Đặng Hoàng Giang - Đốn cây cổ thụ Việt Nam mất ký ức văn hóa của mình

  • Bởi Admin
    25/11/2014
    2 phản hồi

    Đặng Hoàng Giang

    1. Đầu thu năm ngoái, trên đường vô Nam công tác, chúng tôi có ghé vào một quán nhỏ ven đường. Quán nhỏ vô danh sẽ chẳng có gì đáng nhớ cả, cho đến khi, tôi ngước nhìn lên và thích thú nhận ra rằng, chúng tôi đang ngồi dưới bóng râm của một cây thị cổ. Trong khu vườn yên tĩnh, thị trổ lá vươn cành ôm lấy không gian, chở che cho quán nhỏ. Sau vòm lá biếc, những quả thị lấp ló xuất hiện, một số đã ngả vàng. Sắc vàng là dấu hiệu cho biết, thị đã chín rồi, chỉ còn chờ tay người hái xuống thôi. Chắc không ai nỡ vô tâm trước sắc hương mê hoặc của thị chín. Màu sắc và mùi hương đặc trưng ấy đã đi qua tuổi thơ của bao thế hệ người Việt nông thôn, lắng xuống rồi bừng lên thành cổ tích, ca dao, huyền thoại: “Thị ơi thị, thị rụng bị bà/ Bà để bà ngửi chứ bà không ăn”. Trên quãng đường còn lại, tôi miên man nghĩ về những cây cổ thụ ở quê nhà. Đã bao năm rồi, hình ảnh và số phận của chúng không thôi ám ảnh tôi.


    Ảnh: cây cổ thụ lưu giữ các ký ức của cộng đồng (nguồn: internet)

    2. Khi tôi bắt đầu biết khám phá thế giới xung quanh, làng vẫn còn nhiều cổ thụ. Đó là một tập hợp sống động với nhiều loài cây khác nhau: ngô đồng, đa, gạo, trôi, bàng, sung, duối, thị, chay, nhãn, vải, mít, bưởi, đào tiên, hồng, ... Thế hệ chúng tôi lớn lên dưới bóng cổ thụ. Cổ thụ cho trái chín, cho bóng mát, cho không gian vui chơi và chuyện trò, cho không gian tưởng tượng và mơ ước, cho các bài học đầu đời và cho muôn vàn kỉ niệm sâu nặng với quê hương. Khi đã trưởng thành, tôi lại biết thêm rằng, các loài cổ thụ mà tôi từng gắn bó chỉ là những mảnh vỡ còn sót lại của một quần thể phong phú đã tồn tại lâu đời trong quá khứ. Quả thế thật, trước thập niên 1970, làng tôi rợp bóng cổ thụ. Thế giới khổng lồ ấy là sự đan xen của 3 loại hình cây xanh: các loài cây tâm linh (mọc ở chùa, đình, đền, miếu – trung tâm của đời sống tín ngưỡng), các loài cây phòng hộ (mọc ngoài bờ sông, dọc đường làng, ngoài cánh đồng nhằm chống bão lụt, che mưa nắng) và các loài cây gia dụng (chủ yếu là các loại cây ăn trái, mọc trong vườn của các hộ gia đình). Trong điều kiện của một làng ven sông, mưa nắng thất thường, giao thương cách trở, sự có mặt của cổ thụ cho phép con người duy trì một mối quan hệ hài hòa với tự nhiên. Ở đó, con người vừa khai thác vừa nương theo tự nhiên để tồn tại và phát triển. Thế nên, các loài cổ thụ đã trở thành một thứ tài sản thiêng liêng bất khả xâm phạm, niềm tự hào chung của các thành viên trong làng.

    3. Tuy nhiên, sau các phong trào hay cuộc vận động diễn ra như cơm bữa ở vùng nông thôn, cổ thụ trong làng dần vắng bóng. Trong dãy dài danh sách cổ thụ của làng, nhóm cây tâm linh bị đốn hạ đầu tiên, sau đó, đến nhóm cây phòng hộ. Tuy diễn ra chậm hơn một chút, các loài cổ thụ trong vườn nhà cũng lần lượt ra đi. Cây thị mà tôi tình cờ gặp trên đường đi công tác chỉ càng gợi lên một hoài niệm xa xăm: cây thị cuối cùng trong làng, chắc cũng cổ kính và lực lưỡng như cây thị ấy, đã bị đốn cách đây 10 năm. Người ta chặt cổ thụ để lấy gỗ bán, làm củi đun, để “thông quang” đường xá, hoặc chẳng để làm gì cả. Đã có chủ trương thì cứ chặt, vậy thôi. Bây giờ, làng tôi vẫn rợp bóng cây xanh nhưng đa phần trong số đó là cây còi, cây tạp. Cây nào thì cũng là cây thôi, vì cây nào mà không thu vào các bô nic và thải ra ôxy cho con người? Nhưng đó chỉ là chức năng tối thiểu của mọi loài cây trong thế giới thảo mộc. Cổ thụ thì không thế: ngoài chức năng tối thiểu, nó còn đảm nhận nhiều chức năng đặc biệt, vừa hữu hình vừa vô hình, vừa trước mắt vừa lâu dài mà chỉ riêng mình cổ thụ mới đủ khả năng.

