Phan Hoàng Linh - Mấy góc nhìn về luật tố tụng hình sự... (phần 2)

  • Bởi Admin
    11/03/2012
    9 phản hồi

    Phan Hoàng Linh

    4. Vài suy nghĩ về chúng ta

    Hẳn bạn sẽ tinh ý nhận thấy ngay rằng, trong bài viết, cách nhìn về Luật Tố tụng hình sự của tôi thiên về cách nhìn của các nước Common law, những nước rất coi trọng luật hình thức. Xin bạn đừng ngạc nhiên, bởi mục đích của tôi ở đây là muốn chúng ta tập làm quen dần với tâm lý coi trọng luật Tố tụng như họ.

    Chúng ta vẫn thường được nghe, “luật nội dung có trước, luật hình thức có sau, luật nội dung quyết định luật hình thức” trong các bài giảng lý luận về luật học, có lẽ vì thế nhiều khi chúng ta quá đề cao vai trò của luật nội dung mà quên đi vai trò của luật Tố tụng. Song đã đến lúc chúng ta cần những thay đổi để thực sự có được một xã hội mà pháp luật đóng vai trò thượng tôn nhưng chúng ta vẫn mơ ước xây dựng.

    a. Luật Tố tụng hình sự và vấn đề cải cách Tư pháp hướng tới xây dựng Nhà nước pháp quyền

    “Luật hình sự là luật dành cho kẻ bất lương, luật tố tụng hình sự dành cho người lương thiện”. Nếu luật hình sự - tức luật nội dung – được xây dựng với mục đích bảo vệ xã hội khỏi sự xâm phạm của hành vi phạm tội, thì luật Tố tụng hình sự cần được hiểu là nhằm mục đích bảo vệ cá nhân nghi can – người bị buộc tội – chống lại sự xâm hại quyền con người từ phía các cơ quan công quyền. Thể hiện được tinh thần của pháp quyền, những định chế của Luật tố tụng hình sự cần được chú trọng nhiều hơn trong quá trình cải cách nhằm xây dựng Nhà nước pháp quyền của dân, do dân và vì dân mà Đảng và Nhà nước đề ra.

    Có ba vấn đề quan trọng trong Tố tụng hình sự mà chúng ta nhắc nhiều tới khi đề cập tới việc cải cách Tư pháp trong thời gian gần đây:

    - Kỹ thuật lập pháp trong Bộ luật Tố tụng hình sự ở nước ta, luật quy định rằng Tòa án là cơ quan tiến hành tố tụng cùng với Viện Kiểm sát và Cơ quan điều tra. Quy định như vậy dễ bị hiểu sang nghĩa rằng Tòa án đứng về phía công quyền khi xét xử, không phù hợp với tôn chỉ của Luật TTHS rằng pháp luật phải bảo vệ quyền tự do của con người trước sự lạm dụng quyền lực Nhà nước. Bởi vậy, chúng ta có thể học tập kỹ thuật lập pháp của các nước Common law, khi chỉ quy định bên buộc tội và bên gỡ tội, còn Tòa án đứng ở vị trí giữa hai bên, hoàn toàn độc lập, vô tư và chỉ tuân thủ luật pháp khi phán xử. Quy định như vậy mới thể hiện rõ tính chất bảo vệ nhân quyền của nghi can trước các hành vi của Nhà nước.

    - Bỏ chức năng Kiểm sát các hoạt động Tư pháp, chuyển Viện Kiểm sát thành Viện Công tố - Viện Công tố trực thuộc Chính phủ và chỉ thực hiện chức năng Công tố mà thôi. Quy định Viện kiểm sát vừa thực hiện chức năng Công tố - tức là bên buộc tội, lại vừa thực hiện chức năng Kiểm sát Tư pháp – Kiểm sát hoạt động của Quan tòa, thì có khác nào công quyền vừa đá bóng vừa thổi còi. Từ đó mà nhân quyền của nghi can bị đe dọa bởi hai chức năng đáng ra không được phép nằm trong một cơ quan này. Chuyển Viện kiểm sát thành Viện Công tố trực thuộc Chính phủ là một giải pháp khắc phục tình trạng trên.

