Lê Nguyên Bình - Đọc triết học của Trung Hoa cổ đại, thời Xuân Thu – Chiến Quốc mà nghĩ về chế độ toàn trị

  • Bởi Admin
    04/09/2013
    2 phản hồi

    Lê Nguyên Bình

    Tác phẩm “Thuyết nan“ của Hàn Phi phải chăng là lời lên án Chế độ quân chủ chuyên chế của Trung Hoa cổ đại nhưng vẫn còn giá trị đến ngày nay ở những nước độc tài toàn trị ?

    Hàn Phi là ai ?

    Hàn Phi là học giả nổi tiếng Trung Quốc thời Chiến Quốc (280 – 233 trước Công nguyên), theo trường phái Pháp trị, tác giả cuốn sách “Hàn Phi Tử“ và cũng là tác giả tác phẩm “Thuyết nan“ có nghĩa là cái khó trong việc thuyết Vua.

    Hàn Phi sống cuối thời Chiến Quốc, trong giai đoạn “bảy nước tranh hùng“ và Tần Thuỷ Hoàng đang thống nhất nước Trung Hoa.

    Tư tưởng chủ yếu của Hàn Phi là “Thuyết Pháp trị“. Tư tưởng này đối nghịch với tư tưởng của Khổng Tử chỉ chủ trương dùng “Nhân trị“ và “Đức trị“ để cai trị xã hội ngay cả trong thời loạn lạc nên triết học của Khổng Tử không được Tần Thuỷ Hoàng dùng.

    Hàn Phi chủ trương dùng Pháp luật để quản lý xã hội. Theo Hàn Phi, Pháp luật là thượng tôn của Nhà nước và mọi người bình đẳng trước Pháp luật. Pháp luật không hùa theo người sang. Khi thi hành Pháp luật thì kẻ khôn cũng không từ, kẻ dũng cũng không tránh. Trừng trị cái sai không tránh cái sai của kẻ Đại thần. Thưởng cái đúng không bỏ sót cái đúng của kẻ thất phu (tức dân thường).

    Sau khi thống nhất nước Trung Hoa, Tần Thuỷ Hoàng đã áp dụng học thuyết Pháp trị của Hàn Phi, đặt ra Luật pháp để quản lý Nhà nước. Lúc đầu chính sách này đã phát huy tác dụng nhưng do Luật pháp của Tần Thuỷ Hoàng vô cùng hà khắc nên dẫn đến nhiều cuộc nổi dậy chống lại và kết cục là nhà Tần sụp đổ.

    Hàn Phi bị Thừa tướng Lý Tư (vốn là bạn học cũ) và quan đại thần Diêu Giả ghen ghét gièm pha với Vua Tần, bị Vua Tần nghi ngờ, giết chết bằng cách bắt Hàn Phi uống thuốc độc tự sát.

    Những tác phẩm của Hàn Phi:

    Hàn Phi đã viết nhiều sách. Ông thương xót những người thanh liêm, chính trực bị bọn quan lại gian tà hãm hại và tổng kết những sự biến đổi tồn vong của các nước thời xưa, viết ra cuốn “Cô Phẫn“ nói lên sự phẫn nộ của con người cô độc, cuốn “Ngũ Đỗ“ nói về 5 thứ sâu mọt của triều đình.

    Bộ sách “Hàn Phi Tử“ tổng hợp tư tưởng của các học giả Pháp trị trước ông và các nhà nghị luận thời Chiến Quốc. Còn tác phẩm “Thuyết nan“ nói về cái khó và cái nguy hiểm trong việc thuyết Vua mà ông đã từng trải...

