Vương Trí Nhàn - Phan Bội Châu và Phan Châu Trinh -- hai kiểu nhà cách mạng Việt Nam đầu thế kỷ XX

  • Bởi Sapphire
    03/11/2014
    11 phản hồi

    Vương Trí Nhàn

    pbc.jpg

    Đầu Pháp chính phủ thư tức Thư gửi toàn quyền Beau, Đông Dương chính trị luận, Thư thất điều … Lâu nay, nói tới Phan Châu Trinh, người ta thường chỉ được biết các luận văn ấy.

    Song, có một tài liệu theo tôi đáng gọi là chìa khóa để đi vào hiện tượng Phan Châu Trinh, đó là bài viết Pháp Việt liên hiệp hậu chi Tân Việt Nam (tạm dịch Nước Việt Nam mới sẽ như thế nào sau khi Pháp -- Việt liên hiệp, dưới đây tôi gọi tắt là Liên hiệp hậu)

    Bài này vốn có trong Phan Châu Trinh tuyển tập của Nguyễn Văn Dương, in ra ở NXB Đà Nẵng 1995; sau được Vĩnh Sính giới thiệu kỹ hơn trong một bài in trong cuốn sách Từ Đông sang Tây H.2005 và trên mạng Diễn đàn 2007 .

    Theo các nhà nghiên cứu trên, Liên hiệp hậu là một bản thảo được khởi thảo vào khoảng 1910. Nội dung tác phẩm hết sức phong phú, như có đoạn nói về lịch sử giao thiệp VN với Trung Quốc, lịch sử giao thiệp giữa nước Nam với nước Pháp; nhưng nhiều phần -- mà là những phần chính có liên quan tới nội dung chính nêu trong tiêu đề -- chưa hoàn thành.

    Nhưng ngay ở dạng như hiện nay thì Liên hiệp hậu vẫn là một văn bản quý, giúp hậu thế hiểu chính cương đường lối hoạt động của cụ Tây Hồ. Ngoài ra Liên hiệp hậu cũng có những phần được viết đọc rất thú vị, là phần ông nói về mình, trong sự phân biệt với Phan Bội Châu.

    Khi miêu tả các nhà hoạt động xã hội, các nhà cách mạng được nhiều người biết tiếng --, các tài liệu ở ta thường chỉ đi vào khuynh hướng chính trị của người ấy. Phần cá tính bị lảng tránh.

    Khi nói cá tính,ý chúng tôi muốn nói tới từ sự xuất thân, quê hương gia đình, cho tới học vấn cách biểu lộ tình cảm, cách hiểu về ý nghĩa đời sống, quan niệm về hành động về hạnh phúc của một con người.

    Miễn là biết cách phân tích, người ta sẽ thấy cái phần gọi là cá tính này thực ra mang rất nhiều yếu tố xã hội.

    Và đó là phương hướng chi phối cụ Tây Hồ khi viết về cụ Sào Nam .

    Phan Châu Trinh viết Liên hiệp hậu sau khi ở tù ra. Ở tù sau mấy cuộc binh biến và dân biến thất bại. Ông lấy bản thân và các đồng chí ra để phân tích. Với ông, cắt nghĩa các biến động đó, cũng là một cách xác định lại đường hướng tư tưởng của mình. Người đọc cảm thấy tác giả có một sự thôi thúc muốn “gọi sự vật bằng cái tên của nó”, tức phải viết ra bằng được điều mình đã tâm niệm, để trình với lịch sử.

    Một điển hình của người cách mạng đầu thể kỷ XX

    Sự sáng suốt và chừng mực của Phan Châu Trinh là ở chỗ bao giờ viết về Phan Bội Châu ông cũng theo lối đề cao chỗ mạnh chỗ khả thủ, để rồi liền sau đó mới đi vào đào cùng tát cạn nói bằng hết những nhược điểm nó là chỗ không thể chấp nhận được của đối tượng.

    “ Phan Bội Châu là người rất có chí khí có nghị lực, nhẫn nhục dám làm; có điều tin vào thì không chịu bỏ, dẫu có sấm sét cũng không đổi. Nay sĩ phu khắp nước chưa ai có thể ví với ông ấy. Tiếc thay học thuật không rành, thời thế không rõ, thích dùng quyền thuật (ý nói mánh lới mưu mẹo -- VTN chú), tự dối mình dối người, ngoan cố không đổi. Lớn lời không ai bì, hãm quốc dân vào đất chết cam chịu tiếng ác mà không tự biết (Nguyễn Văn Dương Phan Châu Trinh tuyển tập, sách đã dẫn ở trên, tr 530)

    Ở một đọan dưới:

    “Ông ấy là người khẳng khái dám làm, không kể thân mình, sức tự tin rất sâu, hễ cho là phải thì sống chết không đổi …Nhưng ông ấy cậy sức làm bậy, sẵn lòng giết người cố chấp theo ý mình, xem người đều không bằng ta (tlđd, tr 542).

