Ngô Tự Lập - Những chuyện ngược đời trong nền giáo dục Mỹ

  • Bởi Trà Mạn
    30/06/2015
    9 phản hồi

    Ngô Tự Lập


    Một người Việt Nam lần đầu tiên tìm hiểu nền giáo dục Mỹ chắc chắn ngỡ ngàng và cảm thấy có nhiều chuyện ngược đời. Dưới đây tôi xin kể năm trong số đó.

    1.

    Chuyện ngược đời đầu tiên là trẻ em Mỹ không cần trường. "Không cần" theo nghĩa đen, chứ không phải một cách nói ví von hoa mỹ về một thực tế khác cũng ngược đời nếu so với giáo dục Việt Nam: nhà trường chỉ là một thành phần, cho dù là một thành phần quan trọng, trong một phức hợp xã hội có nhiệm vụ giáo dục những công dân Mỹ tương lai. Nhà trường không và cũng không thể thay thế được gia đình, cộng đồng sinh hoạt, các đoàn thể, các tổ chức tôn giáo, văn học nghệ thuật, viện bảo tàng, lễ hội, các phương tiện thông tin đại chúng, các hoạt động thể thao..."Không cần" ở đây có nghĩa là trẻ em Mỹ có thể học ở nhà, theo chế độ homeschooling (học tại gia).

    Chế độ "Học tại nhà" (Home schooling) cho phép cha mẹ tự giáo dục con cái thay vì cho chúng đến trường mà không yêu cầu phải có chứng chỉ gì đặc biệt. Nhiều người Mỹ cho rằng đó là cách để trẻ em có thể phát huy tính tự lập, chủ động trong cả 365 ngày chứ không chỉ tiếp nhận kiến thức một cách thụ động trong những lúc đến trường. Đó là một nguyên lý giáo dục khác hẳn, dựa trên quan điểm là mọi bậc cha mẹ đều có thể giúp đỡ con cái học tại nhà. Nhiều gia đình không hề sử dụng các tài liệu hướng dẫn hay chương trình giảng dạy chính thức, mà căn cứ và thiên hướng và phong cách cá nhân của trẻ em để áp dụng các phương pháp và nội dung cụ thể. Ngay cả trong trường hợp có sử dụng các tài liệu hướng dẫn, thời gian học tập hàng ngày cũng không kéo dài quá vài tiếng đồng hồ, thời gian còn lại dùng để du lịch, biểu diễn, tham quan, đọc sách, tiến hành các dự án nghiên cứu hay tham gia hoạt động từ thiện. Hiện nay có khoảng 1 triệu gia đình ở Mỹ áp dụng và theo thống kê đang tăng lên khoảng 15% mỗi năm.

    2.

    Chuyện ngược đời thứ hai là nếu đến trường, trẻ em Mỹ cũng không theo một chương trình thống nhất. Ở Mỹ, chương trình học của các trường phổ thông không chỉ khác nhau tuỳ theo các bang mà còn khác nhau tuỳ theo từng vùng, từng quận, thậm chí tuỳ theo từng trường. Rất nhiều người không biết rằng rất nhiều học sinh Mỹ không hề biết gì về thuyết Darwin. Ở một số địa phương, đặc biệt là tại các bang ở miền Nam, do ảnh hưởng mạnh mẽ của Thiên Chúa Giáo, giảng dạy thuyết Darwin thậm chí còn bị coi là phi pháp.

