Giáp Văn Dương - Sức mạnh của dịch thuật

  • Bởi Admin
    08/10/2012
    4 phản hồi

    Giáp Văn Dương

    “Tri thức là sức mạnh”. Tri thức là nền tảng phát triển của xã hội. Nhận định này từ lâu đã được thừa nhận như một chân lý.

    Kinh nghiệm Nhật Bản cho thấy, việc hiện đại hóa nước Nhật đã được bắt đầu bởi việc biên dịch các sách khoa học và triết học phương Tây ra tiếng Nhật, khởi đi từ nửa sau thế kỷ XVII và kéo dài từ đó đến nay. Nếu không có cuộc dịch thuật này, nước Nhật đã không thể hiện đại hóa thành công và phát triển thành cường quốc được cả thế giới ngưỡng mộ.

    Các cuốn sách được biên dịch này đã có ảnh hưởng to lớn đến đời sống từng người dân Nhật Bản, và giữ vai trò quyết định đến sự thành công của đất nước này. Chính nhờ luồng tri thức mới có được qua việc dịch sách, nước Nhật đã xây dựng được một nền văn hóa mới mang đậm tinh thần khai minh, đặt cơ sở trên khoa học và sức mạnh của lý trí, sự khai phóng về tư tưởng, và sức sáng tạo của cá nhân; tạo ra hạ tầng tri thức vững chắc cho các ngành sản xuất, kỹ nghệ, kinh tế, văn hóa, giáo dục…, cũng như hình thành nên các cách thức tổ chức và vận hành xã hội mới, tiến bộ. Vì thế có thể nói, nếu không có cuộc dịch thuật của giới trí thức Nhật Bản trong trong hơn ba thế kỷ vừa qua thì nước Nhật đã không thể phát triển được như ngày nay.

    Gần đây hơn, Hàn Quốc đã noi gương Nhật Bản trong việc đưa tri thức thế giới về nước để tạo tiền đề cho sự phát triển. Ngoài việc chiêu mộ nhân tài thì một trong số các việc quan trọng mà người Hàn Quốc thực hiện là biên dịch các sách khoa học, triết học và kỹ thuật tiên tiến nhất ra tiếng Hàn. Sự thành công của Hàn Quốc ngày nay chắc hẳn phải có sự đóng góp to lớn của việc dịch thuật này.

    Sự thành công của hai tấm gương châu Á, Nhật Bản và Hàn Quốc, là minh chứng cho một nhận định đã được thừa nhận rộng rãi như một chân lý, rằng: Chính tri thức, trí tuệ, tài nguyên con người mới là yếu tố quyết định sự thành công hay thất bại của một đất nước, chứ không phải tài nguyên thiên nhiên hay số phận thiên định như nhiều người nhầm tưởng hoặc bao biện.

    Nhìn xa hơn sang các nước Âu Mỹ cũng thấy: Chính tri thức về khoa học kỹ nghệ, tinh thần khoa học của đại chúng là yếu tố quyết định giúp các nước này phát triển và giữ được vị trí ưu thế của mình so với các dân tộc khác trên thế giới.

    Giờ nhìn lại lịch sử Việt Nam, thấy rằng: Tuy đã được tiếp xúc với khoa học từ nhiều chục năm nay, nhưng vì chiến tranh triền miên và nhiều lý do khác nhau, khoa học đã không có đủ điều kiện để phát triển và đóng góp xứng đáng vào sự phát triển của đất nước; tinh thần khoa học vẫn chưa trở thành thường trực trong xã hội. Văn hóa khoa học, tinh thần khai phóng, sức mạnh của trí tuệ và ánh sáng của tri thức khai minh vẫn còn là điều xa lạ đối với đại chúng.

    Những cuốn sách khoa học kinh điển tạo nên diện mạo văn minh của thế giới vẫn hầu như vắng bóng tại Việt Nam. Tác phẩm của những nhà khoa học lớn vẫn chưa tìm được nơi trú chân bén rễ trong ngành xuất bản. Việc tạo điều kiện cho lớp trẻ “đứng trên vai người khổng lồ”, thông qua tiếp cận với tác phẩm nguyên bản của những bộ óc lớn của nhân loại, vẫn còn là điều bất khả vì rào cản ngôn ngữ, tài chính và bản quyền. Hậu quả không chỉ là sự nghèo nàn trên diện rộng về tri thức và văn hóa, mà còn là sự đứt đoạn với truyền thống khoa học thế giới và sự cô lập với bầu không khí học thuật quốc tế, tạo ra tình trạng bế quan tỏa cảng trong nhận thức, tù đọng trong tinh thần – những nguyên nhân trực tiếp của sự lạc hậu, chậm phát triển.