    4. Bởi vậy, khi một cây cổ thụ ngã xuống, không nên hiểu một cách giản đơn là làng đã mất thêm một bóng cây xanh. Cổ thụ ra đi còn mang theo một cái gì hơn thế: một quan niệm sống, một lối hành xử đã được chắt lọc, truyền thụ qua đằng đẵng thời gian. Nhiều lúc, tôi tự hỏi mình: rốt cục, người xưa kì công trồng cây để làm gì nhỉ? Dĩ nhiên rồi, con người trồng cây trước hết là để thích nghi với tự nhiên vì nếu thiếu cây thì làm sao con người sống nổi. Điều đó thì ai cũng biết. Nhưng cây xanh còn là phương tiện để con người kí thác vào đó những thông điệp, những lẽ sống ở đời. Thử nghĩ mà xem, nếu muốn con cháu không quên đạo lí của tiền nhân, còn cách nào hợp lí hơn là để lại cho chúng một bóng cây cổ thụ. Trong môi trường nông thôn cổ truyền, khó có thể tìm thấy một phương tiện nào hữu hiệu hơn cổ thụ trong khả năng truyền tải những ngụ ngôn tinh tế, thâm trầm. Vẻ uy nghi, lừng lững, cổ kính và phong trần của cổ thụ toát lên những đức hạnh, phẩm chất mà con người ở thời đại nào cũng cần đến:

    (i) Sự ngay thẳng, đàng hoàng: cổ thụ bao giờ cũng mọc thẳng giữa thanh thiên, bạch nhật;

    (ii) Sự kiên trì, nhẫn nại: muốn trở nên cổ thụ, bất cứ loài cây nào cũng phải trải qua vô số thử thách, cam go;

    (iii) Sự bao dung, độ lượng: cổ thụ sẵn sàng bảo vệ, chở che cho bất kì sinh thể nào tồn tại dưới tán rợp của nó;

    (iv) Sự khiêm nhường, từ tốn: kiếp người vốn bé nhỏ và ngắn ngủi nên con người phải dựa vào cổ thụ để tăng thêm khả năng đề kháng trước tự nhiên thất thường. Vậy nên, thay vì ảo tưởng về năng lực của mình, hãy khiêm nhường, từ tốn để học hỏi, điều chỉnh và thích nghi.

    Khi con người triệt phá cổ thụ, họ cũng gián tiếp từ chối những bài học ấy để đi theo một lối sống khác - một lối sống thường được biện minh bằng vô số mỹ từ: mới, tiến bộ, hạnh phúc, phồn vinh... Nhưng nếu quan sát bản thân mình và những người xung quanh, tôi chưa thấy những triết lí mới, những giá trị mới ở đâu cả. Chỉ thấy rằng, dưới khoảng trống mênh mông mà cổ thụ để lại, chúng ta đang ngày càng trở nên hung hăng hơn, ồn ào hơn, hời hợt hơn, luẩn quẩn hơn và mong manh hơn trước vô vàn áp lực của cuộc sống.

    Mùa thu này, trong nắng hanh hao của tiết Vu lan, tôi có một vài dự định ấp ủ. Mùa xuân tới, tôi sẽ bàn với thanh niên làng trồng thêm cây mới để chuẩn bị những bóng cổ thụ cho tương lai.