    Có mấy điều Phan Châu Trinh hẳn đã tự lưu ý khi viết những đoạn này.
    Thứ nhất luôn luôn nhấn mạnh rằng ông rất thân, rất quyến luyến Phan Bội Châu.

    Thứ hai theo Phan Châu Trinh, những đức tính trên, cả hay lẫn dở, cũng như mọi đức tính khác của Phan Bội Châu đều là tiêu biểu cho dân VN.

    Đã có một sự giải phóng về tư tưởng. Tác giả vượt lên những thói thường của những người cùng hoạt động giữ ý với nhau, cốt “dĩ hòa vi quý“ xuê xoa che giấu cho nhau.

    Chẳng những thế, ông còn biết mang lại cho nhận thức của mình một ý nghĩa có liên quan tới cả xã hội. Khi đã hiểu “có nói gì về Phan Bội Châu cũng là vì cái chung”, ông càng tự tin trên đường tìm tới bản chất của hiện tượng.
    Ông gọi Phan Bội Châu là ngông cuồng.

    Ông nói thẳng Phan Bội Châu không hiểu gì về thời thế, “không có phương châm gì“, hành động thì “chạy bậy ra nước ngoài”, phát ngôn thì “bậy bạ” ( tr. 514)

    Ông đưa ra một sự thực -- Phan Bội Châu đọc sách rất ít, nhất là những sách mới. Khi miêu tả rằng có nhiều việc Phan Bội Châu biết rằng thất bại vẫn làm, ông phanh phui động cơ hành động của Phan Bội Châu là “lợi dụng chỗ kém của quốc dân để làm rõ cái hay của mình”

    Phi Phan Châu Trinh thì không ai dám nói rằng trong việc xúi người khác xông lên, đẩy người khác vào nơi chết chóc, Phan Bội Châu đã hiện ra như một người tàn ác “đến giết hết cả giống nòi mà chưa thôi” (tr 532). Đây là một điều Phan Sào Nam thật không ngờ, vì không bao giờ đương sự có khả năng tự tách ra, đứng ngoài khách quan mà xét đoán mình, luận tội mình.

    Khác biệt đến đối lập

    Nghiên cứu lịch sử VN thế kỷ XX cũng như cả các thế kỷ trước, người ta dễ nhận thấy một sự thực. Người Việt ta thích làm hơn thích nghĩ. Xã hội ta được thúc đẩy không phải bởi các nhà tư tưởng mà bởi các nhà hành động. Dù có thất bại -- Phan Bội Châu là một ví dụ -- thì loại người hành động này cũng vẫn được ca tụng. Và các nhà làm sử hôm nay cũng đã viết sử theo hướng đó.

    Nhưng với tư cách những con người của cuối thế kỷ XX, đầu thế kỷ XXI, các thế hệ trẻ hơn phải có cái nhìn khác.

    Trong khi trở lại với các nhân vật lịch sử, chúng ta không thể chỉ biết chăm chăm nói theo người xưa, mà phải có cách đánh giá của mình.

    Với những con người hành động xốc nổi, thực tế là hành động không cần suy nghĩ, hay chỉ biết suy nghĩ theo kiểu cũ, phải chỉ ra được thất bại là đương nhiên.

    Với những thành công, phải phân biệt đó chỉ là những thành công tạm thời hay là những thành công có ý nghĩa lâu dài.

    Tiếp theo thành công tạm thời là những tai họa. Chỉ những thành công theo đúng những quy luật của lịch sử hiện đại mới có khả năng mở ra một giai đoạn mới trong quá trình phát triển của dân tộc.

    May mắn thay là Phan Châu Trinh đã bắt đầu suy nghĩ theo lối này. Cả trong cách nhìn người lẫn cách quan niệm về hướng đi tới của đất nước, ông đều đạt tới tầm tư duy hiện đại.

    Ông từng so sánh mình và nhân vật song đôi của mình – mà ông gọi là hai người thuộc hai đảng -- , ở từng việc một.

    “Bội Châu không xét thời thế, không kể lợi hại mà chủ trương bài Pháp thì thủ đoạn không thể không do bạo động mà ra.

    Bạo động ắt thất bại và ắt chết. Dân biết cái thế ắt thất bại ắt chết thì ắt không theo. Cho nên[ phải tính chuyện -- VTN thêm cho lọn nghĩa ] lợi dụng cái ngu của dân, lợi dụng dân không có đường sống [ mà rủ rê lôi kéo họ].

    Đã lợi dụng dân ngu không có đường sống, cho nên không nói khai trí trị sinh; cho nên hội học hội diễn thuyết hội buôn không cần lập, sợ rằng dân khôn, dân không có đường sống thì ắt không nghe lời ông ấy.