    Sau khi Hàn Phi chết, Tư Mã Thiên đã tóm tắt nội dung tác phẩm Thuyết nan tới mười vạn chữ như sau:

    Cái khó trong việc thuyết Vua không phải ở chỗ không biết những điều cần nói. Cũng không phải ở chỗ không biết biện luận. Cũng không phải ở chỗ không trình bày được rõ ràng ý nghĩ của mình. Cũng không phải không biết nói ngang nói dọc cho tỏ cái ý của mình. Cái khó trong việc thuyết Vua là phải làm thế nào biết được cái tim của người mình muốn thuyết phục, để dùng cái thuyết của mình mà đối phó.

    Nếu con người mình muốn thuyết phục chỉ nghĩ đến danh cao mà mình lại đem cái lợi lớn ra thuyết phục họ thì sẽ bị họ cho mình là hèn hạ và đối xử với mình như bọn ti tiện, họ sẽ vất bỏ ta thật xa.

    Nếu con người mình muốn thuyết phục chỉ nghĩ đến cái lợi lớn mà mình lại đem cái danh cao ra để thuyết họ thì họ sẽ cho ta là không hiểu thế sự, nói chuyện viển vông và họ không dùng ta.

    Nếu con người mình muốn thuyết phục trong bụng nghĩ đến cái lợi lớn nhưng bên ngoài làm ra vẻ muốn cái danh cao mà ta đem chuyện danh cao ra để thuyết thì bên ngoài họ tỏ vẻ dung nạp ta nhưng thực sự họ sẽ bỏ rơi ta. Nhưng nếu ta đem cái lợi lớn ra nói với họ thì trong bụng họ dùng lời nói của ta nhưng bên ngoài họ sẽ vứt bỏ cái thân của ta. Đó là những điều khó mà không thể không biết.

    Phàm các việc làm mà thành công là do giữ bí mật. Lời nói mà thất bại là do bị tiết lộ. Bản thân mình chưa tiết lộ ra nhưng chỉ cần nói đến cái mà người ta dấu (tức Vua dấu) thì đã nguy đến thân rồi. Nhà Vua có điều sai mà ta lại thuyết đúng những lời sáng tỏ, dùng nghĩa lý để suy luận ra sai lầm của Vua thì nguy đến thân.

    Nếu chưa được Vua ban ơn huệ mà đem hết những lời ta biết ra nói thì hoặc cái thuyết của ta sẽ được áp dụng nhưng ta không được ơn đức gì, hoặc cái thuyết của ta không được dùng, xảy ra thất bại thì bị nghi ngờ và nguy đến thân.

    Phàm là Vua được cái kế của ta nhưng lại muốn xem đó là công lao của mình mà ta là người thuyết Vua lại muốn cùng biết thì nguy đến thân. Nếu đi thuyết Vua, ép Vua làm những điều Vua quyết không làm, bác những điều Vua quyết không bỏ thì nguy đến thân.

    Cho nên, nếu ta đem những người tôn quý trong triều đình ra nói với Vua thì Vua sẽ cho là ta ly gián. Nếu ta đem những người thấp hèn ra nói với Vua thì Vua sẽ nói ta muốn bán quyền. Ta bàn đến cái mà Vua thích thì Vua sẽ cho là ta nịnh hót. Ta bàn đến cái Vua ghét thì Vua sẽ cho là ta thăm dò Vua.

    Nếu ta nói tóm tắt, ít lời thì Vua sẽ cho ta là không có kiến thức gì và khinh ta. Nếu ta nói mênh mông, lời lẽ phù phiếm thì Vua sẽ cho là nhiều quá và chán. Nếu ta cứ trình bày sự việc theo ý muốn của Vua thì Vua sẽ bảo là ta nhút nhát không dám nói hết lý. Nếu ta suy nghĩ sâu sự việc và nói rộng thì Vua sẽ bảo là ta thô lỗ và ngạo mạn.

    Tất cả những cái khó này, người thuyết Vua không thể không biết mà giữ mình.

    Phàm việc thuyết phục Vua là cốt ở chỗ biết tô điểm thêm cho cái mà Vua quý trọng, từ bỏ cái mà Vua ghét. Hễ Vua tự cho cái kế mình là sai thì chớ nêu chỗ nó sai lầm mà bắt bẻ đến cùng.