    Vì không học theo một giáo trình thống nhất, trình độ của học sinh khi tốt nghiệp trung học rất khác nhau. Chính vì lẽ đó, ở năm thứ nhất, các trường đại học Mỹ thường có 3 môn bắt buộc là Học nghĩ, Học nói và Học viết. Trong số 18 sinh viên lớp Học viết (English 101) do tôi phụ trách, có những sinh viên hiểu biết rất rộng và sâu, nhưng cũng có sinh viên thậm chí viết tiếng Anh còn sai chính tả và ngữ pháp. Tuy vậy, họ có một điểm chung là rất tự tin. Đó là kết quả của một triết lý giáo dục mang tính dân chủ. Việc chấm điểm, chẳng hạn. Nếu ở ta chấm điểm là biện pháp nhằm xếp loại học sinh và đánh giá giáo viên, điều cuối cùng dẫn giáo viên đến tình trạng chạy theo thành tích và rất nhiều học sinh đến tâm lý tự ti. Không tự ti sao được khi một đứa trẻ từ lớp 1 đến lớp 12 luôn luôn đội sổ, và điều đó được công bố cho tất cả bạn bè cùng lớp. Ở Mỹ, việc chấm điểm là vấn đề tế nhị, thường là giữ kín. Nó là cơ sở để học sinh tự biết mình và để giáo viên điều chỉnh phương pháp giáo dục với từng học sinh. Nhà trường Mỹ luôn cố gắng để học sinh không cảm thấy thua chị kém em. Ngay cả thi tốt nghiệp phổ thông cũng không có vai trò quan trọng như ở Việt Nam hay ở Châu Âu. Có thể nói, nhà trường ở Mỹ là nhà trường không nhằm mục đích thi cử.

    3.

    Chuyện ngược đời thứ ba là các trường phổ thông của Mỹ không có sách giáo khoa chung trong cả nước. Việc lựa chọn các loại sách để dạy trong nhà trường thuộc thẩm quyền của cơ quan chuyên trách địa phương và nhà trường, nhưng vai trò cá nhân của giáo viên và ý kiến của phụ huynh cũng rất quan trọng. Chẳng hạn, cuối tháng 9 năm 2003, khi tôi vừa đến Normal, cuốn sách nổi tiếng của nhà văn Hoa Kỳ đoạt giải Nobel John Steinbeck, "Of Mice and Men" (Hoàng Ngọc Khôi và Nguyễn Phúc Bửu dịch là "Của chuột và người"), cùng hai tác phẩm kinh điển khác là "The Adventures of Huckleberry Finn" (Những cuộc phiêu lưu của Huckleberry Finn) của Mark Twain và "To Kill a Mockingbird" (Giết chết một con chim Mocking) của Harper Lee, bị cha mẹ học sinh các trường trung học phản đối và đòi đưa ra khỏi chương trình văn học. Hai trường trung học Normal Comunity High School và Normal West High School phải thành lập một chuyên ban, bao gồm hiệu trưởng, một chuyên gia thông tin đại chúng và một giáo viên, để nghiên cứu và trả lời phụ huynh học sinh. Bà Tripp, phụ huynh học sinh và là tác giả một trong hai lá thư khiếu nại, phê phán cuốn sách của John Steinbeck là chứa đựng thái độ kỳ thị chủng tộc, ngôn ngữ thô tục và báng bổ, "không thể hiện các giá trị truyền thống", "gây phản cảm" đối với con gái bà. Đây không phải là trường hợp cá biệt. Năm 1992, khi một nhóm độc giả ở bang Ohio chỉ ra 108 chỗ tục tĩu, 12 chỗ chứa đựng thái độ kỳ thị chủng tộc và 45 đoạn báng bổ Chúa, cuốn sách này đã bị buộc đưa ra khỏi chương trình của một trường phổ thông địa phương. Ngay sau đó, 150 nhà giáo, sinh viên và phụ huynh học sinh đã tổ chức một cuộc hội thảo ca ngợi giá trị của cuốn sách, cuối cùng nó được đưa trở lại chương trình. Mùa hè năm 2003, Hội đồng giáo dục quận Coffee County (Bang Georgia) cũng phải tiến hành thẩm định vấn đề "ngôn ngữ dung tục" của cuốn sách "Of Mice and Men" khi có khiếu nại của một số phụ huynh học sinh. Đầu năm 2003, Hội đồng nhà trường quận George County ở Lucedale (Bang Mississippi) đã nhất trí loại "Of Mice and Men" cùng hai cuốn sách khác ra khỏi chương trình.

    4.

    Chuyện ngược đời thứ tư là coi nhà trường nhưdoanh nghiệp. Nếu như ở Việt Nam, cho đến nay thương mại hoá giáo dục vẫn gây tranh cãi và bị nhiều người coi là tồi tệ, thì ở Mỹ nó đang tồn tại như một cái gì đó hết sức tự nhiên.

