Lưu Du - Tố chất nào của người Hoa?

  • Bởi Mắt Bão
    22/08/2014
    4 phản hồi

    Phạm Thị Hoài dịch

    Dân Luận: 1 bài viết nói về người Trung Hoa và đất nước của họ, tuy nhiên cũng rất đúng khi nói về người Việt và đất nước của mình.

    Nhiều người hẳn biết rằng một số khái niệm đặc sắc trong tiếng Trung rất khó dịch sang tiếng Anh, thí dụ đột kích thủ (突击手) [1], bất chiết đằng (不折腾) [2], tinh thần văn minh (精神文明), ban tử kiến thiết (班子建设) [3]… Ai dịch được huyết nhiễm đích phong thái (血染的风采) [4] thì tôi xin tặng ngay cờ luân lưu. Tố chất (素质) là một trong những từ như thế.

    Người Hoa tố chất kém, vì thế Trung Quốc không nên…” Câu này phổ biến tới mức nếu không đi cùng với hai từ kém người Hoa thì từ tố chất như thể bơ vơ lạc lõng. Nhưng dịch tố chất như thế nào đây? Dịch thành quality có vẻ hợp hơn cả. Tuy nhiên, thử nghĩ kĩ thì câu tiếng Anh “The quality of Chinese people is low, so China should not…” rõ ràng lại không hợp. Vì nếu dịch ngược trở lại tiếng Trung thì câu này sẽ thành “Người Hoa chất lượng kém, vì thế Trung Quốc không nên…” Mà như thế thì rõ là phân biệt chủng tộc và chắc chắn không hợp ý người Hoa nào phát ngôn câu ấy.

    Chắc chắn có nhiều lí do khiến một từ nào đó khó dịch sang những ngôn ngữ khác. Một lí do có thể là: bản thân hiện tượng liên quan đến từ đó không thật sự được nắm bắt rõ ràng. Thí dụ từ tố chất. Thực ra tố chất là gì? Trực giác bảo tôi rằng, đó là “trình độ văn hóa”. Nhưng theo thống kê dân số gần đây nhất thì tỉ lệ mù chữ ở Trung Quốc chỉ chiếm 4,08%, tức là thấp hơn nhiều so với mức trung bình trên thế giới. Một nghiên cứu năm 2009 cho thấy rõ là 18,03 % giới trẻ ở Trung Quốc từ 25 đến 30 tuổi có bằng cao học trở lên, như vậy là nhiều hơn cả ở những nước dân chủ như Tiệp (15,05%), Thổ Nhĩ Kì (13,06%) hay Brazil (10%). Vậy trình độ văn hóa của người Trung Quốc không hề thấp.

    Thế nếu không phải là trình độ văn hóa thì tố chất cho thấy cái gì? Có lẽ là tinh thần hợp tác. Có thuyết bảo rằng người Trung Quốc như “cát rời trong chậu” (nhất bàn tán sa), một bằng chứng về tố chất kém. Trong xã hội học có khái niệm “vốn xã hội”, biểu thị độ nhớt và mật độ của quan hệ giữa người với người. Một số nhà nghiên cứu đã chỉ ra rằng để một nền dân chủ có thể vận hành thì vốn xã hội đóng vai trò tương tự như dầu nhớt cho động cơ ô tô. Chưa nói đến việc sau này nhiều nhà nghiên cứu hoài nghi hệ quả chính trị của vốn xã hội, ngay cả khi nó càng nhiều càng tốt (đa đa ích thiện), nhiều người cũng lưu ý rằng cái công thức “cát rời trong chậu” hoàn toàn không đúng với truyền thống Trung Quốc. Làng xã truyền thống có một mạng tương tác xã hội chặt chẽ và tự quản. Khi phải đắp một con đường hay đào một dòng kênh thì mọi nhà họp nhau bàn việc góp quỹ. Nhà này mâu thuẫn với nhà kia thì hương thân phụ lão đứng ra thương lượng theo luật làng. Ở Chinatown tại New York tôi thấy một cộng đồng người Hoa đã tha hương từ trên một thế kỉ vẫn tụ họp múa lân và đánh trống mỗi dịp hội hè. Vì thế khó có thể nói rằng người Hoa vốn không có gen đoàn kết.