    Đã chủ trương bạo động thì cái thế lợi dụng phải mờ ám, cho nên sự vận động của đảng ấy đều là làm giấu, là rủ rê các kẻ ngu trong dân để lấy tiền mà người và việc đều không xuất hiện cho nên xét nó khó.

    Vả lại đảng ấy đã lợi dụng cái ngu của dân mà thủ đoạn lợi dụng mờ ám cho nên kẻ theo phần nhiều đều là bọn du đãng, thấy lợi quên chết. Còn trung lưu trong xã hội thì không có [ có lẽ là không quá – VTN chú] một vài người, mà đều là người ngoan cố, vô học, mờ ám vì thời cuộc, không đáng đếm xỉa đến.

    Còn về phần mình

    Tôi đã chủ trương cậy Pháp, thì thủ đoạn không thể không do tự trị mà ra.. Tự trị cũng chẳng là việc dễ lắm đâu, việc hỏng ắt cũng chết. Nếu không phải là kẻ chí sĩ yêu nước không kể sống chết lại hiểu rõ thời thế thì không dám làm theo.

    Cho nên lợi cho trí dân, lợi cho dân có đường sống.

    Đã lợi trí, lợi có đường sống cho nên không thể không nói khai trí trị sinh; cho nên cái thế là không thể không lập nhiều hội học, hội diễn thuyết, hội buôn.

    Bởi vì trông dân có trí, dân có đường sống, sau đó tôi có nói ra, họ mới nghe theo. Cho nên cái chủ nghĩa kia đã chủ trương tự trị thì thế lợi dụng phải rõ ràng, cho nên sự vận động của đảng tôi toàn là tụ tập dân chúng, đường đường chính chính diễn thuyết, họp chí sĩ, khảo cứu chính trị thời thế, ăn to nói lớn, người và việc ai nấy đều thấy, cho nên xét nó rất dễ. Chủ nghĩa của tôi đã lợi dụng dân trí, thủ đoạn lợi dụng rõ ràng cho nên những kẻ nghe theo đều là người đọc sách biết lẽ, vì nước quên mình … “ ( tlđd, tr. 544-545)

    Một bên thì duy ý chí, cốt làm lấy được điều muốn làm, “lấy cứu cánh biện minh cho phương tiện”, đi tới nhiều chỗ mờ ám, và chỉ khai thác được cái phần kém cỏi trong cộng đồng cũng như trong mỗi người. Bên kia thì đàng hoàng minh bạch, hướng về trí tuệ về ánh sáng, đặt ra yêu cầu cao với những người dân , khi họ chưa hiểu quyết không manh động.

    Tại sao cụ Phan Sào Nam được các nhà sử học hiện thời ca tụng trong khi cụ Tây Hồ bị phê phán?

    Giả sử bây giờ tôi kê ra những đặc tính để làm nên tính cách một nhà hoạt động xã hội ở ta:

    --Yêu nước thương nòi, có chí khí có nghị lực, dám hành động nhưng lười đọc sách, không chịu suy nghĩ về các vấn đề lớn của xã hội, chỉ nghĩ về những hiệu quả trước mắt.

    -- Không phải là giỏi lý thuyết mà chỉ tài về phương diện sách động, tức dùng khẩu thuật để mê hoặc lòng người

    -- Sẵn sàng xô đẩy đám đông vào chỗ chết, cốt đạt đến mục đích của mình. Nếu người ta có chết thì lại xụt xịt thương khóc, gọi người ta là anh hùng, lấy đó làm tấm gương cho người khác noi theo.

    và bảo rằng đó chính là chân dung cách mạng đầu thế kỷ XX, chắc nhiều người sẽ cho là tôi chỉ có cách nhìn phiến diện.

    Song sự thực – như trên các bạn vừa đọc -- đó là những nét chủ yếu làm nên chân dung một người chúng ta hết sức yêu kính là Phan Bội Châu qua cách cảm nhận của một người chúng ta cũng hết sức yêu kính là Phan Châu Trinh.

    Trong con mắt của các sử gia Hà Nội, Phan Bội Châu lâu nay được đặc biệt ca ngợi, còn Phan Châu Trinh thì bị phê phán rất nhiều. Phê là cải lương, là ngây thơ quá tin tưởng ở thực dân Pháp. Từ ngòi bút của những sử gia có nghiên cứu hơn một chút, thì di sản của Phan Châu Trinh không dùng được vì cải lương thỏa hiệp, đặt nặng việc nâng cao dân trí…ngược với chủ trương của cách mạng về sau là bạo lực.

    Nay tôi mới hiểu thêm cái chính là các nhà cách mạng về sau, rất gần với con người Phan Bội Châu mà trên đây Phan Châu Trinh đã miêu tả. Còn Phan Châu Trinh thì hoàn toàn là một típ người khác. Nhưng để chứng minh được nhận xét trên một cách thuyết phục, còn phải nghiên cứu nhiều.

