Phạm Bích San - Từ bầy đàn đến cá nhân - Sự chuyển đổi hệ giá trị

  • Bởi Trà Mạn
    07/06/2015
    6 phản hồi

    cảnh nam nữ trần mình 'cọ xát' trong lễ hội bikini (Pool Party) ở Hà Nội/ 2015

    Vào những năm 50 thế kỷ XX, W. Pauli, một nhà Vật lý lừng danh đã được nhận giải thưởng Nobel hơn 20 năm về trước, đưa ra một lý thuyết mới về vật chất và vũ trụ. Ông mong muốn với lý thuyết này, sẽ một lần nữa nhận giải Nobel. Nils Boor, Chủ tịch Hội đồng chấm giải đã nhận xét sau khi xem xem xét công trình: “Lý thuyết của ông rất điên rồ, thật là điên rồ, nhưng chưa đủ điên rồ để làm chúng ta thay đổi cách nhìn về thế giới này”.

    Sáng tạo bao giờ cũng là sáng tạo cá nhân, còn những hoạt động cộng đồng chỉ là sự tổ chức ra các điều kiện cho cá nhân sáng tạo.

    Người ta không ai giống ai, vì vậy khi người ta phát triển cũng không ai giống ai: có người giàu lên thì mua ôtô nhưng có người giàu lên lại chọn đi xích lô, có người giàu lên thì ăn nhiều thịt nhưng có người giàu lên thì lại thích ăn rau. Tuy vậy trong sự thăng trầm của mỗi quốc gia, tại mỗi thời điểm xác định, vẫn thường có một số cái gì đó là chung rất dễ nhận thấy. Vậy cái gì chung là nổi bật của người Việt trong lúc phát triển bột phát và vui vẻ ngày hôm nay?

    Nhìn ra thiên hạ vào lúc cuối năm, thấy các anh các chị khá giả lên sau một năm lao lực ào ào kéo nhau đi mua ôtô, ôtô lên giá và không có đủ để giao ngay cho khách hàng. Các anh chị kéo nhau ào ào đi mua bất động sản, bất động sản lên giá và không có đề bán. Các anh chị lại kéo nhau ào ào đi mua chứng khoán, giá chứng khoán lên tới tận trời xanh để rồi tụt xuống tận đất đen… Và cứ thế…

    Nhìn ra xung quanh lúc đầu năm thấy mỗi ngày thấy đường phố thêm bị kẹt xe, ghé xem ngõ phố đoạn đầu rộng thênh thang cuối ngõ thu lại nhỏ tun hủn. Mặc dù số lượng xe cá nhân của Hà Nội chắc còn kém xa thủ đô mấy nước lân bang và ngõ phố cũng chẳng đến nỗi hẹp gì. Duy có điều trên phố Hà Nội người lưu thông cứ quen lệ hễ người khác lấn lên là mình cũng cố tìm khe hở lấn lên, bất chấp việc khe hở đó là lối lưu thông của chiều ngược lại. Còn trong ngõ xóm hễ nhà hàng xóm lấn ra mười phần thì mình cũng lấn ra theo và còn lấn hơn một tý, bất kể quy định phố phường.

    Vì cái lý do gì mà người Việt chung ta, trong số đó có nhiều người trình độ học thức cao, địa vị xã hội không thấp, lại nhiều khi hành xử ào ào theo kiểu phong trào như vậy, bất kể các suy tính thiệt hơn về kinh tế cũng như các quy định của nhiều loại luật lệ hiện hành. Vấn đề có lẽ sâu hơn ở chỗ: những hành vi hàng ngày và ngự trị trong hệ thống giá trị tiểu nông hãy còn tồn tại trong quá trình nước Việt ta chuyền đổi từ xã hội truyền thống sang hiện đại...

    Hành vi con người, nói cho cùng chịu sự điều chỉnh của ý thức con người về cái mà người ta cho là đúng đắn, thích hợp và nên làm, cũng như những cái mà người ta cho là không đúng đắn, không thích hợp, không nên làm. Cái ý thức làm tiêu chuẩn chung của các hành vi chính là hệ giá trị, cái mà được tất cả mọi người nhất trí chấp nhận để xã hội có thể vận hành một cách đúng đắn.