    Song với sự ra đời của “nhà nước toàn năng” thì cái gọi là “rác rưởi phong kiến” như tông tộc, xã đoàn, miếu hội bị cưỡng bách tiêu diệt. Xã hội ngày càng có xu hướng nguyên tử hóa và chính trị trở thành chết keo duy nhất. Cho đến hôm nay, thể chế chính trị mạnh mẽ vẫn ức chế sự tích lũy vốn xã hội. Những “hạt cát” muốn kết hợp lại, lập nên một nông hội ư? Quá nhạy cảm! Một công đoàn ư? Đã có công đoàn do chính phủ tổ chức rồi mà! Một tổ chức phi chính phủ ư? Được thôi, nhưng phải thông qua 48 thủ tục nhé… Như vậy, sự nguyên tử hóa xã hội Trung Quốc không phải là nguyên nhân mà là kết quả của quyền lực. Như thể tôi vừa trói chân bạn vừa bảo rằng: đấy, mày có chạy được đâu, chứng tỏ mày không biết chạy, hoặc thậm chí mày thiếu tố chất chạy! Cái đó không còn là một “dự báo tự hoàn thành” nữa, mà là một “mệnh lệnh tự xác nhận”.

    Và nếu tố chất có nghĩa là ý thức luật pháp thì thế nào nhỉ? Người Hoa không thích xếp hàng và hay vượt đèn đỏ… Những hiện tượng như vậy cho thấy là người Hoa thiếu tố chất, vì thế mà phải để một nhóm tinh hoa kiểm soát, như tuyên bố “dân Trung Quốc cần quản thúc” của Jackie Chan [5] chăng? Cá nhân tôi biết rõ những tật xấu kể trên, nhất là chuyện xếp hàng. Nhiều khi tôi chỉ muốn ở quầy cửa hàng nào cũng có cảnh sát giao thông đứng trấn.

    Nhưng tôi cũng từng đến Hồng Kông và Đài Loan, thấy mật độ dân số ở đó cũng rất dày mà người ta vẫn tự giác xếp hàng. Họ cũng là người Hoa, chứng tỏ không phải cứ là người Hoa thì thiếu ý thức luật pháp. Nhưng điều quan trọng hơn là: ngay cả khi người Hoa quả thật kém về mặt này thì từ đó cũng khó mà suy ra tính ưu việt của một thể chế độc tài. Thể chế độc tài hàm ẩn một tiền đề rằng dân chúng tố chất kém thì phải chịu sự giáo huấn và quản thúc của quan chức tố chất cao.

    Song nhìn vào hàng ngũ quan chức thì ta phải phát hoảng. Hôm nay mở tờ báo này thấy một vị quan chức vào tù vì tham ô vài triệu, hôm sau mở tờ báo khác thấy một vị nữa vào tù vì tham ô vài chục triệu. Hôm nay nhấp chuột vào trang mạng này thấy chính phủ cưỡng chế dỡ nhà khiến một người dân phải đi kiến nghị, hôm sau nhấp chuột vào trang mạng khác thấy một người dân nữa bị dỡ nhà phải cùng quẫn tự thiêu. Đương nhiên đó không phải là đại diện cho tất cả quan chức, nhưng những việc như vậy là thực tế và diễn ra vô tận. Nó nhắc nhở rằng chúng ta nên lí giải ý thức luật pháp kém của dân chúng như thế nào: khi “kẻ trên” thường xuyên lợi dụng đấu thầu dự án để ăn tay trong, bất tuân luật pháp trong tranh chấp đất đai hay bất chấp lệnh cấm vẫn nhậu nhẹt bằng tiền công quỹ thì làm sao có thể bắt “kẻ dưới” cung kính tôn trọng luật pháp? Kẻ đại tiểu tiện tứ tung làm sao dạy người khác đừng khạc nhổ được.