    Một bài thơ minh họa

    Trong đoạn văn miêu tả Phan Bội Châu của Phan Châu Trinh nói trên, có một khía cạnh cần dừng lại kỹ.

    Đó là phát hiện của cụ Tây Hồ về cái cách của cụ Sào Nam “lợi dụng chỗ kém của quốc dân để làm rõ cái hay của mình”, cụ thể là xúi người khác xông lên, đẩy người khác vào nơi chết chóc. Do đó, khách quan mà xét, có thể bảo Phan Bội Châu là một người tàn ác dám nhân danh mục đích cao cả làm những việc hao người tốn của tai hại tới mức “đến giết hết cả giống nòi mà chưa thôi”.

    Có thể gọi cái chất mà cụ Tây Hồ nhìn thấy ở cụ Sào Nam là tài sách động của nhà cách mạng khi đi vào thực tế để vận động quần chúng.

    Điều này nhiều người đã biết, nhưng chỉ Phan Châu Trinh mới nói, mới coi là quan trọng cần phải nói. Đương thời, Phan Bội Châu nổi tiếng với khả năng dùng tình cảm để lôi cuốn người khác hoạt động theo ý đồ của mình. Khi họ chết, ông sẵn sàng viết ra những bài ca tụng công lao của họ và lấy đó làm đủ, vừa xong người này,lại lao vào những cuộc vận động lôi cuốn người khác.

    Không phải tới thời hiện đại, người ta mới đặt vấn đề này.

    Trong Luận ngữ ở chương XIII ( mang tên Tử Lộ) có đoạn 30.

    “Tử viết : Dĩ bất giáo dân chiến, thị vị khí chi.”
    Nguyễn Hiến Lê đã dịch là Khổng tử bảo: Đưa dân không được dạy dỗ ra đánh giặc tức là bỏ dân (Luận ngữ bản của nhà Văn học, 1995, tr 227.

    Hoàng Văn Thư ( Tứ thư, nxb Văn hóa thông tin, 2003, tr 109), dịch hơi khác đi một chút nhưng theo tôi là rõ hơn:

    “Thầy nói không dạy dân mà bắt dân đi đánh giặc là đưa họ đến chỗ chết mà thôi.”

    Cũng không phải chỉ ở Việt Nam người ta mới thấy có hiện tượng này.

    Trên báo Văn nghệ khoảng 1967-68, Xuân Diệu đã dịch và cho in bài thơ sau đây -- tôi không nhớ chính xác số báo,không tra cứu được, chỉ chép lại từ sổ tay.

    Có lẽ vì nội dung của nó hơi lạc lõng so với tinh thần thời đại mà Xuân Diệu về sau không lấy lại để đưa vào sách nào cả.

    Nhưng tôi thấy nên giới thiệu lại với bạn đọc.

    Bài thơ như là tiếng nói của những người trong chiến tranh đã lao vào chỗ chết mà không được chuẩn bị tương xứng, chẳng qua họ chỉ hành động theo lời khuyến nghị của những nhà chỉ huy giỏi sách động. Bảo họ là nạn nhân của những người chỉ huy ấy cũng không sai.

    Người anh hùng nói
    Felik Pollak nhà thơ Mỹ- 1909-1987

    Tôi đã không chịu đi
    Chúng bắt tôi vào quân dịch

    Tôi đã không muốn chết
    Chúng gọi tôi là nhát hèn

    Tôi đã tìm cách trốn
    Chúng mang tôi ra tòa án binh

    Tôi đã không nổ súng
    Chúng bảo tôi là không có thớ

    Chúng mở cuộc xuất kích
    Một viên đạn ngấu nát ruột tôi

    Tôi đau quá khóc lên
    Chúng đưa tôi vào hầm trú ẩn

    Trong hầm tôi đã chết
    Chúng lặng lẽ chào tôi

    Chúng đã gạch tên tôi
    Và chôn tôi dưới một cây thánh giá

    Chúng đọc điếu văn trong thành phố tôi sinh
    Tôi không thể kêu lên là chúng nói dối

    Chúng nói tôi đã cống hiến đời mình
    Tôi thì cố mà giữ lại

    Chúng nói chúng tự hào về tôi
    Tôi thì đã xấu xa đi vì chúng

    Tôi đã muốn sống còn
    Chúng gọi tôi hèn nhát

    Tôi đã chết hèn nhát
    Chúng gọi tôi anh hùng

    Nguyên là bài Cụ Sào Nam trong cái nhìn cụ Tây Hồ, một chìa khóa để đi vào hiện tượng Phan Châu Trinh

    Đã in trên blog này 06-04-2011, mới bổ sung hai đoạn cuối

    Hãy chia sẻ suy nghĩ của bạn

    11 phản hồi

    Hoan hô bauxite Việt Nam. Trên trang Wikipedia Tỉnh quốc hồn ca của cụ Phan Chu Trinh có trích lời giáo sư Nguyễn Huệ Chi, đọc qua thấy cách thức của bauxite Việt Nam sẽ đi theo hướng của cụ Phan: Lúc cương lúc nhu, uyển chuyển, linh hoạt, không cần lên gân.

