,7 tỷ USD, sau khi rà soát và tính toán chi tiết lại thì giá trị khái toán trình lên tại kỳ họp thứ 9 rút lại còn 15,8 tỷ USD[xiii]. Hội nghị TW 11, bế mạc vào ngày 7/5/2015 đã khẳng định sự đúng đắn, cần thiết của chủ trương đầu tư xây dựng sân bay Long Thành và tại kỳ họp thứ 9, Quốc hội đã biểu quyết thông qua dự án[xiv]. Tưởng cũng nên nhắc lại, ngày 19/6/2010, Quốc hội đã biểu quyết bác siêu dự án Đường sắt cao tốc Bắc –Nam, có số vốn ước tính 56 USD, được cho là lần đầu tiên Quốc hội bác một dự án do Chính phủ trình lên[xv]. Gần đây, Bộ Giao thông vận tải đang có động thái rậm rịch khởi động lại dự án này.

    Xã Hội Dân Sự

    Vụ chặt cây ở Hà Nội. Nhà báo Đoan Trang đã có tổng kết khá chi tiết những diễn biến về vụ chặt cây ở Hà Nội[xvi] cho đến ngày 13/6. Xin điểm lại một số chi tiết cho thấy vận động tích cực của xã hội đã mang lại hiệu quả tiến bộ đáng chú ý. Nhiều chuyên gia sinh học, lâm nghiệp trong đó có một số cán bộ ở trường đại học Lâm Nghiệp đã lên tiếng nhận định về chủng loại cây trồng ở đường Nguyễn Chí Thanh không phải vàng tâm, mà là cây mỡ. Chính quyền vẫn tiếp tục có những động thái phản bác, khẳng định đó là vàng tâm. Thậm chí hiệu trưởng trường Đại học Lâm Nghiệp còn ra văn bản nhắc nhở, chấn chỉnh việc cán bộ nhà trường phát ngôn với báo chí. Trong văn bản[xvii] đã nêu rõ là do đề nghị xử lý của phòng PA83, công an thành phố Hà Nội, nhưng sau đó lại có đính chính là “do lỗi đánh máy”. Hiện tại, Hà Nội đã khẳng định cây trồng là cây mỡ, và thực hiện thay thế, vì hàng loạt cây cũng đã khô chết[xviii]. Rõ ràng chuyện mập mờ cây vàng tâm hay cây mỡ sẽ không xảy ra nếu chính quyền Hà Nội có tham khảo ý kiến các chuyên gia độc lập về chủng loại cây trồng, lộ trình và mức độ thay thế cây ở Hà Nội. Ví dụ có chuyên gia tham dự dự án đường sắt trên cao cho rằng trong dự thảo đề án không có đề nghị cần chặt hàng cây xà cừ cổ thụ ở đường Nguyễn Trãi. Gần đây, lãnh đạo Hà Nội đã ra tuyên bố sẽ công khai kết quả kiểm điểm và xử lý trách nhiệm, được báo chí giật tít lại là “sẽ công khai danh tính người bị xử lý”[xix]. Đây là một bước tiến dài về tính minh bạch, tính giải trình của hoạt động ở cơ quan công quyền, có được nhờ sự vận động, đấu tranh không ngừng nghỉ của những cá nhân tiến bộ trong xã hội, trong đó cụ thể nhất và trực tiếp nhất là các hoạt động của nhóm Vì Một Hà Nội Xanh. Bất chấp việc một số thành viên tích cực của nhóm liên tục bị khủng bố, hành hung, tấn công dã man bởi những người được cho là an ninh, công an mặc thường phục (như trong vụ anh Nguyễn Chí Tuyến, có sức lan toả đến cả các cơ quan đại diện nước ngoài); nhóm đã kiên trì theo sát vụ việc đến cùng bằng các hoạt động tuần hành, đưa yêu cầu giải trình đến chính quyền và phổ biến kiến thức về cây xanh, môi trường, tránh nắng, bảo vệ sức khoẻ cho người dân. Những hoạt động này đã tạo ra được biến chuyển lớn trong nhận thức của cả người dân và cán bộ công quyền, tạo áp lực lớn lên phía chính quyền để họ phải thực hiện những việc mà lẽ ra họ phải làm, theo đúng quy trình của chính họ đưa ra, để trả lời dư luận, và trả lời các công dân có yêu cầu giải trình.