    - Nâng cao tính tranh tụng tại phiên tòa, bảo đảm bên buộc tội và bên gỡ tội bình đẳng với nhau trước tòa. Luật Tố tụng hình sự giúp đem đến sự cân bằng trong hoạt động xét xử giữa một bên là nhà nước với bộ máy điều tra, truy tố xét xử hùng mạnh được hậu thuẫn bằng quyền lực nhà nước với một bên yếu thế hơn là người bị tình nghi, bị can, bị cáo. Cùng với vị trí độc lập của Tòa án, tính tranh tụng bình đẳng tại phiên tòa cần được thể hiện mạnh mẽ hơn nữa để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của nghi can.

    Đó là những nội dung tôi cho là tối quan trọng nếu chúng ta thực sự muốn xây dựng Nhà nước pháp quyền trên tinh thần hiểu đúng chức năng và sức mạnh của Luật Tố tụng hình sự. Không hiểu được những điều này, viễn cảnh xây dựng một xã hội dân chủ, văn minh quả thật còn xa vời.

    b. Hãy tập làm quen với “Suy đoán vô tội”

    Tôi không dám lạm bàn tới cái vấn đề sửa đổi luật Tố tụng hình sự như thế nào để thể hiện rõ hơn nguyên tắc suy đoán vô tội này. Nhiều vị giáo sư, tiến sĩ mà kiến thức của họ có lẽ đủ để tôi dùng đến ba đời cũng còn đang tranh cãi nảy lửa, huống gì là tôi. Nhưng hãy lắng lại một chút, thử đi cùng tôi đến vài phiên tòa nhé.

    Mới đây, tại một phiên xử hình sự diễn ra ở Tòa phúc thẩm TAND tối cao tại TP.HCM xét kháng cáo kêu oan của một bị cáo phạm tội giết người, một cảnh tượng đã khiến người dự khán khó tin được. Trong khi vị chủ tọa đưa ra chứng cứ cho thấy bị cáo cầm dao đâm, thì vị thẩm phán ngồi cạnh, từ đầu phiên xử đã ngửa cổ tựa đầu ra thành ghế, bỗng bật dậy gắt: “Cãi gì nữa”. Xong ông đập đập tay lên chồng hồ sơ nói: “Chứng cứ rành rành thế này mà còn cãi. Về chỗ đi. Loanh quanh chối tội...”. Nghe như vậy bị cáo tiu nghỉu, nhưng rõ ràng trên gương mặt tỏ vẻ không phục.

    Hôm khác, tại phòng xử A cũng của tòa này, người dự khán cũng chứng kiến một vị thẩm phán thuyết phục bị cáo ngay khi vừa mở phiên tòa: “Chứng cứ rõ ràng rồi, kháng cáo cũng vậy thôi”. Lúc này, các luật sư phía dưới chỉ biết nhìn nhau to nhỏ “án chưa xử mà đã biết kháng cáo “cũng vậy”, bó tay”.[4]

    Bản thân tôi mấy ngày vừa qua, trực tiếp lên tòa xem xử án, tôi mới thấy cái ước mơ công bình từ nguyên tắc Suy đoán vô tội vẫn còn xa lắm. Các quan tòa của chúng ta chưa hề quen – tôi nhấn mạnh chữ “chưa hề” – với nguyên tắc tiến bộ này. Chưa nói đến chuyện gì cao xa, ngay những câu hỏi mà thẩm phán đưa ra đối với bị cáo hay những người bị hại vẫn mang đậm cái tính mà chúng ta thường gọi là “mớm cung”, thể hiện rõ ràng ngay rằng trong tâm trí của quan tòa bị cáo chắc chắn là người phạm tội. Nếu có ai đó chưa tin tôi, cho rằng dẫn chứng tôi đưa ra chỉ là câu chuyện tiếu lâm, thì một lần nào đó xin mời bạn bỏ chút thời gian đến xem một phiên tòa xét xử…