    Khác với Việt Nam, các trường đại học Mỹ nói chung không có thi đầu vào. Quan điểm của họ rất đơn giản: học tập là quyền chính đáng của mọi người, mặc dù xuất phát điểm có thể khác nhau. Nhờ vậy, tất cả những ai có chí đều có thể có cơ hội, ngược lại quốc gia cũng không bỏ phí nhân tài. Vào thập kỷ 1960, số học sinh Mỹ tốt nghiệp phổ thông học tiếp lên đại học chiếm tỷ lệ 60%. Hiện nay, tỷ lệ này có giảm đi, nhưng vẫn đứng đầu thế giới. Nhưng muốn học, phải trả tiền. Khi anh bỏ tiền để mua kiến thức, anh sẽ có ý thức về việc học tập hơn. Còn nếu anh trả tiền mà không học, tức không nhận kiến thức, thì đó cũng là quyền của anh.

    Nói vậy, nhưng việc đăng ký học cũng không phải hoàn toàn chỉ có chuyện tiền nong. Một số trường nổi tiếng khá kén chọn sinh viên. Một số bang cũng ưu tiên nhận sinh viên từ bang mình. Còn đối với sinh viên nước ngoài, điểm thi tiếng Anh (TOEFL) đặc biệt quan trọng. Trường Đại học Y khoa là một ngoại lệ. Muốn vào trường, sinh viên phải có bằng tốt nghiệp đại học thuộc một số ngành như sinh hoá, sinh vật...Chương trình kéo dài 4 năm nữa, sau đó phải thực tập từ 2 đến 4 năm. Như vậy, để hành nghề chữa bệnh, cần phải học và thực tập từ 10 - 12 năm!

    Việc học tập ở Mỹ rất tốn kém. Mức chi tiêu tối thiểu của một sinh viên ở các trường công, vào khoảng 10 ngàn USD/năm, còn ở các trường tư khoảng 35 ngàn USD. Vì thế, trừ một số người được nhận học bổng hoặc gia đình giàu có, sinh viên Mỹ hầu hết vừa học vừa làm, một số làm việc ngay tại trường.

    5.

    Chuyện ngược đời thứ năm là bất chấp những chuyện ngược đời vừa kể giáo dục Mỹ vẫn có chất lượng cao nhất thế giới. Bằng chứng là họ kinh doanh giỏi nhất, nghiên cứu khoa học giỏi nhất, đóng phim giỏi nhất, chơi đàn giỏi nhất, hát hay nhất, chơi thể thao giỏi nhất, và ngay cả trong văn học cũng là một trong những nước có nhiều nhà văn đoạt giải Nobel nhất.

    Vậy phải chăng chính chúng ta mới là ngược đời?

    Hãy chia sẻ suy nghĩ của bạn

    9 phản hồi

    Wow, đã quá lâu rồi nay lại bỗng ngứa tay :).

    Có thể nói rằng hầu như tất cả những gì ở đất Mẽo đều ngược đời nếu so sánh với VN. Đông Tây khác biệt. Chuyện Mỹ đứng đầu, số dzách gần như tất cả mọi lãnh vực từ giáo dục (education), phát minh, kinh tế, chính trị etc..., có nhiều lý do nhưng 2 điểm khá nổi bật. Sàn lọc và dìu dắt.

    Từ ghế mầm non, thầy cô đã để ý đến các em học sinh của mình. Em nào giỏi, được đưa direct lên thẳng lớp học cao hơn. Học lớp 1 năm nay, năm sau học lớp 2 hoặc 3, ko có gì lạ. Lên cao hơn tí xíu, mấy em giỏi được học những lớp Honor dành riêng cho những em xuất sắc. Khi được nhận vào những trường đại học danh tiếng, đã có sự sàn lọc (screening) rất kỹ càng. Tiếp tục như vậy, Mỹ luôn đi tìm Người Tài (talent).

