Đặng Hoàng Giang - Vun trồng không gian nhỏ cho một tương lai lớn

  • Bởi Admin
    21/07/2014
    4 phản hồi

    Đặng Hoàng Giang

    Từ một câu chuyện lịch sử

    Hơn 100 năm trước, chính xác là vào năm 1906, phong trào Duy Tân do Phan Chu Trinh khởi xướng chính thức bắt đầu ở miền Trung rồi mở rộng ảnh hưởng ra cả nước. Là một cuộc cách mạng về lối sống, tuy chỉ tồn tại trong 2 năm ngắn ngủi, phong trào đã để lại một dư âm lâu dài, góp phần làm mới con người, làm mới xã hội Việt Nam vào thời điểm đó. Bấy giờ, tại tỉnh Quảng Nam - trung tâm xuất phát của phong trào, dưới sự lãnh đạo của một số gương mặt cấp tiến, nhiều hoạt động sôi nổi, đa dạng đã diễn ra. Trong số này, có một nhân vật tuy ít được nhắc đến (nếu so với các yếu nhân của phong trào) nhưng rất độc đáo về tư tưởng và sự nghiệp: Lê Cơ.


    Ảnh: không gian làng ấp luôn là không gian quan trọng để bắt đầu sự tử tế (Nguồn: internet)Ảnh: không gian làng ấp luôn là không gian quan trọng để bắt đầu sự tử tế (Nguồn: internet)

    Lê Cơ sinh năm 1870 trong một gia đình vọng tộc thuộc làng Phú Lâm, huyện Lễ Dương, phủ Thăng Bình, là anh em con cô con cậu với Phan Chu Trinh. Chán nghiệp khoa cử lỗi thời, ông đi theo con đường Duy Tân của Phan Chu Trinh và tìm cách áp dụng các tư tưởng tân tiến vào cuộc sống. Năm 1903, Lê Cơ ra làm lí trưởng với hoài bão: “Ta không làm nổi việc lớn cho thiên hạ thì ta thử nghiệm ở một làng”. Từ đó, ông lo sắp đặt công việc trong làng: “lập trường học, rước thầy dạy quốc ngữ cho trẻ con học, ít lâu sau lại thêm một trường nữ học nữa. Đồng thời trong làng chung lại mở vườn trồng quế, lập cuộc buôn, dựng lò rèn, lập cuộc bảo hiểm canh phòng kẻ trộm cướp. Ở trong một cái làng rừng che núi cách, giao thông trở ngại, thuở nay tịch mịch, quê mùa, bỗng thành một nơi khai thông vui vẻ, không những dân làng và lân cận tin phục, mà những người xa, nhất là người đã nếm mùi Âu hoá đi ngang qua tỉnh Quảng Nam, cũng gắng lên đến làng Phú Lâm đặng xem công việc sắp đặt của một ông lý. Công việc ông lý nào có hèn đâu!".

    Trường Phú Lâm do Lê Cơ sáng lập được xem là mô hình giáo dục tiến bộ nhất thời bấy giờ. Phú Lâm là trường đầu tiên của Bắc và Trung Kỳ (không kể Nam Kỳ là thuộc địa của Pháp) có lớp nữ sinh riêng và nữ giáo viên. Trẻ em, người lớn đều được đến trường không hạn chế tuổi tác. Trường dạy quốc ngữ, chữ Hán và chữ Pháp, các môn khoa học tự nhiên và xã hội. Ngoài việc học lý thuyết, học sinh còn được học cách làm những đồ dùng cần thiết trong đời sống hằng ngày và rèn luyện thân thể. Mục đích học tập là để mở mang trí tuệ chứ không phải học để thi lấy bằng, học để phục vụ cho đất nước, nhân dân chứ không phải để kiếm chức, kiếm quyền, vinh thân phì gia .

    Thời gian Lê Cơ làm lý trưởng, làng Phú Lâm không còn các tệ nạn cũ (cờ bạc, hút xách, bạo lực, hối lộ, phân chia ngôi thứ). Có thể nói, bằng tài năng và tâm huyết của mình, Lê Cơ đã đổi mới hoàn toàn quê hương và ông được xem là nhà thực hành Duy Tân xuất sắc.