    Sự kiện ra đời nhóm Tôi Và Sứ Quán. Ngày 5/5/2015 Báo Lao Động đăng bài đầu tiên trong loạt bài về nạn lạm thu tại các sứ quán, lãnh sự quán, đại diện ngoại giao của Việt Nam ở nước ngoài. Bài viết gây sự chú ý mạnh mẽ trong dư luận vì được đăng trên một báo giấy, nội dung về một chủ đề không mới, đã gây bức xúc trong cộng đồng người Việt ở nước ngoài và không ít bạn bè quốc tế về sự thiếu minh bạch, thiếu chuyên nghiệp và có dấu hiệu tham nhũng trong thủ tục hành chính ở cơ quan công quyền, ở đây là cơ quan đại diện ngoại giao của đất nước. Nhưng ngay sau đó đại diện bộ Ngoại Giao đã làm việc với Báo Lao Động để đề nghị tạm dừng đăng các bài tiếp theo. Chị Hải Yến, nhân vật chính trong bài và cũng là đồng tác giả loạt bài báo đã đăng bài thứ hai của loạt bài trên trang cá nhân của chị. Đồng thời gian, trang Tôi Và Sứ Quán ra đời trên facebook dưới hình thức là một nhóm mở, để chia sẻ thông tin và công khai việc thu phí lãnh sự sai quy định của các cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài[xx]. Trong vòng một thời gian ngắn, số lượng thành viên của nhóm tăng lên đến hàng ngàn, có rất nhiều lượt chia sẻ của các cá nhân đã gặp khó khăn trong khi làm việc với các cơ quan ngoại giao Việt Nam, thu hút sự theo dõi của không chỉ người dân mà còn cả các nhân viên, cán bộ ngoại giao vì đây là một trang mở. Các hoạt động chia sẻ, thảo luận về luật, về biểu mức thu phí cho các dịch vụ của sứ quán và chia sẻ về kinh nghiệm của các thành viên đã từng làm việc với sứ quán có ý nghĩa rất lớn trong việc trang bị kiến thức cho mọi người. Có kiến thức, có luật và quy định trong tay, nhiều bạn đã tự tin hơn khi làm việc với sứ quán, sứ quán cũng dưới áp lực công khai thông tin về quy trình, biểu phí nên đã có nhiều tiến bộ nổi bật. Nhiều trường hợp các bạn thành viên đã thông báo xác nhận lại về các tiến bộ này. Riêng chị Hải Yến đã được Đại sứ quán tại Bỉ mời lên làm việc, trả lại giấy khai sinh, hộ chiếu và tiền lạm thu ngày 7/5/2015. Ngày 16/5/2015, nhà báo Đỗ Văn Khanh đã đại diện cho nhóm tác giả Duy Thanh – Đỗ Văn – Hải Yến nhận giải Vành Khuyên do nhóm Diễn đàn Nhà báo trẻ trao tặng cho loạt bài. Hiện tại nhóm vẫn tiếp tục các hoạt động tư vấn, chia sẻ, hỗ trợ thông tin một cách rất hiệu quả[xxi]. Câu chuyện cho thấy một ví dụ về thành công bước đầu của hoạt động vận động từ dưới lên bởi những người dân được trang bị đầy đủ kiến thức và có sự tự tin để đấu tranh bảo vệ quyền lợi của mình.

    Vĩ Thanh

    Trong một xã hội pháp trị, pháp luật là tối thượng, đứng trên tất cả các đối tượng mà nó điều chỉnh. Cán bộ, chính quyền cũng như người dân đều bình đẳng trước pháp luật để đảm bảo tính công bằng. Để xây dựng một xã hội pháp trị ở Việt Nam, ngoài sự vận động của chính quyền qua các chính sách như cải cách tư pháp để có nền tư pháp độc lập, tinh giản bộ máy và thủ tục hành chính để hạn chế tiêu cực, tham nhũng, lãng phí… thì người dân cũng cần tham gia tích cực vào quá trình vận động xã hội này bằng cách hỗ trợ nhau để nhận thức và thực hiện theo đúng pháp luật việc đòi hỏi quyền công dân được đảm bảo, công bằng cho bản thân trước pháp luật. Trong một xã hội kỹ trị, các chuyên gia, trí thức cần tham gia tích cực hơn vào quá trình đề xuất, thực hiện, kiểm tra, đánh giá các chính sách của chính quyền. Khi có sự tham gia của giới trí thức và các nhà chuyên môn thì các chính sách sẽ có luận cứ khoa học, có cơ sở thực tế nên có nhiều khả năng thành công hơn, so với chính sách được hình thành từ “quyết tâm chính trị” của hệ thống chính trị thiếu vắng các cơ sở luận cứ khoa học, kỹ thuật để làm căn cứ. Một xã hội chỉ có thể được coi là trưởng thành nếu nó có các công dân trưởng thành, các công dân biết tự nhận trách nhiệm và chủ động tham gia, đóng góp vào các vấn đề quan trọng của xã hội. Các hoạt động xã hội dân sự chính là biểu hiện của sự trưởng thành của một số công dân trong xã hội, góp phần thúc đẩy sự trưởng thành của những người khác, là nền tảng để xây dựng một xã hội trưởng thành.