    Nhưng dù thay cái ảnh thì chắc vẫn không thoát miệng lưỡi những kẻ rỗi hơi vẫn rình rập xó xỉnh nào đó chọc gậy bỉ bôi chê bai mấy ông "nhân sĩ trí thức cải lương, mềm yếu, trung thành" trong khi những kẻ đó không hề làm được cái gì theo lời cụ Phan: Lập hội học, lập hội buôn, lập hội diễn thuyết, lập hội tương thân biểu tình bênh vực nhau, lập hội khảo sát ý kiến xã hội, lập báo tăng cường sức mạnh công luận, gửi thư phản đối chính quyền vì những việc sai trái, ra tuyên cáo khen ngợi chính quyền vì những việc đúng đắn...

    Theo cụ Phan dù một chính quyền xấu xa đến đâu chỉ cần tích cực làm những việc "tầm thường" này liên tục sẽ có kết quả. Con đường của cụ Phan Chu Trinh chính là con đường dân chủ xã hội của Anh, Bắc Âu, vận động dân chủ từ gia đình, từ xã hội.

    Tỉnh Quốc Hồn Ca Wiki

    Vừa ghé sang blog Bauxite Vietnam, không còn thấy tấm hình cụ Võ Nguyên Giáp đưa ngón tay chỉ chỉ trỏ trỏ mà thay vào đó là tấm hình của cụ Phan Chu Trinh. Phải có như thế chứ. Đấy đúng là chổ của cụ Phan. Ai đời đòi cải cách lại đưa cái hình của một người thuộc tập đoàn thống trị, một người đã giúp phần vào việc đưa đất nước vào vòng nô lệ lên làm thần tượng. Với huyền thoại Võ Đại Tướng dần dần bị bóc mẽ, Võ Đại Tướng hoàn toàn trần trụi và chẳng có gì bên trong. Chậm vẫn hơn không. Hoan hô chủ blog Bauxite Vietnam.

    Nhiên Tuệ: "Gửi bạn Lê Văn Mọi. Bạn nên đọc thêm bài này để biết cụ Phan Bội Châu đã đánh giá về Nguyễn Tất Thành như thế nào."

    Cụ Phan khen cụ Hồ: "Trong những người xuất đương hoạt động cách mạng thì Nguyễn Ai Quốc là người sắc sảo nhất".
    Cụ Phan tiên đoán về cụ Hồ: "nhưng NAQ lên cầm quyền thì nước loạn."
    Sự tiên đoán của cụ Phan thì thời nay mọi người đều biết, cụ Hồ là tác giả của CCRĐ và nhiều tội ác khác, xin bác Nhiên Tuệ đọc Đền cù của Trần Đĩnh và tác phẩm ghi lại những điều thổ lộ của nhà triết học Tràn Đức Thảo cùng nhiều bài viết khác cũng như nhưng sự việc được chứng kiến từ sau khi cụ Hồ lên cầm quyền 8-1945 đến nay mà những hậu duẹ của cụ Hồ đang học tập và làm theo tư tưởng đạo đức Hồ chí Minh. Nay nước có loạn không? Không loạn về súng đoạn thì loạn giá loạn tiền, loạn kỷ cương phép nước, loạn đạo đức...Ngay thời kỳ CCRĐ thì đã có nhiều biểu hiện loạn đạo đức rồi.
    "Cửu tự cù lao con đấu bố
    Bách niên giai lão vợ tố chồng"
    Đúng là tôi ít học, cũng vì một phần là không có điều kiện, ít được tiếp xúc với sách vở như nhiều người khác, nhưng tôi không võ đoán hồ đồ.
    Bác Nhiên Tuệ có tinh hoàn toàn những điều trong trang mạng bác giới thiệu không? Chủ trang mạng này cũng là con người như tôi với bác thôi.

    Khách Le Văn Mọi viết:
    Nhìn chung những bài viết của ông Vương Trí Nhàn thì toàn đi tìm trên sách có sẵn chứ ông này không có đầu óc tư duy độc lập. Chắc ông này được đào tạo đén đầu đến đũa trong nền giáo dục của nhà trường XHCN, chỉ nhối nhét chứ không được độc lập tư đuy.

    Vấn đề là ông Vương Trí Nhàn luôn nói có sách mách có chứng còn bác chỉ nói khơi khơi võ đoán.

    Nói chung cụ Phan Bội Châu về sau có ôn hòa hơn, có công nhận đường lối cụ Phan Chu Trinh tốt hơn. Cụ Phan Bội Châu hơi giống Nelson Mandela (lúc đầu cũng bạo động) nhưng tiếc rằng từ khi bị giam lỏng thì cụ Phan Bội Châu gần như không còn đấu tranh, ra đi một cách thầm lặng. Nelson Maldela thay đổi phương thức nhưng càng ôn hòa càng cương quyết hơn trước.

