Dân chủ ở Hồng Kông (I)

  • Bởi Sapphire
    02/04/2015
    0 phản hồi

    Eleanor Albert, Nguyên Khang chuyển ngữ

    Giới thiệu

    Hồng Kông là một đặc khu thuộc Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa (PRC) với một số quyền tự do nhất định trong lĩnh vực chính trị và kinh tế dựa trên chính sách “một quốc gia, hai chế độ”. Hồng Kông, cựu thuộc địa của Anh, hiện là một trung tâm tài chính toàn cầu, đã phát triển mạnh vượt ra khỏi Trung Quốc. Trong những năm gần đây, nhiều người dân Hồng Kông đã trở nên chán nản bởi khoảng cách giàu nghèo ngày càng tăng trong thành phố và mệt mỏi vì sự trì hoãn trong cải cách dân chủ.

    Những nhà hoạt động dân chủ ở Hồng Kông đã tập hợp lại hằng năm nhằm phản đối sự chuyển giao cho Trung Quốc năm 1997 và cuộc đàn áp tại Quảng trường Thiên An Môn năm 1989, nhưng chính các cuộc biểu tình vào mùa thu năm 2014 vừa qua mới thật sự đạt mức kỷ lục. Các chuyên gia nói rằng Bắc Kinh xem những cuộc biểu tình này như một thách thức trực tiếp đến tính chính danh của mình, và lo sợ một sự thỏa hiệp chính trị có thể dẫn đến sự nguy hiểm kéo theo đối với các khu vực khác như Đài Loan hay Tây Tạng.


    Vị thế chính trị của Hồng Kông

    Hồng Kông là một Đặc khu hành chính (Special Administration Region) của Trung Quốc có một số quyền tự do trong việc điều hành các công việc nội bộ của mình dựa trên chính sách thống nhất đất nước “một quốc gia, hai chế độ” vốn được đưa ra bởi Đặng Tiểu Bình trong thập niên 1980. Ý tưởng này nhằm tạo điều kiện cho việc tái hợp nhất Đài Loan, Hồng Kông và Macao về với Trung Quốc trong khi vẫn giữ nguyên hệ thống chính trị và kinh tế riêng của những nơi này. Sau hơn một thế kỷ rưỡi dưới sự thống trị của thuộc địa, chính phủ Anh đã trao trả Hồng Kông vào năm 1997. (Triều đình nhà Thanh đã nhượng lại lãnh thổ này cho Hoàng gia Anh năm 1842 sau khi Trung Quốc thất bại trong Chiến tranh Nha phiến). Bồ Đào Nha đã trả lại Macao năm 1999, và Đài Loan đến nay vẫn độc lập.

    Luật Cơ bản của Hồng Kông, văn bản hiến pháp của thành phố, bảo vệ cho “lối sống và hệ thống tư bản chủ nghĩa” của thành phố và cho phép có “một mức độ tự trị cao”, bao gồm quyền hành pháp, lập pháp và tư pháp độc lập trong vòng năm mươi năm (cho đến năm 2047). Các cán bộ Đảng Cộng sản Trung Quốc không nắm quyền lãnh đạo ở Hồng Kông như họ làm ở các tỉnh và đô thị ở Đại lục, nhưng Bắc Kinh vẫn gây sức ảnh hưởng đáng kể – mặc dù gián tiếp, thông qua các cá nhân trung thành đang chi phối phạm vi chính trị lên khu vực này.

    Tự do báo chí, ngôn luận, hội họp và tôn giáo là những quyền được bảo vệ. Hồng Kông được phép đại diện cho các quan hệ đối ngoại trong một số lĩnh vực nhất định, gồm thương mại, truyền thông, du lịch và văn hóa – nhưng Bắc Kinh vẫn duy trì quyền kiểm soát lĩnh vực ngoại giao và quốc phòng của khu vực.


    Mối liên hệ kinh tế của Hồng Kông với Đại lục

    Đô thị của hơn bảy triệu dân, Hồng Kông là một trung tâm hàng hải và tài chính toàn cầu, đã phát triển mạnh vượt ra khỏi nền kinh tế lớn thứ hai thế giới, đứng đầu thế giới về thương mại theo tỷ lệ phần trăm GDP. Mức thuế tương đối thấp, hệ thống tài chính phát triển mạnh, thủ tục gọn nhẹ và các đặc điểm tư bản khác giúp cho Hồng Kông trở thành một trong những thị trường hấp dẫn nhất thế giới và khiến nó trở nên đặc biệt so với các trung tâm tài chính khác ở đại lục như Thượng Hải. (Bắc Kinh đã ra mắt Khu Vực Mậu dịch Tự do Thượng Hải vào tháng 9 năm 2013 để thử nghiệm những cải cách thị trường tự do, nhưng lại khiến các nhà đầu tư thất vọng hơn). Hồng Kông tiếp tục giành vị trí đầu bảng trong các báo cáo về năng lực cạnh tranh kinh tế toàn cầu, đứng thứ ba trong báo cáo Môi trường Kinh doanh (Doing Business) năm 2015 của Ngân hàng Thế giới. Hầu hết các ngân hàng lớn trên thế giới và các công ty đa quốc gia đều duy trì trụ sở khu vực trong thành phố này.