    Nếu Vua tự cho mình là dũng cảm quyết đoán 1 việc gì, ta chớ đưa ý ta ra để chống lại, làm cho Vua nổi giận.

    Nếu Vua cho là mình đủ sức để làm một việc gì thì chớ đem chuyện khó khăn ra cản trở. Nếu Vua muốn mưu một việc gì với một người khác hay khen một người mà Vua cùng bàn mưu với họ thì ta nên tô điểm cho họ và chớ nói gì có hại cho họ. Nếu nhà vua và người ấy thất bại thì hãy cố gắng tô điểm cho họ làm như họ không sai lầm.

    Kẻ đại trung không dùng lời lẽ làm phật ý Vua. Có dùng lời can gián cũng không đả kích bài bác gì ai. Lời can ngăn hợp lẽ thì thế nào cũng nghe được. Kẻ làm tôi phải biết kiên nhẫn và lựa lời, sau đó mới đem cái tài biện luận và cái khôn của mình ra thuyết Vua. Như thế thì được gần gũi Vua mà không bị Vua ngờ vực.

    Biết cho hết cái Đạo thờ Vua là rất khó. Phải chờ đến khi quen biết đã lâu, đã được ân huệ nhiều, đã bày mưu kế sâu mà không bị nghi ngờ, cãi lại ý Vua mà không bị bắt tội thì lúc đó hãy bày rõ điều lợi hại cho Vua biết để lập công, lúc đó hãy nói thẳng điều phải điều trái cho cái thân mình được hưởng sung sướng.

    Khi nào giữa Vua và tôi đối xử với nhau như vậy mới mong việc thuyết Vua thành công.

    Có 2 chuyện xưa:

    Nước Tống có một nhà giầu. Trời mưa làm hư hỏng tường rào. Người con nhà đó nói: ”Nếu không xây lại tường thì sẽ bị kẻ trộm vào nhà“. Người hàng xóm cũng khuyên nhà giầu như vậy. Đêm hôm đó, nhà giầu bị mất của. Người nhà giầu khen con là khôn nhưng nghi người hàng xóm.

    Trịnh Vũ Công muốn đánh nhà Hồ bèn gả con gái cho người Hồ. Khi đó Vua Trịnh hỏi quần thần: “Ta muốn dấy binh, nên đánh ai?”. Quan Kỳ Tư nói: ”Nên đánh Hồ“. Vua Trịnh giết Quan Kỳ Tư và nói: ”Hồ là nước anh em của ta, sao nhà ngươi lại nói nên đánh?”. Vua Hồ nghe được tin đó, cho rằng nước Trịnh thân thiết với mình nên mất cảnh giác đề phòng. Nhân cơ hội đó, Trịnh đánh úp và chiếm lấy Hồ.

    Hai chuyện trên chứng tỏ người hàng xóm và Quan Kỳ Tư đều là người biết sự thật nhưng một người bị nghi ngờ, một người bị giết chết. Như thế đủ biết cái khó không ở chỗ biết hay không biết mà ở chỗ dùng cái biết của mình thế nào.

    Lại chuyện thứ ba:

    Di Tử Hà được Vua nước Vệ yêu mến. Theo Pháp luật nước Vệ, ai tự tiện đi xe của Vua thì bị chặt chân. Mẹ của Di Tử Hà lâm bệnh. Đang đêm có người đến báo tin với Di Tử Hà. Vì vội, Di Tử Hà dùng xe ngựa cùa Vua đi thăm Mẹ. Vua được tin, lại cho Hà là người hiền, có hiếu và phán: ”Hà thực là người có hiếu. Vì mẹ mà phạm tội bị chặt chân“ và tha tội cho Hà. Lần khác, Hà đi chơi với Vua trong vườn đào. Di Tử Hà hái 1 quả ăn thấy ngon, không ăn hết mà dâng Vua. Vua nói: ”Hà thật yêu quý ta, quên cái miệng của mình mà nhớ đến ta“. Sau này, Di Tử Hà kém phong độ so với trước, Vua bớt yêu, Hà lại phạm tội.