    Trong các giảng đường đại học, sinh viên Việt Nam vẫn phải học các giáo trình cũ kỹ, lạc hậu, nhiều khi được biên soạn từ những năm 1960-1970 của thế kỷ trước, mà phần lớn các sách này lại được biên dịch từ nguồn tài liệu trước đó khá lâu. Điều này dẫn đến một thực tế: Những tri thức và kỹ năng được giảng dạy trong đại học Việt Nam phần lớn đã quá lạc hậu; các kỹ sư, cử nhân, bác sĩ, kiến trúc sư… tương lai được học các công nghệ nhiều khi đã bị thế giới thải loại từ lâu. Hệ quả tất yếu của những điều này là các nhà chuyên môn của Việt Nam khó tạo ra được các tri thức và công nghệ mới, bắt được nhịp với sự phát triển khoa học và kỹ thuật của thế giới, chứ chưa nói gì đến những sáng tạo đột phá lớn như mơ ước của nhiều người. Bằng chứng của thực tế đáng buồn này là cho đến nay, các ngành công nghiệp của Việt Nam, kể cả công nghiệp phụ trợ, không thể hình thành như mong đợi, và Việt Nam vẫn nằm trong nhóm các nước chưa phát triển.

    Khi bước chân vào hội nhập thế giới, người trẻ Việt Nam bỗng thấy mình trắng tay trước di sản trí tuệ của nhân loại. Việc kết nối tri thức, tư tưởng, văn hóa, nghệ thuật… thành một hệ thống khả dụng để làm giàu đời sống tinh thần của cá nhân; hình thành các thang giá trị tiến bộ để định chuẩn cho sự vận hành của xã hội; xây đắp nền tảng tri thức cho các ngành khoa học và công nghệ, thông qua đó kiến tạo tạo và thúc đẩy sự phát triển của đất nước, đã không thể thực hiện được.

    Trước bối cảnh đó, chúng ta không khỏi giật mình và tự hỏi cần phải làm gì để cải thiện tình hình? Những tấm gương thành công xa gần đã mách bảo ta rằng: Không còn cách nào khác là phải nhanh chóng đưa tinh hoa tri thức thế giới về khoa học, kỹ nghệ, kinh tế, xã hội, giáo dục, văn hóa….về thông qua việc biên dịch những cuốn sách chuyên ngành tốt nhất ra tiếng Việt. Thực tế cho thấy, dịch thuật không chỉ là cách nhanh nhất để đưa tri thức thế giới về cho đất nước, mà còn làm phong phú thêm kho ngôn ngữ tiếng Việt. Thông qua dịch thuật, hệ thống thuật ngữ chuyên ngành bằng tiếng Việt sẽ được hoàn thiện dần, tạo cơ sở cho việc tư duy sâu sắc và chặt chẽ, hình thành dần văn hóa khoa học cho đại chúng. Nói cách khác, việc dịch các sách chuyên môn kinh điển của thế giới sang tiếng Việt là việc làm cần kíp không thể chần chừ.

    Đây là công việc khó khăn, đòi hỏi không chỉ sự tận tâm, sự kiên trì mà còn nhiều nguồn lực nên không một cá nhân hay nhóm nào có thể thực hiện được. Việc biên dịch cũng không thể trông chờ vào việc xã hội hóa vì việc xuất bản các sách này không mang lại lợi nhuận trực tiếp nên sẽ khó thu hút được đầu tư của xã hội. Vì thế, để việc biên dịch và xuất bản các sách này được thành công, cần thiết phải có sự tham gia của bộ, ngành liên quan; các nhà xuất bản và sự góp sức của các chuyên gia trong và ngoài nước.

    __________________

    Bài đã đăng Tạp chí Tia sáng, 5/10/2012.

    Hãy chia sẻ suy nghĩ của bạn

    4 phản hồi

    Phản hồi: 

    Ủng hộ lời kêu gọi của Giáp Văn Dương, em đề nghị bộ Tư Tưởng-Tuyên Truyền vào cuộc, đi xâu đi sát tư tưởng các tác phẩm dịch, kỹ thuật thì được, các sách ca tụng mác thì được, còn cái loại khác cấm tiệt . Vừa rồi các bác 4T để lọt 2 con voi, "Về Con Cặc" của Mill và cuốn "Dân chủ Mỹ" của Tocqueville. Cuốn "CC" đang làm hỏng tư tưởng của trí thức XHCN, em đề nghị bộ 4T thâu hồi, cuốn Tocqueville khô khan quá nên ít ai đọc nhưng cũng phải thâu hồi ngay. đề phòng hậu hoạn .