    Nhiên Tuệ: "Mọi người sẽ lý giải được tại sao Phan Bội Châu ca ngợi Nguyễn Tất Thành hết lời".
    Chẳng hiểu bác Nhiên Tuệ căn cứ vào đâu mà viết như trên. Còn theo nhiều cụ già đã sống cùng thời với cụ Phan Bộ Châu và Nguyễn Tất Thành thì cụ Phan có nhận xét rất sâu sắc về NTT (tức Nguyễn Aí Quốc) như sau: "Trong những người xuất đương hoạt động cách mạng thì Nguyễn Ai Quốc là người sắc sảo nhất, nhưng NAQ lên càm quyền thì nước loạn."
    Nhận xét trên của cụ Phan Bội Châu cũng đã xuất hiện trên Dân Luận thì phải. Đây chính là lời tiên đoán chính xác nhất về NAQ. Lịch sử đã thấy rõ NAQ lên cầm quyền từ 1954 thì nước loạn xạ, loạn từ trong nhà loạn ra, loạn đủ thứ, loạn chính trị, loạn đạo đức, loạn kinh tế, loạn quan điểm...
    Quan điểm của cụ Phan Bội Châu khi đi làm cách mạng được cụ bầy tỏ trong tác phẩm "Hậu Trần dật sử" của cụ: Muốn đi làm cách mạng thì trước hết phải học để nhìn xa trông rộng và bản thân cụ là tấm gương, cụ học hành, đỗ đạt chứng tỏ cụ nói và làm đi đôi với nhau. Còn những người cách mạng theo quan điểm của Hồ Chí Minh thì đi làm cách mạng là vô sản hóa, ông thông, ông ký, ông phán...rời bàn giấy đi ra khu mỏ làm cu li, đi kéo xe thâm nhập vào quàn chúng để tuyên truyền.
    Chính những người CS (trong đó có Nguyễn Ái quốc) bắt cụ Phan Bội Châu giao nộp cho cảnh sát Pháp để diệt người khác chính kiến.
    Nhìn chung những bài viết của ông Vương Trí Nhàn thì toàn đi tìm trên sách có sẵn chứ ông này không có đầu óc tư duy độc lập. Chắc ông này được đào tạo đén đầu đến đũa trong nền giáo dục của nhà trường XHCN, chỉ nhối nhét chứ không được độc lập tư đuy.

    Hề hề hề, hôm nay nhân có khoảng tiếng đồng hồ, nên tớ nhảy vào bàn loạn chuyên lịch sử hai ông họ Phan xem sao. Nhưng lịch sử là đề tài không phải là chuyên môn của tớ, vốn chỉ là xây dựng Đảng và đạo đức Cụ Cáo.

    Tớ thì không đồng tình với đánh giá về Phan Bội Châu mà tác giả họ Vương nói là của Phan Chu Trinh:

    >>> Trong đoạn văn miêu tả Phan Bội Châu của Phan Châu Trinh nói trên, có một khía cạnh cần dừng lại kỹ.

    >>> Đó là phát hiện của cụ Tây Hồ về cái cách của cụ Sào Nam “lợi dụng chỗ kém của quốc dân để làm rõ cái hay của mình”, cụ thể là xúi người khác xông lên, đẩy người khác vào nơi chết chóc. Do đó, khách quan mà xét, có thể bảo Phan Bội Châu là một người tàn ác dám nhân danh mục đích cao cả làm những việc hao người tốn của tai hại tới mức “đến giết hết cả giống nòi mà chưa thôi”.

    “... giết hết cả giống nòi mà chưa thôi” là cách viết so sánh cực đoan, thậm xưng, không có thật, nên không đáng bàn.

    Giả sử là phần còn lại của nhận xét là ý tưởng của Phan Chu Trinh thật, thì cá tính của Phan Bội Châu như vậy có đáng trách hay không?

    Xét theo những tính chất, đặc điểm cần có của các nhà lãnh đạo, quản lý chính trị, quân sự, kinh tế trong quá khứ, hiện tại thì câu trả lời nhiều phần là không. Vì rằng, khi làm việc lớn, các nhà lãnh đạo đâu thể làm một mình được? Vai trò của họ có khi là đi đầu, nhưng phần lớn là tổ chức, phối hợp, động viên, khuyến khích, cổ vũ các thành viên trong tổ chức, phong trào chứ!

    Biết xem xét, đánh giá tình thế, biết yếu điểm của mình, biết ưu điểm của người khác, biết cách sử dụng người, v.v., đó là những tính chất, cách hành xử, cơ bản hợp lý của các nhà lãnh đạo chính trị, quân sự, kinh tế. Các trường đào tạo MBA'ers cũng chỉ có đại loại như vậy thôi, bác nào học qua thì biết.