    Hãy chia sẻ suy nghĩ của bạn

    2 phản hồi

    Tác giả viết:

    Trích dẫn:
    (i) Sự ngay thẳng, đàng hoàng: cổ thụ bao giờ cũng mọc thẳng giữa thanh thiên, bạch nhật;

    (ii) Sự kiên trì, nhẫn nại: muốn trở nên cổ thụ, bất cứ loài cây nào cũng phải trải qua vô số thử thách, cam go;

    (iii) Sự bao dung, độ lượng: cổ thụ sẵn sàng bảo vệ, chở che cho bất kì sinh thể nào tồn tại dưới tán rợp của nó;

    (iv) Sự khiêm nhường, từ tốn: kiếp người vốn bé nhỏ và ngắn ngủi nên con người phải dựa vào cổ thụ để tăng thêm khả năng đề kháng trước tự nhiên thất thường. Vậy nên, thay vì ảo tưởng về năng lực của mình, hãy khiêm nhường, từ tốn để học hỏi, điều chỉnh và thích nghi.

    Không biết t/g có phải là TS.ĐHG, chủ tịch CECODES không? Nếu đúng là ông, thì đây là một trí thức Tây gốc Việt có phần đặc biệt. Bài viết trên, nếu như ông có chủ đích dùng nghĩa bóng để khéo léo nhắn nhủ độc giả, gợi một liên tưởng sinh thể cây/người như người Tàu xưa đã nói, đại ý: Vì lợi ích 10 năm, trồng cây - Vì lợi ích trăm năm, trồng người, thì việc đốn cổ thụ cũng như triệt hạ lợi ích trăm năm. Có thật, cây già nào cũng có ích không?

    (Quản Trọng, tướng quốc Tề, thời Xuân Thu: “Nhất niên chi kế mạc như thụ cốc. Thập niên chi kế mạc như thụ mộc.Chung thân chi kế mạc như thụ nhân. Nhất thu nhất hoạch giả, cốc dã. Nhất thu thập hoạch giả, mộc dã. Nhất thu bách hoạch giả, nhân dã”.)

    Thử trao đổi cùng các câu trích dẫn trên:

    (i) Không phải cây già nào cũng chỉ mọc thẳng, cũng không luôn giữa thanh thiên bạch nhật. Chúng vẫn đã mọc cong vẹo giữa rừng U minh cùng những đêm đen nữa!

    (ii) Không hẳn chúng kiên trì nhẫn nại. Thật hơn, là bản năng sinh tồn ham sống sợ chết thường tình!

    (iii) Đâu cứ hễ cây cao bóng cả, là luôn bao dung che chở bất cứ sinh thể nào dưới bóng? Chúng còn làm rợp cớm những cây sinh sau, giành hết không gian, tranh hết ánh sáng, đan rễ chằng chịt hút hết nước và dưỡng chất... cho cuộc sống vị kỷ nữa! Thật tế, rễ chúng còn tiết ra các chất độc vào thổ nhưỡng, nhằm tạo nghịch cảnh ngăn cản các giống cây khác muốn hiên ngang đồng đẳng đồng cư. Và thực tế, chúng chỉ che chở cho những loại thảo mộc ẻo lả ưa núp bóng râm, sợ nắng gió, như dương xỉ hoặc rong rêu chùm gởi!

    (iv) Khiêm nhường,...phải dựa vào cổ thụ để tăng thêm khả năng đề kháng trước tự nhiên thất thường...để điều chỉnh và thích nghi? Khi còn nhỏ đã nên rèn luyện bản lãnh nắng gió cho quen. Đủ tuổi, phải tự túc tự cường. Càng dựa cổ thụ càng giảm khả năng đề kháng, sinh tồn!

    Đó là chưa nói, nhiều cổ thụ cằn cỗi, vốn là cây chẳng lành, sống lâu thành "mộc tinh". Chính ký ức cộng đồng Việt còn lưu dưới dạng huyền sử Lạc Long Quân (vua rồng nước) cùng cha Kinh Dương Vương (vua mặt trời), tức Nước&Ánh Sáng là tổ phụ của nòi giống ta sinh tồn, đã chung sức đốn hạ con tinh mộc để cứu Lạc dân! (xin xem truyền thuyết Việt).

    Rừng cây/người VN hôm nay, còn đầy các "mộc tinh" đang gieo họa, chưa đốn được, vì dân quên nhớ gọi Lạc Long Quân "bố ơi! về cứu chúng con" như lời Ngài đã dặn, lúc chia tay mẹ Âu cùng 50 con để về thủy phủ!

    Long cư Long cung, cung điện rồng là thủy phủ biển cả. Lũ "mộc tinh" có phép phù thủy Cù thị, nối giáo giặc đang tấn chiếm Long cung, toan lấp bể tâm linh Việt phủ.

    "Đốn cây cổ thụ Việt Nam mất ký ức văn hóa của mình"

    Đóng lại và quên đi quá khứ chứ không phải mất ký ức văn hóa