    Khi đó Vua luận tội: ”Nó đã có lần tự tiện đi xe của ta, lại có lần bắt ta ăn quả đào thừa của nó“. Như thế, việc làm của Hà không khác nhưng lần trước thì được khen là người hiền (theo Nho giáo người hiền là tôi trung) nhưng lần sau thì bị tội. Đó là do lòng yêu ghét của Vua đã thay đổi. Khi được Vua yêu thì cái khôn của mình làm cho mình được thân với Vua. Khi Vua đã ghét thì cái tội của mình càng làm cho mình bị khốn khổ. Kẻ sĩ thuyết Vua phải biết Vua yêu cái gì, ghét cái gì, sau đó hãy thuyết Vua.

    Con Rồng là con vật có thể cưỡi. Dưới cái cổ của nó có cái vảy ngược dài đến một thước. Ai động đến đó thì chết ngay. Vua chúa nào cũng có cái vảy ngược như thế. Kẻ sĩ thuyết Vua không sờ phải cái vẩy ngược của Vua mới mong trở thành người tài giỏi.

    Nguồn tài liệu: Bản dịch của Nguyễn Hiến Lê 1983, đăng trên Bách khoa toàn thư Wikipedia.org

    Lời bàn:

    Học thuyết Nhân trị và Đức Trị của Khổng Tử (tức Nho giáo) không được Vua Tần dùng. Học thuyết Pháp trị của Hàn Phi được Vua Tần dùng nhưng tác giả của học thuyết lại bị Vua Tần giết.

    Trong tác phẩm “Thuyết nan“, Hàn Phi đã tổng kết 3 điều sâu sắc: ”Lòng yêu ghét của Vua hết sức thay đổi. Biết được hết cái Đạo Thờ Vua là rất khó. Thuyết Vua là rất khó, có khi nguy hại đến thân“.

    Tại sao như vậy. Chính tại cụ Khổng Tử đã góp phần tuyệt đối hoá ông Vua. Vua đâu có do dân bầu. Theo Nho giáo, Vua chỉ làm theo Thiên Mệnh tức Mệnh Trời. Dân là kẻ thất phu. Đạo Khổng dạy phải trung với Vua. Vua cho ai sống thì được sống. Vua bắt chết thì phải chết. Kẻ sĩ phải chờ đến khi biết được Vua yêu cái gì, ghét cái gì mới dám thuyết Vua. Ngày nay một số không nhỏ kẻ sĩ hiện đại cũng đang chờ như vậy.

    Khi phát động cách mạng văn hoá ở nước Trung Hoa lục địa, Mao Trạch Đông kịch liệt bài bác Đức Khổng Tử nhưng lại triệt để sử dụng học thuyết quân – thần (học thuyết về quan hệ Vua-tôi) của Khổng Tử để độc quyền cai trị nước Trung Hoa và duy trì ngôi “Hoàng đế đỏ“ của ông ta. Tư tưởng Mao đã được xuất khẩu sang nước Việt kể từ sau khi ông Hồ sang gặp Mao và Stalin năm 1950, vì thế trước đây trào lưu tư tưởng dân chủ của phong trào Nhân văn giai phẩm đã bị đàn áp và ngày nay ý tưởng đấu tranh nhằm thúc đẩy quá trình dân chủ hoá đất nước của Tướng Trần Độ và của Luật sư Lê Hiếu Đằng đã và đang bị bọn bồi hiện đại chuyên nói lấy được dùng mọi lời lẽ thô tục chửi rủa.