    Mặc dù năng lực kinh tế của Hồng Kông đã giảm bớt so với đại lục – GDP so với Trung Quốc giảm từ 16 phần trăm kể từ khi bị chuyển giao vào năm 1997 đến còn 3 phần trăm năm 2014, nhưng mối quan hệ thương mại vẫn còn rất chặt chẽ. Hồng Kông là đối tác thương mại lớn thứ hai của Trung Quốc (sau Mỹ), chiếm gần 10 phần trăm tổng giá trị thương mại của Trung Quốc. Thành phố cũng là nguồn lực lớn nhất của Trung Quốc trong việc thu hút vốn đầu tư trực tiếp từ nước ngoài (FDI) và là nơi mà các công ty Trung Quốc gia tăng lượng vốn khổng lồ của mình ra ngoài – gần tám trăm doanh nghiệp ở đại lục được niêm yết trên thị trường chứng khoán của Hồng Kông. Trong khi đó, Hồng Kông phụ thuộc nhiều vào đại lục. Trung Quốc chiếm hơn một nửa tổng giá trị thương mại của thành phố này năm 2013, và cũng là nguồn lực hàng đầu trong chỉ số FDI tại Hồng Kông.

    Căng thẳng chính trị giữa Hồng Kông và Bắc Kinh

    Sự do dự của Bắc Kinh trong việc cho phép Hồng Kông tiến tới một nền dân chủ toàn diện với các cuộc bầu cử tự do và công bằng là căn nguyên gây tranh cãi lâu nay. Các chuyên gia nói rằng nguồn gốc của vấn đề là sự nhập nhằng trong Luật Cơ bản, mà Bắc Kinh liên tục diễn giải lại. Theo văn bản này, Trưởng Đặc khu Hồng Kông “sẽ được lựa chọn thông qua bầu cử hoặc qua tham vấn được tổ chức tại địa phương (Hồng Kông) và được bổ nhiệm bởi Chính phủ Nhân dân Trung ương (Quốc Vụ viện của Trung Quốc)”, và rằng “mục đích cuối cùng chính là việc lựa chọn Trưởng Đặc khu bằng phổ thông đầu phiếu dựa trên sự đề cử từ một ủy ban đề cử mang tính đại diện rộng rãi theo các quy trình dân chủ”. Tính chất và thời hạn cho cải cách bầu cử thì không rõ ràng.

    Michael F. Martin, một chuyên gia về các vấn đề châu Á và là nhà phân tích cho Vụ Nghiên cứu Quốc hội, nói rằng khi Bắc Kinh đề xuất phổ thông đầu phiếu, họ đã dùng từ 可以 (Keyi), mà được dịch theo nghĩa rộng thành các từ “can”, “may”, “possible”, hoặc “able to”, điều này gây khó khăn để phân định rõ quyết định của Bắc Kinh có đồng ý tuân theo Luật Cơ bản hay không.

    Một số nhà phân tích cho rằng những quyết định của Trung Quốc năm 2004, 2007 và 2014 nhằm trì hoãn việc bầu cử phổ thông cho lãnh đạo của Hồng Kông là một dấu hiệu cho thấy Bắc Kinh sẽ cầm chân vô thời hạn đối với những cải cách này. Cơ quan lập pháp của Trung Quốc đã quyết định trong tháng 8 năm 2014 rằng chỉ các ứng viên được duyệt bởi một ủy ban đề cử được lựa chọn bởi Bắc Kinh mới được phép tranh cử vào năm 2017.

    Những dự định của Bắc Kinh đối với Hồng Kông

    Cả Bắc Kinh và Hồng Kông đều được hưởng lợi về mặt kinh tế kể từ thời khắc chuyển giao năm 1997. Mặc cho những lần trì hoãn liên tục trong cải cách ở Hồng Kông, cải cách chính trị đã được thực hiện một cách chậm rãi và thận trọng. Dưới sự cai trị thuộc địa, thống đốc Hồng Kông được bổ nhiệm bởi chính phủ Anh. Kể từ khi chuyển giao, đặc khu trưởng được lựa chọn bởi một ủy ban bầu cử, ban đầu gồm 400, sau đó 800, và hiện nay là 1.200 thành viên từ bốn nhóm ngành chính (những thành viên trong nhóm ngành công nghiệp, thương mại và tài chính; nhóm các ngành chuyên môn khác như giáo dục đại học và kỹ thuật; nhóm ngành lao động, dịch vụ xã hội và tôn giáo; và các tổ chức chính trị Hồng Kông). Tất cả những thay đổi, gồm cả việc mở rộng Ủy ban Bầu cử và Hội đồng Lập pháp Hồng Kông, phải được sự chấp thuận của chính phủ Hồng Kông và Quốc hội Nhân dân Trung Hoa, cơ quan lập pháp của Trung Quốc.