    Đến những gợi ý cho hiện tại

    Ngày nay, cuộc sống của người Việt đang ngày càng trở nên khó khăn, phức tạp. Chán nản, mệt mỏi trước thực tại, số đông chọn cách ẩn mình trong ốc đảo cá nhân và thờ ơ với cuộc sống bên ngoài. Mặc dù cuộc sống luôn đặt ra nhu cầu đổi mới, nhưng do thiếu liên kết xã hội và khan hiếm niềm tin, rất ít người có ý thức thay đổi tư duy, nhận thức và lề lối sinh hoạt. Tình trạng dửng dưng, an phận được bộc lộ qua câu cửa miệng quen thuộc: “Đằng nào thì nó cũng thế rồi”. Cứ thế, cuộc sống trôi đi trong một nhịp quay mỏi mòn, đơn điệu.

    Đoạn miêu tả sau đây của Alexis de Tocqueville, tuy để khái quát tình hình nước Pháp sau các cuộc cách mạng cuối thế kỉ XVIII – đầu thế kỉ XIX, vẫn tỏ ra tương hợp với xã hội Việt Nam hiện tại: “Xã hội yên bình chẳng phải vì nó có ý thức về sức mạnh và sự sung túc của nó mà trái lại vì nó nghĩ rằng nó suy yếu và tàn phế, nó cứ sợ cố gắng bỏ sức ra thì chết mất: ai cũng cảm thấy tình trạng rõ ràng là xấu nhưng chẳng ai có can đảm và nghị lực cần thiết để nghĩ cách làm cho tốt hơn, người ta có những ham muốn, những hối tiếc, những buồn vui chẳng sản sinh ra được cái gì rõ rệt, lâu bền, giống như những ham mê của những ông già cuối cùng chỉ kết thúc bằng sự bất lực”.

    Câu hỏi được đặt ra là: cuộc sống hiện tại phải chăng đã xuống cấp đến mức mà mọi nỗ lực cá nhân đều trở nên vô nghĩa? Và mỗi cá thể có thể làm gì để thoát khỏi mặc cảm yếu đuối, bất lực vẫn đeo đuổi họ bấy lâu? Lời đáp cho những câu hỏi này có liên quan đến một vấn đề đã được cố tình nhắc đến ở đầu bài viết: lựa chọn không gian nào để phát triển những giá trị và năng lực cá nhân.

    Có thể nói rằng, thái độ sống tiêu cực của con người hiện nay phần nào bắt nguồn từ sự mơ hồ của từng cá nhân trong việc định vị bản thân vào các không gian phát triển. Sự thực là, trong khi dành quá nhiều thời gian để theo dõi, đánh giá, phê phán không gian tổng thể, chúng ta đã vô tình xem nhẹ, thậm chí lãng quên sự hiện hữu của các loại hình không gian khác. Tồn tại trong một không gian xã hội đa tầng, chúng ta trước hết là thành viên của những không gian nhỏ hay cộng đồng nhỏ: một gia đình, một ngõ xóm, một con phố, một ngôi làng... Nếu để ý một chút, ta lại thấy rằng, những không gian nhỏ năng nổ và hữu ích hơn nhiều so với những gì ta vẫn hình dung.

    Trong mối quan hệ giữa không gian tổng thể và các không gian hạt nhân, cái sau không hẳn là hình ảnh thu nhỏ của cái trước và bị động đón nhận những tác động một chiều từ cái trước. Là những đơn vị “cơ sở”, những vật liệu cấu thành nên hình hài của không gian tổng thể, các không gian nhỏ có ảnh hưởng nhất định đối với sự vận hành của sản phẩm mà chúng góp phần tạo ra. Do tính độc lập tương đối của chúng, các không gian nhỏ có khả năng giải trừ, giảm thiểu những “thói hư”, tạp nhiễm đến từ không gian lớn.