    Làm thế nào mà người dân có thể làm thằng thợ giỏi nhưng hoàn toàn tin vào lý tưởng mác lê bách chiến bách thắng, lúc nào cũng đúng kể cả lúc sai, có thể giải thích được tất cả kể cả chuyện trai gái (hoặc cả 2 trai) cà ịch cà đụi .

    Phản hồi: 

    Dịch thuật có sức mạnh nhiều đến cỡ nào cũng còn tùy. Thử hỏi trong nền văn minh Âu Tây thì giữa dịch thuật và tinh thần khai phóng, cái nào quan trọng hơn? Có lẽ họ cũng chịu ảnh hưởng từ các nền văn minh Hy Lạp, La Mã và Á Rập (qua dịch thuật và tri thức) nhưng đó chỉ là ở điểm khởi đầu như một điểm tựa. Như thế thiết nghĩ ít nhất có hai yếu tố cho sự tiến bộ: dịch thuật/tri thức, và tinh thần khai phóng vốn liên hệ chặc chẽ với tự do/dân chủ.

    Hơn nữa, sức mạnh của dịch thuật mang đến điều lợi hay hại cũng còn tùy. VN ta đã có bao nhiêu sách dịch nào là Tư bản luận, nào Lê Nin toàn tập, nào Mao tuyển, v.v... quả thật cũng có sức quá mạnh, trước đây đã đẩy cả nước vào cuộc chiến khốc liệt, nay lại có sức kiềm hãm bước tiến của dân tộc. Thế thì vấn đề đặt ra là dịch những thứ gì mới đem lại lợi ích, tiến bộ cho nước nhà? Và thứ nào nên loại bỏ để tránh tai họa?

    Những điều nói trên có lẽ khá cơ bản nhưng lại không được bài chủ đề cập đến. Vì lý do gì? Sợ đụng chạm, kỵ húy chăng (đế cao dân chủ, dẹp bỏ Mác-Lê)?

    Nếu quả thế thì hỡi ôi, bài viết tiếng Việt mà còn phải luồn lách tránh né thì một bài dịch sẽ như thế nào nhỉ? Dựa vào sự khác nhau hết sức tinh tế của ngôn ngữ, dịch giả tha hồ mà múa bút, cưỡng từ/hiếp ý cốt tránh làm mích lòng "người ta"! Vậy thì còn đâu sức mạnh tích cực của dịch thuật?

    Phản hồi: 

    Các bạn trong nước có thể cho biết trình hình chung về việc dịch và xuất bản sách tiếng nước ngoài tại VN hiện nay như thế nào không?

    Cách đây ít lâu một anh bạn tôi ngày xưa là dân trường Tây tại Sài gòn (nên rất giỏi tiếng Pháp), nay là một tay lão làng trong ngành báo chí (nên đòi hỏi nguyên tắc làm việc rất nghiêm túc), đã bức xúc viết một bài đăng trên báo với tựa đề "Dịch là Phản", dựa vào câu ngạn ngữ Pháp "traduire, c'est trahir". Anh ấy phê phán nặng nề những lỗi dịch sơ đẳng, hay nói đúng ra là trật lất, phản lại nguyên tác, của một số tác phẩm dịch đã được xuất bản. (Phụ đề thêm: sau này anh ấy lại phải viết một bài báo khác bức xúc hơn nhiều lần, vì một bài nghiên cứu của anh ấy bị một vị trong giới hàn lâm khoa bảng "tóm" về làm của mình. Có lẽ dịch tồi còn hơn ăn cắp!)

    Gần đây tôi có được mời cộng tác dịch một cuốn sách giáo khoa đại học "vừa khó vừa khô vừa khổ" và cũng ngạc nhiên khi quyển sách được chọn để dịch và xuất bản tại VN. Những cuốn sách hàn lâm như thế này tại Mỹ có thể bán cho số lượng lớn sinh viên (nếu các GS thấy có chất lượng, chịu mang vào chương trình giảng dậy và buộc sinh viên mua), hay bán cho các thư viện quốc gia, tiểu bang, cộng đồng, và một ít khác bán cho các học giả nghiên cứu. Tại VN tôi e nó sẽ bị "ế chỏng gọng" mà thôi. Tuy nhiên cũng khâm phục tinh thần cầu tiến, cầu tri thức của NXB. Hỏi nhỏ: NXB DTBooks tại TP HCM có uy tín và thành công không nhỉ?