    Kế đến là Dìu Dắt. Cái tâm dìu dắt của người Mỹ đã đến độ thượng thừa. Ở đại học, nếu sinh viên nào giỏi cá biệt, đều ko thoát khỏi sự theo giỏi của những bậc giáo sư. Sau đó, những sinh viên này thường được những bậc thầy làm Mentor để cố vấn, dìu dắt, huấn luyện (training) etc... Sau vài năm, những tài năng này sẽ mang thực tài của mình để giúp chính mình và cống hiến cho gia đình, cộng động, xã hội etc...

    Sự sàn lọc và dìu dắt được áp dụng trong tất cả các lĩnh vực trên đất Mỹ, từ sân soccer/football, trên sàn Wall Street, chiến trường Iraq etc... Không phải ngẫu nhiên Tim Cook thay thế Steve Job chỉ qua 1 đêm.

    Nói về nhất, Chủ Nhật này, những Kiều Nữ Chân Dài Hiệp Chủng Quốc sẽ đoạt giải vô địch bóng đá lần thứ 3 :).

    Bác NGT nói rất đúng: "Phải tư mình chứ không cần bi bô theo ai cả. Ở VN có cái dở là cứ bi bô phải theo lời bác Hồ dạy, thật hết sức nô lệ và nhảm nhí."

    Phần lớn người Việt mình hay bi bô theo đuôi, giống như đàn vịt con, nếu không có bác Hồ thì họ sẽ chạy theo một con vịt bầu khác (xin lỗi vịt nhé vì đi so sánh vịt với gã tai dơi mặt chuột). Tôi học đàn ghi-ta, mỗi lần vào diễn đàn Guitar của Mỹ thì học được nhiều lời chỉ mánh mẹo, hay cố vấn về kỹ thuật đàn. Còn mỗi lần vào diễn đàn Guitar Pro vn. thì cứ toàn là nghe hết người này đến người khác ca tụng thằng nhóc Đại Hàn nào đó (tuy phải công nhận nó là thiên tài đánh đàn). Mình mà hỏi bất cứ câu gì về kỹ thuật thì thế nào cũng thấy người nào đó viết là "download phiếu nhạc, hay download cái video này của Sungha Jung về mà học ".

    Nhiều người có nhận xét là nhất thời khi cần tập họp một nhóm đa sắc tộc, đa văn hóa để cùng làm việc gì đó, tỉ dụ như lập nhóm tham gia trò chơi, đi cắm trại dã ngoại, tổ chức hội hè, tiệc tùng, vận động chuyện này chuyện nọ, ... thì thường là cá đám chọn người Mỹ làm leader, hoặc tự người Mỹ tự nhận đứng ra làm leader. Tuy không phải 100% lúc nào cũng thế, nhưng đa số trường hợp là như thế. Nguyên nhân do đâu ?

    Bác chuongl và lexicon giải thích có điểm hợp lý.
    Tôi cho rằng môi trường sống (cách tổ chức xã hội, bạn bè quen biết chung quanh) là một trong những điều kiện hàng đầu tạo nên sự hứng khởi làm việc.
    Tôi có người quen lúc ở châu Âu, học rất xoàng, lè phè bởi vì chung quanh gia đình, bạn bè đa số là dân lè phè thức khuya dậy trễ do làm nhà hàng và nhậu nhẹt, thuốc lá, ... Vậy mà khi qua Los bên Cali, tự lập, va chạm môi trường khác hẳn, người này hưng phấn vì khoái hi-tech và nhất là làm giàu, lo học và làm việc dữ dội.

    Điều kiện khác quan trọng là tự chính mình phải chú ý, quan tâm (chưa hẳn là mê thích) đền nhiều cái trong xã hội, từ đó sẽ có sự hưng phấn tinh thần. Phải tư mình chứ không cần bi bô theo ai cả.