    _______________________

    [i] http://vietnamnet.vn/vn/xa-hoi/249910/-khong-co-chuyen-may-xuc-chen-qua-nguoi-dan-.html

    [ii] http://motthegioi.vn/tieu-diem/clip-thieu-tuong-ho-sy-tien-ke-ve-qua-trinh-pha-an-209146.html

    [iii] http://www.tienphong.vn/Phap-Luat/thuong-nong-1-ty-dong-cho-ban-chuyen-an-dieu-tra-vu-tham-sat-binh-phuoc-882564.tpo

    [iv] http://laodong.com.vn/su-kien-binh-luan/ve-su-khen-thuong-ban-chuyen-an-352595.bld

    [v] Đã có đề xuất về luật treo thưởng. http://www.thanhnien.com.vn/toi-viet/tham-sat-6-nguoi-tai-binh-phuoc-nen-som-co-luat-treo-thuong-583646.html

    [vi] http://ciren.gov.vn/uploads/1201676594_167-2007-QD-TTg.pdf

    [vii] http://www.thanhnien.com.vn/chinh-tri-xa-hoi/tuyen-bo-chung-viet-nam-trung-quoc-198423.html

    [viii] http://tuoitre.vn/tin/chinh-tri-xa-hoi/20101026/du-an-boxit-cac-nha-khoa-hoc-san-sang-doi-thoai/407615.html

    [ix] http://m.vietnamnet.vn/vn/kinh-te/156321/bauxite-lo-dai--vat-nai-xin-uu-dai-du-thu.html

    [x] http://thuvienphapluat.vn/tintuc/vn/thoi-su-phap-luat/thoi-su/4660/vinacomin-thua-nhan-khong-dam-dung-du-an-bauxite-nhan-co

    [xi] http://m.vietnamnet.vn/vn/xa-hoi/208488/lat-tay-su-co-mat-dien-o-san-bay-tan-son-nhat.html

    [xii] http://tuoitre.vn/tin/chinh-tri-xa-hoi/20150617/vi-sao-san-bay-tan-son-nhat-nhieu-song-la/762597.html

    [xiii] http://nld.com.vn/thoi-su-trong-nuoc/du-an-san-bay-long-thanh-giam-von-giam-dat-chua-giam-lo-20150226214343019.htm

    [xiv] http://baochinhphu.vn/Tin-noi-bat/Quoc-hoi-bieu-quyet-thong-qua-du-an-san-bay-Long-Thanh/229998.vgp

    [xv] http://vnexpress.net/tin-tuc/thoi-su/bac-du-an-duong-sat-cao-toc-la-quyet-dinh-lich-su-2166410.html

    [xvi] http://www.phamdoantrang.com/2015/04/dien-bien-chien-dich-chat-ha-cay-xanh-o.html

    [xvii] http://nld.com.vn/thoi-su-trong-nuoc/dh-lam-nghiep-cam-can-bo-phat-ngon-vu-6700-cay-xanh-2015032714500332.htm

    [xviii] http://tuoitre.vn/tin/chinh-tri-xa-hoi/20150706/ha-noi-lai-thay-cay-mo-moi-trong-tren-pho-nguyen-chi-thanh/773187.html

    [xix] http://nld.com.vn/thoi-su-trong-nuoc/vu-chat-cay-xanh-ha-noi-se-cong-khai-danh-tinh-nguoi-bi-xu-ly-20150708170924091.htm

    [xx]https://www.facebook.com/groups/toivasuquan/permalink/825339080849304/

    [xxi]https://www.facebook.com/groups/toivasuquan/permalink/822087947841084/

    Chủ đề: Lịch sử

    Hãy chia sẻ suy nghĩ của bạn

    0 phản hồi