    Bởi vậy, để thích nghi tốt hơn với môi trường luôn biến động của không gian lớn, con người thường trở về các không gian nhỏ nhằm tìm lấy sự tái tạo, phục sinh. Ở đó, người ta dần nhận ra bản chất tương đối, vô thường của cuộc sống và ý nghĩa hạnh phúc đời thường. Mặt khác, nếu cộng đồng lớn rất khó thay đổi do sự cồng kềnh, phức tạp thì các cộng đồng nhỏ lại dễ dàng thay đổi nhờ cấu trúc đơn giản, gọn nhẹ. Vì thế, các cộng đồng nhỏ cũng là nơi khởi nguồn các ý tưởng mới, các kế hoạch mới – mà nhiều thứ về sau sẽ trở thành những gợi ý khả thi cho sự chuyển đổi của toàn xã hội.

    Điều đáng nói là, trước không gian tổng thể, từng cá nhân có thể trở nên vô nghĩa, nhạt mờ nhưng trong các không gian nhỏ, anh ta lại là một thành tố quan trọng, một “nốt trầm xao xuyến” mà mỗi suy nghĩ, hành vi của anh ta đều được những cá thể còn lại nhanh chóng hưởng ứng, chia sẻ do các mối liên hệ chặt chẽ về ký ức, địa vực, huyết thống và quyền lợi. Nhờ đó, các không gian nhỏ mang đến cho con người cảm nhận chân thực nhất về sự hiện hữu và các giá trị của anh ta trong cuộc đời này thông qua vô số hình thức, sự kiện mà anh ta là người trực tiếp tham dự.

    Với một con người, việc tham dự vào các sự kiện của đời sống cũng quan trọng không kém việc được thỏa mãn các nhu cầu cơm ăn, nước uống. Vì nói như Hannah Arendt, “không thể gọi là hạnh phúc, mà không tham gia vào công việc công cộng. Không thể gọi là tự do nếu không thể nghiệm thế nào là tự do công cộng. Không thể là tự do hay hạnh phúc mà không có chút quyền hành nào trong quyền lực công cộng“. Như vậy, trong một ý nghĩa nào đó, quá trình tham gia kiến tạo các không gian nhỏ còn góp phần rèn luyện ý thức công dân trong mỗi người.

    Rõ ràng, các không gian nhỏ là mảnh đất lí tưởng nhất mà mỗi người có thể phát huy những năng lực, giá trị và tâm huyết cá nhân nhằm tạo ra hạnh phúc. Tuy nhiên, do hời hợt và ngộ nhận, lâu nay, con người đã bỏ bê trách nhiệm vun trồng một cuộc sống đúng nghĩa cho các không gian nhỏ. Chúng ta có thể dành rất nhiều thời gian để thở dài, rên rỉ mỗi khi nghĩ về bức tranh tổng thể, nhưng lại hầu như bất động trong các không gian nhỏ gắn bó trực tiếp với mình. Rốt cục, thay vì được tái tạo và vun xới thường xuyên, các không gian nhỏ chỉ còn là nơi chứng kiến các ham muốn bản năng cùng những hậm hực, những dằn vặt, những nỗi buồn hư ảo.

    Hãy chia sẻ suy nghĩ của bạn

    4 phản hồi

    GIEO GIÓ NHỎ CÓ BÃO TO
    Hàng trăm nhân mạng đến tây phương
    Khủng bố ra oai đãi một phường
    Kinh thỉnh chưa xong đành thoát xác
    Đầm đìa ruộng rẫy trải đường mương
    Tại nhân mưu sự thành như thế
    Thiền môn án ngử quỷ vô thường
    Trẻ con phụ nữ thiên thu ngủ
    Người chờ kẻ đợi những bi thương
    *
    Cha mẹ sinh con cũng nõn nường
    Vì sao vương vãi cảnh thịt xương
    Miếng còn miếng mất không truy đủ
    Mảnh tươi mảnh chín nát như tương
    *
    Lệ đẫm cổng đưa đón phi trường
    Chuông cầu siêu độ dậy khói hương
    Tiếng kệ trầm buồn bay theo gió
    Hồn lạc nơi đâu có tỏ tường
    “Tại nhân mưu sự chiến tranh do thiên mọi chuyện tất thành bể dâu”
    TÂM THANH

    Hoàn toàn đồng ý với còm của bác Ngự!