    Dân chủ xã hội không thể trông chờ đến lúc Vua yêu mới được thực hiện. Khoa học kỹ thuật và nền văn minh công nghiệp cũng không thể không chờ đến lúc Vua yêu mới được phát triển. Dân chủ xã hội, khoa học kỹ thuật và văn minh công nghiệp lại là những thứ rất khó để Vua yêu vì nó không tạo ra Rượu Mao Đài và nàng Tây Thi cho Vua thưởng ngoạn. Có khi nó còn đe doạ đến ngai vàng của Vua. Dân càng ngu thì càng dễ trị. Điều đó lý giải vì sao trong quá khứ, cả Trung Hoa lục địa và nước Việt chìm đắm trong những đêm dài của nền nông nghiệp thô sơ lạc hậu kéo dài hàng ngàn năm. Chỉ thay chế độ quân chủ chuyên chế và chế độ độc tài toàn trị bằng chế độ dân chủ của nhân dân, một xã hội dân sự, cộng với một nhà nước pháp quyền và áp dụng học thuyết lập pháp tam quyền phân lập thì dân mới được thực hưởng quyền của một con người tự do.

    Lê Nguyên Bình

    Hãy chia sẻ suy nghĩ của bạn

    2 phản hồi

    Oai như ông tướng
    Sướng như ông vua
    Vậy làm người mấy ai lại không thích làm vua làm tướng.
    Không biết Ông Mác có thích làm không nhỉ?
    Còn ông Lê Nin thì đã rõ rồi, làm cho tới chết và còn nằm lỳ ở trên trần thế nữa chứ.
    Lẽ tự nhiên ai cũng phải chết, và lẽ đương nhiên là phải chôn hoặc phải thiêu, không thể để người sống đi xem cái xác vô hồn bao giờ. Như vậy có thể nói " Người sống quấy rầy người chết" Nếu có yêu thương quý mến (Hoặc tiếc thương) thì cũng phải thông qua sự tưởng nhớ và chi ân với người đã khuất mà thôi.
    Tôi không thể hiểu cái suy nghĩ về việc ướp xác một cá nhân mà duy trì được cái tình cảm của người sống giành cho người đã khuất.Cái duy trì phải thể hiện trong cuộc sống hằng ngày của người dân thông qua những đức tính và việc làm cụ thể của cá nhân đó.

    Tên tác giả viết:
    Nếu con người mình muốn thuyết phục trong bụng nghĩ đến cái lợi lớn nhưng bên ngoài làm ra vẻ muốn cái danh cao mà ta đem chuyện danh cao ra để thuyết thì bên ngoài họ tỏ vẻ dung nạp ta nhưng thực sự họ sẽ bỏ rơi ta. Nhưng nếu ta đem cái lợi lớn ra nói với họ thì trong bụng họ dùng lời nói của ta nhưng bên ngoài họ sẽ vứt bỏ cái thân của ta. Đó là những điều khó mà không thể không biết.

    …nhưng chỉ cần nói đến cái mà người ta dấu (tức Vua dấu) thì đã nguy đến thân rồi. Nhà Vua có điều sai mà ta lại thuyết đúng những lời sáng tỏ, dùng nghĩa lý để suy luận ra sai lầm của Vua thì nguy đến thân.

    Phàm là Vua được cái kế của ta nhưng lại muốn xem đó là công lao của mình mà ta là người thuyết Vua lại muốn cùng biết thì nguy đến thân. Nếu đi thuyết Vua, ép Vua làm những điều Vua quyết không làm, bác những điều Vua quyết không bỏ thì nguy đến thân...

    Uhm, tác phẩm "Thuyết nan" này hay, hót như khướu!!!

    Nay (các) vua ta trong bụng thích đô la, kinh tế TB hoang dã!!! Nhưng ngoài miệng lại nói đạo đức Hồ Chí Minh, tư tưởng Mác-Lê, kiên trì đường lối XHCN thì ta nên thuyết vua như thế nào, để vua dùng cái kế của ta, làm cái đúng mà ta lại không bị nguy hại đến thân???

    Các nhà dân chủ thử cho ý kiến xem!!!???