    Vậy ngay cả khi tố chất của người Hoa có vấn đề chăng nữa thì nguyên nhân chủ yếu nằm ở chế độ, mặc dù nó tác động xấu đến chế độ. Tất nhiên tôi không nghĩ rằng cải cách chế độ qua đêm là có thể biến đổi văn hóa, nhưng ít nhất nó có thể tạo ra một không gian sinh hoạt công cộng. Và cũng như việc muốn học chạy thì trước hết phải tháo xích chân, muốn bồi dưỡng năng lực công dân thì trước hết phải có một không gian công cộng. Những ai ưa lặp lại câu “Người Hoa tố chất kém, vì thế Trung Quốc không nên…” có lẽ hãy thử nghĩ xem có nên đổi thành “Người Hoa tố chất kém, chính vì thế mà Trung Quốc càng nên…”

    ________

    Nguồn: Lưu Du (Liu Yu, 1976) bảo vệ luận án tiến sĩ tại Columbia University, từng dạy tại Cambridge và hiện là Phó Giáo sư ngành Chính trị tại Đại học Thanh Hoa, Bắc Kinh. Bà bắt đầu nổi tiếng ở Trung Quốc với tác phẩm 民主的细节 (Chi tiết của dân chủ) xuất bản năm 2009. Bài viết “素什么质” này đăng trên blog của bà ngày 30/10/2011. Bản tiếng Việt dựa theo bản tiếng Đức đăng trên trang Freitag ngày 19/4/2014.

    ----------------------------------------


    [1] Dùng theo nghĩa: một người rất hăng hái hoạt động (thường là chính trị)

    [2] Dùng theo nghĩa: không bận tâm vào những chuyện vô nghĩa

    [3] Dùng theo nghĩa: sắp xếp nhóm lãnh đạo trong các cơ quan của Đảng và chính phủ

    [4]血染的风采” vốn là tên một bài hát tưởng niệm lính Trung Quốc chết trận trong Chiến tranh Biên giới 1979 giữa Việt Nam và Trung Quốc, sau này – đặc biệt ở Hồng Kông – được dùng để tưởng niệm nạn nhân của cuộc thảm sát Thiên An Môn 1989.

    [5] Jackie Chan: Chinese People Need To Be Controlled, HuffPost 05/25/2011

    Hãy chia sẻ suy nghĩ của bạn

    4 phản hồi

    Phản hồi: 

    Đúng như câu "cái tâm kia còn hơn ba cái óc bự" phẹt theo ý của Đại Thi Hào Nguyễn Du. Óc bự thì dành làm vua, rồi dành làm thủ tướng, rồi lại dành làm tiến sỹ. Nói chung là dành ngồi cái ghế Trung Thiên Hạ. Chữ tài với tai một vần. Xem nước Việt Kìa. Tố chất đây.

    Phản hồi: 