    Ở VN có cái dở là cứ bi bô phải theo lời bác Hồ dạy, thật hết sức nô lệ và nhảm nhí.
    Việc chỉ định lớp trưởng là nên tránh. Con nít mẫu giáo châu Âu, cô giáo bảo là trong lớp các bạn như nhau, không ai là sếp. Và cứ vài ngày, theo vòng, mỗi em làm trưởng lớp, có nhiệm vụ như đứng lên nói trước lớp là hôm nay thứ mấy, chương trình học/chơi/làm việc là gì (thủ công, vẽ, trồng cây, ...) và khi xếp hàng thì trưởng lớp đi đầu, hướng dẫn các bạn đến phòng ăn trưa, thể dục, ... Hàng tuần các em thay đổi chỗ ngồi trong lớp

    Lời cắt nghĩa của chuongl có rất nhiều điểm hợp lý, đáng để suy ngẫm, tuy nhiên hơi đề cao nền giáo dục tiểu học và trung học của Mỹ quá. Theo tôi, giáo dục tiểu + trung học Mỹ không đến nỗi tệ lắm (đúng, không phải cứ ráng lấy điểm cao, làm test giỏi là trở thành được nhân tài), nhưng cũng tầm thường thôi. Ta sẽ thấy nó tầm thường, nếu so Mỹ với các nước phát triển khác của châu Âu như Thuỵ Sĩ, Đức, Bắc Âu. Một nước nào khác mà có nền giáo dục tiểu + trung học như nước Mỹ thì có thể sẽ có vấn đề, nhưng Mỹ không phải là một nước nào khác. Mỹ là nước rất giàu và là nơi lý tưởng để người trẻ có cơ hội thăng tiến. Cứ nhìn ra thung lũng Silicon thì thấy chủ hãng, kỹ sư, chuyên gia đủ mọi quốc tịch lập nghiệp ở đấy. Ở đại học cấp PhD cũng vậy, đầy rẫy các sinh viên ngoại quốc. Mỹ giống như thành phố Alexandria ngày xưa, là nơi quy tụ nhân tài xa gần đến đấy làm việc.
    Mỹ đào tạo và thu hút được nhiều nhân tài mặc dù có - chứ không phải nhờ có - nền giáo dục tiểu học/trung học kiểu ấy.

    Trích dẫn:
    Cái chuyện ngược đời là tại sao học sinh trung học Mỹ tương đối dốt về khoa học, địa lý thế giới, dở toán vv mà nước Mỹ lại đào tạo lắm khoa học gia, nhà toán học, triết gia, và nghệ sĩ có tài đến thế ?

    Có khi chính cái chuyện tưởng như 'ngược đời' này lại là 'hợp lẽ đời' :)

    Ở các nước khác Mỹ, đặc biệt là các nước châu Á, phụ huynh, xã hội, nhà trường thi nhau nhồi nhét chật ních củ sọ các em nhỏ, để 'làm vốn' đi thi cho được điểm cao, chứ thật ra đâu phải em nào cũng có thiên hướng, cảm hứng, 'tố chất' bẩm sinh để về sau có thể/muốn dấn thân lâu dài, miệt mài trau giồi nghể nghiệp, mở rộng tầm nhìn, đào sâu kiến thức nhằm đạt đỉnh cao sự nghiệp trong đời, đặc biệt là các ngành nghề 'khó', đòi hỏi tài năng như thể thao, nghệ thuật, khoa học.

    Biết nhiều chưa hẳn là thông minh. Một đứa trẻ Âu Mỹ so với một đứa trẻ châu Á thì chưa biết IQ đứa nào hơn đứa nào, nhưng nói chung thể lực của em bé châu Á không thể bắng em bé Âu Mỹ được, và điều này ắt có ảnh hưởng đến sự phát triển của trí lực trong suốt chặng đường dài của đời người. Có thể sự nhồi sọ quá lố từ nhỏ khiến các em dễ bị chai óc sớm, học đến cuối bậc đại học là phần lớn đã 'oải chè đậu', cố cày cuốc lắm cũng có đứa kiếm được 'học vị' sau đại học, nhưng cũng chỉ là giành cái mảnh bằng để mong ra trường kiếm được job thơm, lương hậu, an thân, chứ chả buồn nghiên cứu nghiên kiết gì thêm cho 'mệt đầu'.