    Trước 1975 VNCH cũng có những công trình dịch thuật giá trị để giới thiệu tinh hoa nước ngoài với dân trong nước. Những tài liệu này nếu được ngành giáo dục ngày nay trân quí và sử dụng thì cũng mang lại nhiều lợi ích và đóng góp dáng kể vào kho tàng tri thức của đất nước. Rất tiếc là số phận của cuốn sách đầu tiên trong bộ kinh tế học của Paul Samuelson được GS Lê Xuân Khoa kể dưới đây chắc cũng là số phận chung của 45 dịch phẩm khác do nhà xuất bản Hiện Đại phát hành tại Sài gòn những năm 1971-1975.

    Các bạn có thể đọc nguyên hồi ký "Đại học Miền Nam trước 1975 - hồi tưởng và nhận định" của GS Lê Xuân Khoa do GS Nguyễn văn Tuấn trích đăng tại blog của ông.

    http://nguyenvantuan.net/education/3-edu/1189-dai-hoc-mien-nam-truoc-197...

    [quote=GS Lê Xuân Khoa]Trong bốn năm hoạt động, NXB Hiện Đại đã hoàn thành được 45 tác phẩm trong đó 30 cuốn là sách nghiên cứu về kinh tế, chính trị, khoa học, kỹ thuật. Điển hình là :

    Căn bản Chính trị của Phát triển Kinh tế của Robert T. Holt và John E. Turner, Vũ Quốc Thúc dịch;
    Sự Biến đổi của Quốc tế Công pháp của W. Friedman, Tạ Văn Tài dịch;
    Chính trị và Bang giao Quốc tế của Hans J. Morgenthau, một nhóm chuyên viên dịch, Nguyễn Mạnh Hùng chủ biên;
    Thế Quân bình Thế giới và Tương lai của Á châu của Robert Scalapino và William Griffith,
    Phạm Thiên Hùng dịch; Á châu và các Đại cường của Robert A. Scalapino, Nhóm Toàn Hưng dịch;
    Văn minh Dân chủ của Leslie Lipson, Vũ Trọng Cảnh dịch;
    Nguyên tắc Quản trị: Phân tích các Chức vụ Quản trị của Harold Koontz và Cyril O’Donnell, Trần Lương Ngọc và Cung Thúc Tiến dịch;
    Xã hội học của Joseph Fichter, Trần Văn Đĩnh dịch;
    Khía cạnh Kinh tế của Phát triển Nông nghiệp của John W. Mellor, Nguyễn Đăng Hải dịch;
    Năng lượng và Thế giới Ngày mai của Hal Hellman, Ngô Đình Long dịch;
    Ký giả Chuyên nghiệp của John Hohenberg, Lê Thái Bằng và Lê Đình Điểu dịch.

    Đáng chú ý là bộ Kinh tế học của Paul Samuelson, người được giải Nobel Kinh tế năm 1970, Cung Thúc Tiến, Nguyễn Minh Hải và Trần Lương Ngọc dịch, Nguyễn Cao Hách hiệu đính, mới in xong tập I (700 trang) khoảng giữa tháng Tư 1975, chưa kịp bán. Năm 1990, khi tôi và phái đoàn SEARAC gặp cố Ngoại trưởng Nguyễn Cơ Thạch ở New York để vận động việc định cư cựu tù nhân cải tạo ở Mỹ, nhân dịp đề cập đến kế họach đổi mới của Nhà nước, ông Thạch báo tin vui là bộ sách của Samuelson đang được dịch sang tiếng Việt. Tôi kể lại chuyện năm 1975 NXB Hiện Đại để lại hai nghìn bản dịch cuốn sách này còn thơm mùi giấy mới và nói thêm: “Chắc lúc đó các anh đã cho đốt hết rồi.” Ông Thạch trả lời bằng một nụ cuời xòa.
    .[/quote]

    Phản hồi: 

    Dịch thuật là việc vô cùng khó, vì mỗi ngôn ngữ gắn liền với một hoàn cảnh lịch sử, điều kiện kinh tế, văn hóa,... riêng. Nói chung, luôn có sự đắn đo, giằng xé giữa hai đường lối dịch thuật:

    1/ Dịch cho gần gũi nhất với đối tượng, nhồi nhét ngôn ngữ gốc vào khuôn mẫu sẵn có của ngôn ngữ đích của đối tượng.

    2/ Cố gắng giữ nguyên tinh thần của ngôn ngữ gốc, tạo ra những từ mới trong ngôn ngữ đích sao cho phù hợp với ngôn ngữ gốc, bất kể những từ mới ấy lạ lẫm với đối tượng.

    Nếu ai muốn đi sâu vào vấn đề này thì khó có thể bỏ qua tác phẩm Tractatus Logico-Philosophicus của Wittgenstein.