    >>> Tại sao cụ Phan Sào Nam được các nhà sử học hiện thời ca tụng trong khi cụ Tây Hồ bị phê phán?

    Được các "nhà sử học" hiện thời ca tụng không phải là một cái tội gây ra bởi Phan BỘi Châu. Ông Phan BỘi Châu chết ngày 29 tháng 10, 1940, không có liên quan nhiều đến thành quả "cách mạng" mà Bác và Đảng ta gây ra.

    Ngược lại, đã có những tài liệu cho rằng Cụ Cáo, dưới tên Lý Thuỵ, đã báo cho mật thám Pháp bắt Phan BỘi Châu để lãnh tiền năm 1925:

    http://en.wikipedia.org/wiki/Phan_B%E1%BB%99i_Ch%C3%A2u

    >>> “ Phan Bội Châu là người rất có chí khí có nghị lực, nhẫn nhục dám làm; có điều tin vào thì không chịu bỏ, dẫu có sấm sét cũng không đổi. Nay sĩ phu khắp nước chưa ai có thể ví với ông ấy. Tiếc thay học thuật không rành, thời thế không rõ, thích dùng quyền thuật (ý nói mánh lới mưu mẹo -- VTN chú), tự dối mình dối người, ngoan cố không đổi. Lớn lời không ai bì, hãm quốc dân vào đất chết cam chịu tiếng ác mà không tự biết (Nguyễn Văn Dương Phan Châu Trinh tuyển tập, sách đã dẫn ở trên, tr 530)

    "ngoan cố không đổi" ? Câu này thì nặng nề, và nhiều phần là sai, vì rằng:

    http://www.chungta.com/tg/tac-gia/phan-boi-chau/default.aspx

    >> Vào tháng 3 năm 1927, trong dịp kỉ niệm ngày giỗ một năm của Phan Chu Trinh, Phan Bội Châu đã viết:

    >>> "Than ôi! Ông có thứ cho tôi chăng? Lúc ông [từ Nhật Bản] về nước [1906], tôi tiễn chân ông đến Hương Cảng, ông cầm tay tôi dặn mấy lời sau hết: ‘Từ thế kỉ 19 về sau, các nước tranh nhau ngày càng dữ dội, cái tính mạng một nước, gửi trong tay một số người đông, chứ không thấy nước nào không có dân quyền mà khỏi mất nước bao giờ. Thế mà nay Bác lại còn dựng cờ quân chủ lên hay sao?’ Ông nói thế, lúc bấy giờ tôi chưa có câu gì đáp lại, nay đã hơn 20 năm rồi, lời ôn càng lâu, càng nghiệm. Tôi mới biết cái óc suy nghĩ cùng cái mắt xem xét của tôi thiệt không bằng ông! ..."

    Tóm tằt lại, theo tớ thì Phan Bội Châu có lẽ là mẫu người của hành động, của nhà lãnh đạo, của nhà quản lý, nhà tổ chức, với tầm nhìn có lẽ ngắn hạn. Ngược lại, Phan Chu Trinh có lẽ thuộc mẫu người của nhà tư tưởng (thinker) có tầm nhìn dài hơn, nhưng có lẽ lém về các mặt tổ chức, quản lý thực tế hàng ngày. Cả hai phải cần lẫn nhau để làm nên việc, không nhất thiết phải là phải loại bỏ nhau, không nhất thiết phải là ngược nhau.

    Cứ như Obama ngày nay, nói lý thuyết nhiều quá, dân Mỹ bắt đầu chán, hôm nay ngủ dậy thì thấy mất cả Hạ Viện và Thượng viện vào tay đảng Cộng Hoà. Còn như ông Bush nguyên tổng thống, nay đang ở bang Texas, thì có lẽ mang thói hành động cao bồi thiếu suy nghĩ, đem quân đánh ở cả hai Afghanistan và Iraq, rồi hố to, mang nước Mỹ vào sa lầy trong lịch sử cận đại.

    Năm ngoái trong nước làm bộ phim Người Cộng Sự kể chuyện Phan Bội Châu sang Nhật, tô vẽ các kiểu cuối cùng lại biến Phan Bội Châu thành một nhân vật hài hước sốc nổi bị khán giả chê tơi tả. Chờ xem khi nào họ làm phim về Phan Chu Trinh.

    Cảm ơn ông Vương trí Nhàn, và cả bác Nhiên Tuệ.

    Tác giả VTN đã tra tìm chi tiết cụ thể sự khác biệt chính yếu, từ cá tính đến đường lối của 2 cụ Phan, sơ thuật lại cho đông đảo độc giả.

    Bạn đọc Nhiên Tuệ, cô đọng một lần nữa, ý của VTN.