    Trong hệ gia trị tiểu nông đã từng tồn tại, có một giá trị được mặc định: làm như những gì đa số người xung quanh làm là điều tốt…? Cái giá trị đó được dựa trên lối sống cổ xưa theo bầy đàn khi sự sống sót của mỗi cá nhân phụ thuộc vào sự hòa nhập của cá nhân trong cộng đồng và mỗi người hành xử theo cái mà truyền thống quy định hoặc người đứng đầu đã định. Khi làm như thế, người ta cảm thấy an toàn và thoải mái, nhưng cả xã hội không mấy đổi thay vì thiếu những xung lượng làm ra cái mới, cái có giá trị gia tăng. Dễ có đến hàng nghìn năm con người đã sống như thế.

    Còn trong xã hội hiện đại, mỗi cá nhân được xác định là một thực thể duy nhất, một lần xuất hiện, không lặp lại. Và hành xử của mỗi cá nhân đó phải được triển khai dựa trên suy xét của lý trí cá nhân với một tiêu chuẩn căn bản: cá nhân phải chịu trách nhiệm cá nhân về hành vi của mình. Thế cho nên từ giá trị đó mà có các chuẩn mực cho con người hiện đại: sự tự chủ của con người, mỗi con người đến tuổi trưởng thành phải tự chịu trách nhiệm về mình, phải tự lo liệu lấy cuộc đời mình, từ chuyện cơm áo nuôi thân đến con đường đời mình sẽ đi, sự nghiệp mình sẽ làm, ý kiến, quan điểm mình chủ trương theo đuổi. Cái tự mình chi phối chặt chẽ hành vi của con người hiện đại.

    Và xã hội càng chuyển sang hiện đại bao nhiêu thì ý thức của cá nhân càng cao bấy nhiêu. Chúng ta đi lại theo luật giao thông chứ không phải đi theo người bên cạnh. Chúng ta chọn lựa mua quần áo vì nó phù hợp với cơ thể mình, vì nó phù hợp với cái mà cá nhân chúng ta thấy đẹp chứ không phải mua vì tất cả mọi người đang mặc nó. Chúng ta mua cổ phiếu vì những tính toán lợi ích cá nhân, chứ không phải vì những người khác mua nó. Và như thế thì cộng đồng đa dạng và đẹp hơn, điều có lợi cho mỗi chúng ta và cả cộng đồng. Cái lợi ích chung được dựng lên từ sự suy xét có lý trí của các cá nhân chứ không chỉ vì cộng đồng làm như thế, nên mỗi người cũng làm theo như thế.

    Hơn thế, cái cá nhân đến cơ sở cho sự sáng tạo vì bản chất của sự sáng tạo phải bắt đầu từ suy nghĩ, đề xuất của một ai đó, riêng lẻ hay trong sự tương tác với những người khác. Kết quả của sự sáng tạo phải là nghĩ ra những cái mà xung quanh chưa ai từng nghĩ tới, làm ra những thứ mà chưa từng ai đã làm. Sáng tạo bao giờ cũng là sáng tạo cá nhân, còn những hoạt động cộng đồng chỉ là sự tổ chức ra các điều kiện cho cá nhân sáng tạo. Và điều này mới tạo ra sự gia tăng về giá trị lớn nhất cho xã hội, mới là cơ sở đầu tiên và cuối cùng cho sự giàu có của các quốc gia tiên tiến. Vì từ cổ chí kim, người ta vẫn chỉ trả nhiều tiền cho cái gì mói, cái gì hiếm, cái gì độc đáo.

    Vậy cho nên lúc sắp qua một năm và sắp đến một năm, mới thấy rằng, nếu cứ hành xử đối với thế giới đầy biến động xung quanh theo lối "bầy đàn", thì chúng ta khó lòng mà khấm khá lên được, cho từng cá nhân cũng như cho cả quốc gia. Và lối hành xử này nếu vẫn cứ là một giá trị chuẩn mực điều chỉnh hành động mỗi người thì quả thực khó mà có các cá nhân sáng tạo - điều cần thiết để tham gia vào cuộc cạnh tranh toàn cầu ngày hôm nay.

    Chia tay với cách hành xử theo kiểu số đông để đến với cách hành xử dựa trên sự suy xét cá nhân, chính là cái mà sống mới đòi hỏi. Có điều, nói thì dễ nhưng nhìn lại bản thân mới thấy mình cũng đang loay hoay theo phong trào, hệt như những người khác, với mấy đồng tiền còm trên thị trường cổ phiếu, cũng chen chúc ngược đường vì một khe hở nhỏ nhoi và cãi nhau với hàng xóm chỉ vì một chỗ lấn ra nho nhỏ chừng cái vảy ốc nào đó. Hóa ra mình cũng vẫn là... tiểu nông thôi!