    Vì vậy, tôi chưa đặt ra vấn đề sửa đổi luật như thế nào, mà trước hết tôi đặt ra vấn đề, các luật gia, các quan tòa và thậm chí là người dân, “hãy tập làm quen với suy đoán vô tội” cái đã. Cũng giống như muốn xây dựng một cái xã hội thượng tôn pháp luật, thì trước hết hãy làm người dân “tập làm quen với việc thấy đèn đỏ trên đường là tự giác dừng lại”. Chúng ta có sửa đổi luật bao nhiêu đi nữa, nhưng ngay trong suy nghĩ của các vị thẩm phán, tư tưởng suy đoán vô tội vẫn chưa có chỗ trong họ, thì nó cũng chỉ là một nguyên tắc trên giấy mà thôi.

    Để làm cho các quan tòa không có định kiến ngay từ đầu với nghi can, có lẽ đầu tiên cần phải thay đổi hình ảnh của nghi can khi xuất hiện trước Tòa. Không nên bắt nghi can đeo còng tay hay mặc áo tù khi đứng trước vị thẩm phán. Đồng thời, cùng với đó cần tiến hành những thay đổi căn bản về vị trí của Tòa án cũng như Viện kiểm sát như đã phân tích ở trên, để làm sao quan tòa ý thức được rằng, vị trí của mình không phải đứng về phía công quyền để buộc tội nghi can, mà là đem lại sự phán xét công bằng nhất cho họ…

    c. Về vấn đề đào tạo luật học

    Tôi luôn dành cho những người thầy, người cô trong trường luật, những người đã tận tình chỉ dạy kiến thức luật học cho tôi, sự kính trọng và biết ơn lớn lao

    Nhưng tôi cũng thấy buồn lòng khi một vị luật sư có tiếng nhận định: “Sinh viên luật mới ra trường không viết nổi một lá đơn, một tờ di chúc”

    Tôi cũng không thể vui nổi khi sếp của tôi bảo với tôi: “Là sinh viên mới ra trường, dù cháu có tốt nghiệp loại giỏi chăng nữa, nhưng tiếp xúc với một hay vài hồ sơ vụ án, cháu sẽ thấy mình dốt nát ngay”

    Và đó không phải những lời nói đùa của họ.

    Tôi cũng còn nhớ có một đợt, một đoàn thanh tra (hình như vậy) giáo dục về trường tôi, gặp gỡ một số sinh viên để hỏi nguyện vọng của họ về chương trình đào tạo hiện nay. Tôi vinh dự được là một trong số những người đó, và tôi đã nói với đoàn rằng: “Em mong muốn có thêm nhiều những phiên tòa giả định, nhiều tình huống thực tiễn hơn nữa trong chương trình học của chúng em”. Tôi tin rằng không phải không có nhiều sinh viên có cùng suy nghĩ với tôi.

    Tôi nghĩ đã đến lúc chúng ta nên chú ý học tập phương pháp giáo dục ở những nước nơi mà họ coi trọng luật tố tụng, coi trọng việc làm sao để sinh viên tiếp cận càng nhiều với thực tiễn càng tốt. Tôi mong muốn có những giờ thầy và trò cùng nhau nghiên cứu những bản án nổi tiếng của các vị quan tòa, có những tranh luận y như tại một phiên tòa giả định trong giờ học từ cách xưng hô cho đến trình tự tranh tụng, xét hỏi, và kể cả cái cảm giác hoan hỉ như vừa thắng một vụ kiện y như trên thực tế sau giờ tranh luận của các sinh viên vậy… để sau này khi đi làm, đến một phiên tòa cụ thể xem xử án, các tân cử nhân sẽ không cảm thấy nó quá xa lạ so với những gì mình được học trong nhà trường.