    Cụ Nhàn muốn thế hệ trẻ hiểu chính xác hơn về Phan Chu Trinh e rằng sẽ hơi mất thì giờ đới. Lười đọc, ngu si, chỉ nhìn thấy cái trước mắt, tưởng mình hay, thích sách động... đâu phải chỉ là cái họa thời Phan Bội Châu, Nguyễn Tất Thành. Thanh niên thế kỷ XXI đây:

    tong viết:
    Tạm như thế này đã nhé,

    Phan Châu Trinh là một con người hoạt động, một chí sĩ yêu nước nồng nhiệt, dũng cảm, bất khuất, có đầu óc tổ chức và đầy sáng kiến, có những chủ trương dứt khoát và mạnh bạo, như chủ trương cần phải lật đổ bộ máy phong kiến chứ không thể dựa vào nó, cần phải nâng trình độ nhân dân lên về mọi mặt: dân quyền, dân sinh, dân chủ, và muốn thế phải làm một cuộc vận động "tự lực khai hóa" rộng lớn...
    Tuy nhiên, vào thời điểm lịch sử của ông, khi thế lực của chủ nghĩa thực dân trên toàn cầu còn rất mạnh, việc ông yêu cầu hết chính phủ ở Đông Dương đến chính khách tư sản ở Pháp, thực hiện cải cách chính trị trước sau đều vấp phải trở lực…nên cuối cùng dẫn ông đến thất bại.
    Về sáng tác thơ văn, Phan Châu Trinh đã góp phần vào việc thức tỉnh nhân tâm, làm dấy lên phong trào yêu nước sôi nổi trong ba thập niên đầu thế kỷ 20[19].

    [19] Theo Huỳnh Lý, Từ điển văn học (bộ mới), tr. 1383

    Trích dẫn:
    Huỳnh Lý (1914 - 1993) là giáo sư, nhà nghiên cứu văn học...

    Ông tham gia kháng chiến từ năm 1945...

    Ông được nhà nước tặng nhiều huân chương cao quý...

    Không phải người cộng sản không ca ngợi Phan Chu Trinh. Họ có ca ngợi thậm chí bốc thơm cụ lên mây xanh nhưng là theo cách Đảng muốn, để "thế hệ trẻ" thấy có vẻ Phan Chu Trinh cũng đồng tình với con đường cộng sản. Ngược lại, những kẻ không ưa cộng sản bên Paris cũng bóp méo để bài xích cụ cổ hủ còn nặng đầu óc Khổng Mạnh. Thực tế cụ Phan Chu Trinh nói gì, làm gì? Khẳng định luôn: Tư tưởng Phan Chu Trinh tiến bộ chính ở chỗ không cực đoan cứng nhắc. Cụ chắt lọc những gì hay nhất của Tây phương, của Khổng Mạnh, của Tôn Văn... nhưng không bao giờ bắt chước rập khuôn hời hợt kiểu con vẹt cũng không cực đoan phỉ nhổ lật nhào mọi thứ để tỏ vẻ ta đây "cách mạng".

    Đạo đức và luân lý đông tây (nói về Khổng Mạnh)

    Phan Chu Trinh: Đấu tranh bất bạo động (nói về cách mạng Tân Hợi)

    Khi về nước cụ Phan Chu Trinh từng tin tưởng Phan Khôi nhưng sau khi cụ mất Phan Khôi đã dần đi vào con đường cực đoan tả đạo khác xa tư tưởng Phan Chu Trinh và đã phải sáng mắt. Nếu chính phủ cụ Trần Trọng Kim (1945) rồi sau này chế độ ông Bảo Đại (1949) không bị hô hào "lật nhào" thì Việt Nam đã rất khác.

    Phan Khôi: Nhà nho và dân chủ

    Một bài tổng thuật rất hữu ích của nhà phê bình văn học Vương Trí Nhàn. Cám ơn ông!
    Nếu ai có cùng chiều hướng tư duy với tác giả bài viết, sau khi đọc xong sẽ thấy sáng ra một điều là tại sao bao nhiêu tai ương đã đè nặng lên dân tộc này bấy lâu nay. Mọi người sẽ lý giải được tại sao Phan Bội Châu ca ngợi Nguyễn Tất Thành hết lời, trong khi Phan Chu Trinh lại phê phán cũng con người ấy một cách không khoan nhượng về chủ trương dùng bạo lực để giành độc lập. Và với những nhận xét của Phan Chu Trinh về Phan Bội Châu, chúng ta cũng thấy nó hiển hiện đâu đó quanh Hồ Chí Minh - là Nguyễn Tất Thành khi xưa: háo danh, hãnh tiến, lợi dụng sự kém hiểu biết của số đông dân chúng, hành động mà không thèm đếm xỉa tới hậu quả...
    Người Việt hôm nay nếu không rút ra được bài học thấm thía từ cuộc sống và sự nghiệp hai nhân vật đồng thời này thì tương lai dân tộc cũng vẫn còn mờ mịt lắm.