    Từ khóa: Phạm Bích San

    Hãy chia sẻ suy nghĩ của bạn

    6 phản hồi

    Phản hồi: 

    Nghe bạn bè kháo nhau rằng PGS.TS Phạm Bích San bị đánh bật ra khỏi Đoàn Chủ tịch Liên hiệp hội Việt Nam nên tức tối viết bài gửi Dân Luận, tôi tìm đọc bài này để xem thế nào. Hóa ra cũng chỉ là ba thứ ý kiến vụn vặt gãi ghẻ đám trẻ ranh chứ có dám động đến lông chân của đám lãnh đạo xôi thịt mà ông ta đã từng 'kề vai, sát cánh" gần 10 năm qua ở cơ quan này đâu.
    " chuyển đổi giá tri" cái mà ông PBS nêu ra chẳng qua là thay thầy đổi chủ thôi chứ làm gì có giá trị mà chuyển đổi. Tất cả xã hội là bầy đàn. Bất cứ ai khẳng định giá trị cá nhân sẽ bị nhấn chìm ngay tức khắc. PBS chắc đã thấm bài học của bản thân nên viết bài này chăng?

    Phản hồi: 

    Bầy đàn là thuật ngữ dùng trong bộ môn sinh vật học với nghĩa ám chỉ lối sống bản năng quần thể của động vật cấp thấp, thường mang nghĩa xấu. Âý thế mà cái bọn có học ở LIÊN HIỆP CÁC HỘI KHKT VIỆT NAM giả mù giả câm, giả điếc không ai lên tiếng trước 12 bài tố cáo của Trực Ngôn trên DÂN LUẬN, cũng như làm ngơ trước việc đàn áp các phóng viên và đóng cửa tạp chí KHTQ . Không những thế chúng tiếp tục bầu 3 tên xôi thịt làm lãnh đạo cơ quan này thêm 5 nữa. Thế có gọi là bầy đàn không hả pgs.ts. Phạm Bích San?

    Phản hồi: 

    Đọc còm của Trương công Minh tôi nghĩ ông /bà này chưa đọc Trực Ngôn và chả hiểu gì về cái Cơ quan xôi thịt này cũng như vai trò của Phạm Bích San trong việc làm suy yếu cái Cơ quan này. Thuốc đắng rã tật, Sự thật mất lòng , ông Minh mà không Minh ạ. Tôi nghĩ hai commenters Tư Hữu va Phương A chỉ muốn ông PBS hãy tự phán xét mình và giới mình trước khi phán xét người khác, giới khác mà thôi. Vì tôi cũng thấy những gì mà 2 người này nói về cái lhhvn là đúng sự thật mà.

    Phản hồi: 

    Tôi nghĩ con người chúng ta khi lớn lên phải tự suy nghĩ, chịu trách nhiệm về bản thân và bài viết của tác giả là hay. Còn "Pham Bich Tu Hữu" và "Quách Thu Phuong A", không nên có những lời nhận xét nặng nề như vậy. Vì sao, vì con người ai cũng là một cá nhân riêng lẻ, ai cũng có tính chất riêng, họ sẽ có lúc này lúc khác, lúc nhận thức được vấn đề là đúng hay sai... Vì vậy, chúng ta mong muốn một xã hội tốt hơn, mọi người yêu thương gắn bó nhau hơn thì hãy cư xử, giúp đỡ nhau và cùng nhau tiến bộ. Rồi mặt trời sẽ lại chiếu sáng khắp mặt đất bao la.hi

    Phản hồi: 