    Phạm Thị Hoài viết: Thực ra tố chất là gì? Trực giác bảo tôi rằng, đó là “trình độ văn hóa”.
    Nghĩa thông thường mọi người mình vẫn hiểu thì tố chất là một đặc điểm, hay tính chất có sẵn trong con người, có thể hiểu như trời phú, thì không phải học tập rèn luyện hay bồi dưỡng mà có sẵn rồi. Ví dụ cơ thể một con người nào đó có tố chất khỏa mạnh, tức là bản thân con người đó sinh ra đã khỏe mạnh rồi. Có lẽ dịch sang tiếng Anh là NATURE hay CONSTITUTION (of a person).
    Còn "tringh độ văn hóa" theo ta thường dùng thì trong hai trường hợp sau: một là nói đến trình độ học vấn (tốt nghiệp PTTH hay đại học...) hoặc là trình độ hiểu biết nói chung trong đó có cách ứng xử, nếu ứng xử vụng về, thô lỗ thì người ta cũng bảo đó là thiếu văn hóa. Thông thững những người có trình độ học ván cao thì cũng có cách ứng xử đẹp, trái lại cũng có người trình độ học vấn cao nhưng cách ứng xử thô lỗ thì vẫn bị phê là thiếu văn hóa.
    Rất khó có thể kết luận về tố chất của cả một dân tộc, đặc biệt là dân tộc Hoa. Trong lịch sử thì cái tốt nhất, nhân đạo nhất, tình nghĩa nhất cũng thấy ở người Hoa, ngược lại cái xấu nhất, độc ác nhất, tồi tệ nhất cũng lại thấy ở người Hoa, thậm chí người đàn ông dâm dục nhất cũng thấy ở người Hoa mà người đàn bà đòi hỏi nhiều nhất (Võ Tắc Thiên) cũng lại thấy ở người Hoa.

    Phản hồi: 

    [quote=Phạm Thị Hoài]
    Thí dụ từ tố chất. Thực ra tố chất là gì? Trực giác bảo tôi rằng, đó là “trình độ văn hóa”. Nhưng theo thống kê dân số gần đây nhất thì tỉ lệ mù chữ ở Trung Quốc chỉ chiếm 4,08%, tức là thấp hơn nhiều so với mức trung bình trên thế giới. Một nghiên cứu năm 2009 cho thấy rõ là 18,03 % giới trẻ ở Trung Quốc từ 25 đến 30 tuổi có bằng cao học trở lên, như vậy là nhiều hơn cả ở những nước dân chủ như Tiệp (15,05%), Thổ Nhĩ Kì (13,06%) hay Brazil (10%). Vậy trình độ văn hóa của người Trung Quốc không hề thấp.
    [/quote]

    Cụm từ viết bằng chữ đậm, được dịch từ "Bildungsniveau" của bản tiếng Đức thành ra "trình độ văn hóa", nghe coi bộ không ổn. Bildung có hai nghĩa: Erziehung (giáo dục), và Kultur (văn hoá). Theo đoạn viết này của bà Lưu Du, PTH phải dịch Bildungsniveau là mức (hay trình độ) học vấn/giáo dục. Có làm đến làm đến kỹ sư hay phó tiến sĩ vẫn có thể có "trình độ văn hoá" thấp (Thật ra tôi cũng chẳng hiểu "trình độ văn hoá" là cái giống gì, nghe cứ như một loại cụm từ người mà ta thường xổ nho khi muốn mạ lỵ người nào đó).

    "Tố chất" (từ của bà PTH), được dịch từ "Qualität", có nghĩa là phẩm chất, chất lượng. Chữ được viết trong ngoặc kép có lẽ vì người biên tiếng Đức cũng không biết dịch ra sao cho được chính xác.

    Muốn hiểu "tố chất" là gì, nếu chỉ xem xét hai chữ gốc ghép lại rồi suy ra nghĩa (như là đa số người Việt vẫn làm [*]), hay là ngồi chèo queo trên ghế nệm ở nhà mà viết bài (như bà Lưu Du) thì không bao giờ hiểu nổi, vì etymology là một chuyện, còn cách thức người ta lưu hành, sử dụng từ ngữ trong dân gian và làm biến đổi nghĩa gốc đi là một chuyện khác. Nếu bảo đó là một câu người Hoa thường nói với nhau, thì tại sao (bà LD) không ra ngoài đường, phỏng vấn những người ấy, hỏi xem họ muốn nói "tố chất" là cái gì?

    .
    [*] Thế nào trong mục biên còm cũng có người lên tiếng, cắt nghĩa "tố chất" bằng cách này. Hì hì!