    Những bạn khóa sau tôi đã tiếp cận nhiều hơn với phương pháp học tín chỉ. Có người chê, cũng có người khen. Người khen thì nói rằng tiếp xúc với bài tập thì kiến thức sẽ nhớ lâu hơn. Người chê thì bảo phải làm bài ngay khi chưa tìm hiểu vào bài học, rằng thời gian học một môn học là quá ngắn chưa đủ để tìm hiểu về nó…

    Đó là một điều đáng suy nghĩ nếu chúng ta muốn đưa thực tiễn vào trường học. Tôi nghĩ lẽ ra nên tìm hiểu thật thấu đáo mô hình học tập này trước khi triển khai ở nước ta, tránh đem sinh viên ra làm “chuột bạch” thử nghiệm một cách vô tội vạ như vậy. Việc nghiên cứu mô hình đào tạo luật ở các nước common law không phải là việc quá khó khăn đối với chúng ta. Vậy hãy làm sao để áp dụng nó, sao cho sinh viên cảm thấy vui thích khi tham gia một buổi học, để sau này mang niềm yêu thích đó vào một phiên tòa thật sự.

    Và còn một vấn đề nữa, như lời của PGS. TS. Phạm Duy Nghĩa, một người thầy đáng kính đã tâm sự: “Trong Luật Luật sư nước ta có một quy định là cấm những người giảng dạy được hành nghề Luật sư. Đây chưa hẳn là một quy định thông minh bởi lẽ giống như một ông bác sĩ phải có nhiều thực tế, thì ông luật sư là thầy trong trường hiện nay lại không được làm những việc ấy.” Có lẽ trong tương lai chúng ta nên xem xét lại tính đúng đắn của quy định này, hoặc chí ít nên quy định tiêu chuẩn để thi tuyển giảng viên là phải có vài năm kinh nghiệm làm luật sư trước…

    Tôi thật mừng khi nghe một số sinh viên luật khóa dưới tôi nói rằng: “em yêu thích môn luật Tố tụng hình sự”. Tôi biết rằng có thể các em ấy yêu thích môn học chỉ từ một người thầy, người cô với những bài giảng hay trên lớp, chứ chưa hẳn là do các em hiểu rõ tầm quan trọng của Luật Tố tụng nói chung cũng như Luật tố tụng hình sự nói riêng trong hệ thống pháp luật của chúng ta. Song tôi mong muốn các em sẽ giữ nguyên tình yêu ấy khi bước ra tòa với tư cách một thẩm phán, kiểm sát viên hay luật sư, hoặc khi đứng lên phát biểu tại Quốc hội với tư cách một nghị sĩ. Bởi Luật Tố tụng không đơn thuần chỉ là những thủ tục, hơn thế nó mang trong mình tôn chỉ và ước mơ về công lý và quyền tự do.

    _____________________

    [1] Hai mô hình Tố tụng hình sự đặc trưng trên thế giới, Nguyễn Hà Thanh (http://luatviet.net/Home/nghien-cuu-trao-doi/phap-luat-the-gioi/2010/8867/Hai-mo-hinh-to-tung-hinh-su-dac-trung-tren-the-gioi.aspx)

    [2] Suy đoán vô tội, Đinh Thế Hưng (http://dinhthehung.wordpress.com/2010/08/05/suy-doan-vo-t%E1%BB%99i-2/)

    [3] Truyền thống pháp luật Mỹ trong hệ thống pháp luật phương Tây, Gary F. Bell

    [4] Bi hài văn hóa pháp đình (http://www.baomoi.com/Bi-hai-van-hoa-phap-dinh/104/4991639.epi)

    Các tài liệu khác:

    - Tố tụng tranh tụng và Tố tụng thẩm vấn trong Tư pháp hình sự thế giới, Ths Nguyễn Hải Ninh; Nguyễn Hà Thanh – Tạp chí Nghiên cứu lập pháp