    Đúng là tác giả không biết mình nói gì khi kết luận "rất hay" như sau:

    "Rõ ràng, các không gian nhỏ là mảnh đất lí tưởng nhất mà mỗi người có thể phát huy những năng lực, giá trị và tâm huyết cá nhân nhằm tạo ra hạnh phúc. Tuy nhiên, do hời hợt và ngộ nhận, lâu nay, con người đã bỏ bê trách nhiệm vun trồng một cuộc sống đúng nghĩa cho các không gian nhỏ. Chúng ta có thể dành rất nhiều thời gian để thở dài, rên rỉ mỗi khi nghĩ về bức tranh tổng thể, nhưng lại hầu như bất động trong các không gian nhỏ gắn bó trực tiếp với mình. Rốt cục, thay vì được tái tạo và vun xới thường xuyên, các không gian nhỏ chỉ còn là nơi chứng kiến các ham muốn bản năng cùng những hậm hực, những dằn vặt, những nỗi buồn hư ảo."

    Xây dựng, thay đổi cho tốt hơn một không gian nhỏ cỡ làng, xóm như ông Lê Cơ đã được làm và làm được trên 100 năm trước, ở VN hôm nay là không thể, vì đảng/chính quyền sẽ không cho phép, sẽ can thiệp phải theo ý đảng, và sẽ bỏ tù ngay nếu không nghe theo...

    Thu nhỏ không gian đó lại, tôi đã cố gắng thực hành làm điều đó ở phạm vi không gian gia đình mình thôi - xây dưng không gian dân chủ trong gia đình mình, nhiều năm nay rồi, cũng không dễ dàng gì.

    Đầu tiên phải xác định thế nào là không gian gia đình dân chủ (tức gia đình không theo cộng sản), mà chính quyền cộng sản lỡ có biết cũng khó làm gì được.

    Sau đó là thống nhất mọi thành viên gia đình cùng tham gia làm điều đó thầm lặng, không ép buộc ai, và cũng không công khai ra hàng xóm, ra ngoài được. Chính việc này mới là không dễ dàng. Thuận vợ thuận chồng thì tát được biển Đông, nhưng đấu tranh dân chủ chắc khó hơn tát biển Đông nên khó thuyết phục nhau hơn, trừ khi trước khi lấy nhau cả hai đã cùng chí hướng.

    Ngoài ra, ngày nay, trong các gia đình, các thành viên "bình đẳng" hơn, bị ảnh hưởng từ bên ngoài xã hội nhiều hơn, trong khi người đứng chủ gia đình (dù là người đàn ông hay phụ nữ) lại thường một mình không đủ khả năng cáng đáng kinh tế cho cả nhà, mà người kia và con cái phải cùng phụ tham gia mới may ra tạm ổn, nên người phụ và con cái cũng có tiếng nói quyết định cho mình - cũng là cho cả gia đình muốn xây dưng/thực hành gia đình dân chủ đó...

    Nói chung, dù khó hơn tát biển Đông, nhưng việc xây dựng không gian dân chủ nhỏ cỡ gia đình và trong khuôn viên nhà vườn của mình là làm được, dù có nhiều nguy cơ bị chính quyền CS tập trung hãm hại bằng mọi cách bẩn thỉu đê tiện độc ác - như gia đình ông Huỳnh văn Tuấn, bà Minh Hằng...và nhiều người khác đang bị tấn công. Vì thế, yếu tố thầm lặng ("im lặng chờ thời"?!) là tạm thời rất cần thiết - như gia đình tôi nhiều năm nay.

    Vài lời chân thành xin góp thêm như rứa...

    PCT

    "Rõ ràng, các không gian nhỏ là mảnh đất lí tưởng nhất mà mỗi người có thể phát huy những năng lực, giá trị và tâm huyết cá nhân nhằm tạo ra hạnh phúc."

    Tác giả viết như trên kể cũng đúng thôi. Nếu như Tưởng Giới Thạch lãnh đạo cả đất nước Trung hoa thì chưa chắc đã làm cho cả đất nước rộng lớn này đạt những thành tựu tuyệt vời. Nhưng TGT chỉ lãnh đạo cái đảo nhỏ Đai Loan thì thực hiện được ý tưởng của mình, làm cho Đài loan vượt xa Trung quốc trong nhiều thập niên.