    “Bắc Kinh sẽ không chấp nhận bất kỳ hệ thống nào ở Hồng Kông mà không cho họ [Bắc Kinh] quyền kiểm soát toàn diện”, Roderick Wye viết trong Newsweek.

    Bắc Kinh hằng luôn miễn cưỡng trong việc thay đổi chính sách của mình khi phải đối mặt với những lời chỉ trích. Các cuộc biểu tình năm 2014 của Hồng Kông đã gây chú ý tới giới lãnh đạo Trung Quốc, nhưng Bắc Kinh đã không thay đổi thái độ của mình trong việc quản lý Hồng Kông. Bắc Kinh coi các cuộc biểu tình như là thách thức tiềm tàng đến chế độ độc đảng của Trung Quốc, nhưng họ nhận thức được rằng tiếng gọi dân chủ của Hồng Kông là mối đe dọa nghiêm trọng bởi vì vị thế của thành phố này là một trung tâm kinh tế quốc tế. Lãnh đạo Trung Quốc lo ngại rằng một đặc khu trưởng được bầu cử theo hướng dân chủ “sẽ tìm cách gây bất ổn cho sự cai trị của Đảng Cộng sản ở Trung Quốc” – theo Richard Bush , thành viên cao cấp của Viện Brookings. Bắc Kinh cũng sợ rằng bất kỳ thỏa hiệp chính trị nào cũng có thể tạo ra một tiền lệ nguy hiểm và châm ngòi cho sự ly khai ở các khu vực khác, bao gồm Tây Tạng, Tân Cương, Nội Mông, Macao và Đài Loan, Bush nói thêm.

    Đài Loan không công nhận yêu sách chủ quyền của Bắc Kinh và đã theo dõi sát sao những diễn biến ở Hồng Kông. Sau cuộc nội chiến Trung Quốc (1945–1949), lãnh đạo Quốc Dân Đảng, Tưởng Giới Thạch đã trốn sang Đài Loan và lập nên nước Trung Hoa Dân Quốc (Đài Loan). Việc thống nhất Đài Loan vẫn là một ưu tiên cấp quốc gia của Trung Quốc.

    Dẫn ra sự thay đổi trong mối tương quan quyền lực giữa Hồng Kông và Đại lục cùng với sự trỗi dậy toàn cầu của Trung Quốc, các chuyên gia cho rằng những người biểu tình thiếu thực tế khi mong đợi Bắc Kinh sẽ rút lại đề xuất cải cách của mình. Tuy nhiên, vẫn còn cơ hội để thương lượng trong phạm vi khuôn khổ của Bắc Kinh. Chẳng hạn, việc xây dựng ủy ban đề cử sẽ được sắp đặt sao cho tạo ra tính cạnh tranh cao giữa các ứng viên. Bắc Kinh cũng có thể xem xét loại bỏ trưởng đặc khu nào không được người dân ưa chuộng. Nhưng nhìn chung, các chuyên gia kêu gọi người biểu tình cũng như lực lượng chính phủ phải dựa vào tính thực tiễn. “Những người ủng hộ dân chủ nên kiềm chế lý tưởng của mình bằng sự cẩn trọng và tính thực tế”, Doug Bandow viết, thành viên cấp cao của Viện Cato.

    Theo một số chuyên gia, Trung Quốc đang bỏ lỡ cơ hội để thử nghiệm một nền dân chủ tại Hồng Kông, quá trình này có thể giúp mở ra cánh cửa cho những cải cách chính trị ở đại lục. Vị thế của Bắc Kinh đối với Hồng Kông cho thấy họ cũng chưa sẵn sàng hoặc không có khả năng xử lý các vấn đề cải cách có thể gây ảnh hưởng to lớn đến sự cầm quyền của mình: “Bắc Kinh sẽ không chấp nhận bất kỳ hệ thống nào ở Hồng Kông mà không cho họ quyền kiểm soát toàn diện”, Roderick Wye viết trong Newsweek.

    Khi những nhà hoạch định chính sách Trung Quốc bắt tay vào thực hiện cải tiến chiến lược dài hạn, Bắc Kinh đã tuyên bố sẽ tôn trọng hơn nữa vào “hai chế độ”, nhưng đồng thời cũng nhấn mạnh vào mối quan hệ “một quốc gia” giữa Hồng Kông và Đại lục – một dấu hiệu khả quan cho thấy Bắc Kinh sẵn sàng thay đổi linh hoạt, mặc dù với một mức độ hạn chế.

    Chủ đề: Thế giới

    Hãy chia sẻ suy nghĩ của bạn

    0 phản hồi