    - Những vấn đề đặt ra khi đổi mới tố tụng theo hướng tranh tụng, Nguyễn Quốc Việt – Tạp chí Nghiên cứu lập pháp

    - Quyền được xét xử công bằng trong pháp luật quốc tế, ThS. Lã Khánh Tùng (http://thongtinphapluatdansu.wordpress.com/2011/11/12/quy%E1%BB%81n-d%C6%B0%E1%BB%A3c-xt-x%E1%BB%AD-cng-b%E1%BA%B1ng-trong-php-lu%E1%BA%ADt-qu%E1%BB%91c-t%E1%BA%BF/)

    Chủ đề: Pháp luật

    Hãy chia sẻ suy nghĩ của bạn

    9 phản hồi

    Trích :
    " Vì vậy, tôi chưa đặt ra vấn đề sửa đổi luật như thế nào, mà trước hết tôi đặt ra vấn đề, các luật gia, các quan tòa và thậm chí là người dân, “hãy tập làm quen với suy đoán vô tội” cái đã. Cũng giống như muốn xây dựng một cái xã hội thượng tôn pháp luật, thì trước hết hãy làm người dân “tập làm quen với việc thấy đèn đỏ trên đường là tự giác dừng lại”. Chúng ta có sửa đổi luật bao nhiêu đi nữa, nhưng ngay trong suy nghĩ của các vị thẩm phán, tư tưởng suy đoán vô tội vẫn chưa có chỗ trong họ, thì nó cũng chỉ là một nguyên tắc trên giấy mà thôi. "

    Tôi không đồng ý với nhận định trên của Phan Hoàng Linh.

    Phải đặt ra vấn đề sửa đổi luật tố tụng một cách cụ thể và có một tòa án độc lập khác chuyên xét về việc vi phạm này.

    Song song với đó, thực hiện “hãy tập làm quen với suy đoán vô tội”

    Không thể là một nguyên tắc trên giấy nếu có luật cụ thể về tố tụng và quy trình. Bạn sẽ kháng án lên tòa án khác, chuyên trách về việc này. Thẩm phán nào vi phạm nhiều lần, sẽ bị cách chức. Chỉ cần một vài trường hợp kháng án, mọi người sẽ mau quen thôi. Quen trong thực hành

    " Nhưng tôi cũng thấy buồn lòng khi một vị luật sư có tiếng nhận định: “Sinh viên luật mới ra trường không viết nổi một lá đơn, một tờ di chúc” "

    Ngay từ trung học, học sinh phải được huấn luyện viết đơn từ, phân tích, diễn thuyết ...

    Viết một tờ di chúc thì có mẫu chính và triển khai vào chi tiết, tùy theo trường hợp. Phải tập dợt thì sẽ khá nhưng nếu ngay từ trung học mà cách viết văn đã quá kém thì sau này hoc các ngành xã hội, luật sẽ gặp khó khăn

    Việc chuyển Viện Kiểm sát thành Viện Công tố đã nằm trong nghị quyết 26 của Bộ Chính Trị, lộ trình đến năm 2020 là hoàn tất ! Tại sao lâu lắc hơn 10 năm như vậy ?
    Tôi nghĩ chỉ cần 3-5 năm là phải hoàn tất

    Lương Sơn Bạc viết:
    Buồn cười,

    Tại sao Dân Luận lại cho đăng 1 bài kém kiến thức đến thế ?

    Việc chuyển Viện Kiểm sát thành Viện Công tố đã nằm trong nghị quyết 26 của Bộ Chính Trị, lộ trình đến năm 2020 là hoàn tất. Cũng như việc phân bổ Tòa án theo hình thức "dân đông án nhiều" thay vì phân bổ theo hình thức phân chia đơn vị hành chính địa lý (mỗi tỉnh/1 tòa, 1 thành phố/ 1 tòa)

    Các nội dung khác trong nghị quyết 26 như : sáp nhập các bộ lại với nhau ... thì đã làm rồi.