    Thế nhưng xét hoàn cảnh cụ thể ở nước ta thì gương ông Kim Ngọc (Vĩnh Phú trước kia) thì lại thấy cái "không gian nhỏ" không thể thoát ra khỏi sự chi phối của "không gian lớn". Hồi ông Kim Ngọc đang cứu cả nhân dân Vĩnh Phú thì me sừ Trường Chinh (Khu, nhớ hiểu theo theo nghiã của người Trung Trung Bộ, có nghiã là con tự do) về chỉnh cho một trạn nhớ đời, suýt nữa thì đi tù.

    Cái "công thức lập thân" của Trung Hoa trước kia là "tu thân tề gia, trị quốc bình thiên hạ" xem ra không thể áp dụng mọi lúc mọi nơi rồi. Phải chịu cảnh "đắm đò chết chung" mới là CNXH.

    Cả nước tiến lên CNXH thì làm gì có chuyện Vĩnh Phú lại đi theo con đường "xét lại".

    Bài của tác giả Đặng Hoàng Giang đăng ở trang Diễn Ngôn có lẽ cũng thể hiện quan điểm của phương pháp diển ngôn (discourse), chú ý đến các yếu tố cá nhân (individual) mà bỏ qua yếu tố cơ chế (structure). Câu chuyện của nhân vật Lê Cơ xảy ra trong một khung cảnh xã hội rất khác với hoàn cảnh xã hội ngày nay. Mặc dù sống trong thời thực dân Pháp, các cá nhân vẫn có thể và còn được khuyến khích tham gia và xây dựng nếp sống văn minh và phát triển khoa học.

    Thời thực dân đã đi vào dĩ vãng nhưng dưới sự độc quyền lãnh đạo của đảng CSVN tất tần tật những gì người dân muốn làm phải được sự chấp thuận của chính quyền. Sáng kiến cá nhân bị thui chột cũng vì sự độc quyền lãnh đạo, không để cho người dân có cơ hội làm bất cứ điều gì mới mẻ để phát triển đất nước.

    Ở VN, làm từ thiện còn phải xin phép. Nhiều chương trình từ thiện không được phép hoạt động vì chính quyền nghi là họ có âm mưu diển biến hoà bình có thể phương hại đến sự sự đốc quyền lãnh đạo của đảng CSVN. Chương trình Cơm Có Thịt cho trẻ em vùng cao phải chật vật mấy năm mới được xin được giấy phép. Khi các chương trình thiện nguyện được phép làm có khi lại bị cán bộ điạ phương sách nhiễu làm tiền và gây khó khăn. Cá nhân tôi đã từng đề nghị được "đóng góp" (làm miển phí) trong khả năng chuyên môn mấy lần mà không được.

    Tôi còn biết một người vốn là một doanh nhân thành công ở Mỹ, có lập một chương trình xây trường học cho một số vùng nông thôn ở VN. Ông này đưa tiền cho xây trường nhưng muốn chính quyền địa phương có nhiệm vụ bảo trì ngôi trường và đòi cho người giám sát việc xử dụng ngôi trường theo đúng qui định. Lúc đầu muốn lấy tiền nên địa phương bằng lòng điều kiện ông đưa ra. Sau khi trường xây xong, họ gây đủ mọi khó khăn cho người dại diện của ông ở VN khi người này đến trường "thanh tra" việc xử dụng và bảo trì ngôi trường. Sau đó thì ông đành bỏ cuôc, không xây bất cứ ngôi trường nào nữa.

    Cách đây mấy năm, một người bạn của tôi ở VN kêu gọi đám bạn bên Mỹ đóng tiền xây cầu cho các vùng quê nghèo ở VN. Mỗi cây cầu chỉ cần 3 ngàn đô nên chúng tôi làm được. Tuy nhiên sau khi nghe người bạn ở VN nói về thủ tục "xin phép" để được xây cầu, trong đó có khoản hối lộ cán bộ điạ phương để được giấp phép thì chúng tôi quyết định không làm, trước hết vì nguyên tắc: chúng tôi không muốn tham gia hối lộ.

    Với tình hình hiện nay ở VN, nếu nhân vật Lê Cơ có sống lại thì cũng đành bó tay và có khi lại ước ao "giá mà mình được trở lại thời thực dân Pháp."