    Đọc cái tiêu đề của bài này tôi thấy mừng quá tưởng xã hội VN đã đến thời điểm lột xác ra khỏi cái kén " làm chủ tập thể XHCN" mà nhiều học giả gọi là " lên đồng tập thể" để trở về giá trị đích thực của tài năng và lòng tự trọng. Thế nhưng đọc cả bài của ông này tôi thất vọng. Thất vọng không phải vì ông - với tư cách một chuyên gia xã hội học nên nhầm lẫn khi đánh đồng các bộ môn khoa học khác nhau trong cái lý thuyết đám đông của tâm lý xã hội học, mà ở chỗ ông đã quá lạc quan và ảo tưởng về một sự thay đổi mà ông gọi là sự " chuyển đổi hệ giá trị". Nói thật với Ông Phạm Bích San nhé. VN làm đéo gì có hệ giá trị nào. Có chăng đó là hệ giá trị mác-lê-búa, liềm mà hơn 3 triệu đảng viên cs xuất thân từ các con sen, con ở , du thủ, du thực tròng lên cổ 90 triệu dân hơn 80 năm qua. Thử hỏi rằng gần 80 năm dưới sự lãnh đạo của các đỉnh cao trí tuệ những nhà trí thức khoa học như ông đã thay đổi được suy nghĩ và quan điểm khoa học chưa ? Các ông đã đưa ra được những tư tưởng và trường phái KHXH nào hay các ông cũng lợi dụng cái hệ giá trị đó để ttruc lợi ? Đến ngay như cái cơ quan Liên hiệp hội KH&KT Việt Nam mà tôi biết ông là Ủy viên Đoàn chủ tịch khóa vừa rồi, thế mà Đại hội vừa qua các ông vẫn nhắm mắt bầu 3 ông lãnh đạo cũ mà Trực Ngôn gọi là 3 tên xôi thit là Đặng Vũ MInh, Phạm Văn Tân và Phan Tùng Mậu tiếp tục lãnh đạo trí thức KHCN thêm 5 năm nữa. Đấy có học như các ông còn trả dám thay đổi thì trách sao cái bọn thất học kia chúng chỉ thấy cái gì thỏa mãn phần "con" trong chúng là chúng ùa theo như bầy kiến. Tôi chắc ông đã đọc "" các bài học nông thôn" của Nguyễn Huy Thiệp ? Ít nhất NHT đã có cái nhìn khác ông về nông dân nói riêng hay quần chúng nói chung trong đó có giới trí thức các ông đó. Chừng nào những kẻ có học còn ứng xử bầy đàn như cái đám trí thức xôi thịt ở cái Cơ quan mà ông đã từng lãnh đạo nhiệm kỳ 2010-2015 vừa qua thì chừng đó không có cái gọi là " chuyển đổi giá trị " đâu ôngg San ạ ! Mà nếu có thì chỉ khi những tên xôi thịt đồ tể kia cùng con cháu chúng biến khỏi mặt đất ông ạ.

    Phản hồi: 

    Không biết có phải là PGS.TS Phạm Bích San -nhà xã hội học, nguyên Phó Tổng Thư Ký kiêm Trưởng Ban Tư vấn Phản biện và Giám định xã hội, Liên hiệp các hội KH&KT Việt Nam ( cái cơ quan mà 4 tay lãnh đạo bị Trực Ngôn gọi là xôi thịt trên Dân Luận) không ? nếu đúng thì xin có mấy nhời với ông San thế này:
    Trước hết xin hoan hô ông đã nêu ra một vấn đề đã cũ, nhưng như thế cũng là dũng cảm rồi. Giá như Ông nói điều này trước khi ông bị 4 tên xôi thịt và đám trí ngủ ở của cái cơ quan xôi thịt kia đá đít ra khỏi đoàn Chủ tịch trong Đại hội vừa qua thì còn hay hơn nhiều.
    Thứ hai nói về bầy đàn thì sao ông không lấy ví dụ bầy đàn ở ngay cái cơ quan xôi thịt mà ông là một trong những kẻ lãnh đạo ở đấy ( theo tôi được biết Ông là ủy viên của Đoàn Chủ tịch nhiệm kỳ 2010-2015) . Cái bầy đàn của đám nông dân thất học hay đám trẻ ranh thì có thể cho qua chứ bầy đàn của bọn mang danh thức thức KHCN thì mới đáng phỉ nhổ ông ạ!
    Thứ ba: Theo báo chí cho thấy ngày 3/6 vừa qua hơn 500 trí thức về hưu tuổi ngót ghét 70 tụ tập nhau về Đại Hội LHHVN để giơ tay bầu đúng 3 tên "xôi thịt" đương nhiệm là Đặnh VŨ Minh ( biệt hiệu Minh câm), Phạm văn Tân( biệt hiệu Tân dốt làm to) và Phan Tùng Mậu ( hiệu phân từng cục) tiếp tục lãnh đạo giới trí thức thêm 5 năm nữa. Chi phí cho việc Đại hội này là gần 2 tỷ tiền mồ hôi xương máu của dân . Thế này thì bầy đàn trí thức nên gọi là kiểu gì hả PGS.TS Phạm Bích San? Theo tôi gọi thẳng là đàn cừu già biết chữ!
    Cuối cùng, trong bài viết Ông tự nhận mình cũng bầy đàn, nhưng tôi biết ông tự giễu mình thôi chứ nếu ông bầy đàn theo đám " xôi thịt" thì ông cũng đã được tại vị thêm 5 năm nữa ở cái cơ quan xôi thit rồi, chứ không bị cho về vườn để nay ông mới dám chửi mát chúng nó, đúng không ông?