    Dạy học theo kiểu Mỹ là cứ để các em phát triển trí não tuần tự phù hợp theo từng lứa tuổi. Tuổi nhỏ được dạy ứng xử, kỹ năng sống, tuổi thành niên được dạy kiến thức xã hội, kiến thức đại cương về lịch sử, địa lý, văn chương, nghệ thuật, khoa học. Những em nào được 'phát hiện' có tố chất 'thiên bẩm' vượt trội về một số bộ môn nào đó thì sẽ được thầy cô, nhà trường khuyến khích, tạo điểu kiện để các em có thể theo học những chương trình 'nâng cao', dành riêng cho các 'nhân tài'. Nói chung, sau khi bước vào ngưỡng cửa đại học mới là lúc đa số các em bắt đầu nỗ lực đi sâu học hỏi, thu thập kiến thức bậc cao, chuyên ngành. 'Điểm rơi' của phong độ học tập đỉnh cao thường là vào hai năm cuối đại học, những em nào xuất sắc, gặp được giáo sư giỏi 'nâng cánh ước mơ' là có thể 'cất cánh' luôn, thẳng tiến lên các bậc sau đại học, thành khoa học gia, bác học, suốt đời miệt mài nghiên cứu, say mê sáng tạo, phát minh, sáng chế, giảng dạy.

    Xét ra giáo dục tiểu học, trung học Mỹ rất hay, hợp qui luật tâm sinh lý lứa tuổi, rất khoa học, nhân văn, với mục tiêu là rèn luyện tư cách, bản lĩnh con người ngay từ thưở nhỏ cho thật vững vàng, nuôi dưỡng tâm hồn phóng khoáng, tự do, hun đúc tinh thần tự chủ, tiên phong, cầu tiến, năng động, khách quan, cùng thái độ cầu thị, tự tin, hòa nhập. Do đầu vào gồm phần lớn những 'con người' như thế , cho nên kết quả thu hoạch đầu ra của đại học Mỹ là rất tốt, hợp lẽ đời, chẳng có gì ngược đời cả :)

    Vâng, nền giáo dục của Mỹ có rất nhiều chuyện ngược đời theo quan điểm của người Á Đông.
    Tuy nhiên, tớ không hoàn toàn đồng ý với câu này:
    " giáo dục Mỹ vẫn có chất lượng cao nhất thế giới."

    Giáo dục ở bậc trung học Mỹ bị xem là tốn kém và tầm thường (mediocre).

    Chỉ có giáo dục cấp đại học, hay hậu PhD, mới đứng số 1 thế giới. Cái chuyện ngược đời là tại sao học sinh trung học Mỹ tương đối dốt về khoa học, địa lý thế giới, dở toán vv mà nước Mỹ lại đào tạo lắm khoa học gia, nhà toán học, triết gia, và nghệ sĩ có tài đến thế?
    (Chỉ có thể thao thì được chú trọng, o bế, đầu tư vào rất nhiều từ trung học lên đến đại học, nên không phải chuyện ngược đời).

    Sở dĩ dân Mỹ có nhiều đứa kinh doanh giỏi nhất, nghiên cứu khoa học giỏi nhất, đóng phim hay nhất, chơi đàn giỏi nhất, hát hay nhất, chơi thể thao giỏi nhất, viết văn hay nhất ... là do từ nhỏ chúng nó đã được 'nhà nước', xã hội tạo điều kiện thuận lợi, được khuyến khích tự do học, hành những gì thích thú nhất, phù hợp với thiên hướng, tư chất của mỗi cá nhân nhất. Cứ thế mà cả đám mấy chục triệu đứa chúng nó say mê sống, chiến đấu, lao động, học tập miệt mài, đek cần theo gương ai cả :) chí thú mãi hàng vài ba mươi năm cuộc đời, thì kết quả ắt phải có nhiều đứa trở thành 'nhất', hehe :)

    Ở VN mà để cha mẹ dạy thì 1.000 năm nữa cũng không thấy CNXH .
    Vì vậy: tớ phải dạy (và cấm, không tạo điều kiện cho bất cứ ai ngoài trường học công lập) thành đàn cừu, như câu của hitle: trẻ em hôm hay (dạy, nhồi, nhét), là tương lai của chúng ta mai sau (xã hội chữ thập ngoặc) .