    Tác giả của bài viết này trình độ cập nhật thông tin luật quá đỗi cực kỳ kém.

    Dân Luận cho gỡ bài xuống, chứ đăng thì xấu hổ quá.

    Nghị quyết 26 của BCT có thế search Google mà xem.

    Trong "b. Hãy tập làm quen với “Suy đoán vô tội”" có vài ví dụ đáng ngạc nhiên về phong cách xét xử của quan tòa, trịch thượng vá áp đặt. Ngay giữa tòa, có công chúng, luật sư mà còn như vậy thì chắc chắn lúc công an điều tra, trong kín đáo và cô lập, nhiều trường hợp bị đe doa, khủng bố, dụ dỗ, ép cung là việc hoàn toàn có thật.
    Không hiểu các thẩm phán VN được đào tạo bài bản ra sao mà áp đặt và không khách quan như vậy ?

    Lương Sơn Bạc viết:
    Buồn cười,

    Tại sao Dân Luận lại cho đăng 1 bài kém kiến thức đến thế ?

    Việc chuyển Viện Kiểm sát thành Viện Công tố đã nằm trong nghị quyết 26 của Bộ Chính Trị, lộ trình đến năm 2020 là hoàn tất. Cũng như việc phân bổ Tòa án theo hình thức "dân đông án nhiều" thay vì phân bổ theo hình thức phân chia đơn vị hành chính địa lý (mỗi tỉnh/1 tòa, 1 thành phố/ 1 tòa)

    Các nội dung khác trong nghị quyết 26 như : sáp nhập các bộ lại với nhau ... thì đã làm rồi.

    Tác giả của bài viết này trình độ cập nhật thông tin luật quá đỗi cực kỳ kém.

    Dân Luận cho gỡ bài xuống, chứ đăng thì xấu hổ quá.

    Nghị quyết 26 của BCT có thế search Google mà xem.

    Có thể Phan Hoàng Linh chỉ muốn đề cập đến nhà nước pháp quyền cho nên không biết đến nghị quyết 26 của BCT. Việc quyết định chuyển Viện Kiểm sát thành Viện Công tố phải do các bên của nhà nước như tòa án, VKS, QH và chính phủ tham khảo, nghiên cứu và quyết định. Tốt nhất là tham khảo ý kiến các luật gia, luật sư. He he, đó mới là Nhà nước pháp quyền.

    Trong hiến pháp có điều khoản nào ghi là Nhà nước phải tuân theo nghị quyết của BCT không ? Có lẽ trình độ cập nhật thông tin luật của Lương Sơn Bạc không chính xác

    Buồn cười,

    Tại sao Dân Luận lại cho đăng 1 bài kém kiến thức đến thế ?

    Việc chuyển Viện Kiểm sát thành Viện Công tố đã nằm trong nghị quyết 26 của Bộ Chính Trị, lộ trình đến năm 2020 là hoàn tất. Cũng như việc phân bổ Tòa án theo hình thức "dân đông án nhiều" thay vì phân bổ theo hình thức phân chia đơn vị hành chính địa lý (mỗi tỉnh/1 tòa, 1 thành phố/ 1 tòa)

    Các nội dung khác trong nghị quyết 26 như : sáp nhập các bộ lại với nhau ... thì đã làm rồi.

    Tác giả của bài viết này trình độ cập nhật thông tin luật quá đỗi cực kỳ kém.

    Dân Luận cho gỡ bài xuống, chứ đăng thì xấu hổ quá.

    Nghị quyết 26 của BCT có thế search Google mà xem.

    Trích dẫn:
    Quy định Viện kiểm sát vừa thực hiện chức năng Công tố - tức là bên buộc tội, lại vừa thực hiện chức năng Kiểm sát Tư pháp – Kiểm sát hoạt động của Quan tòa, thì có khác nào công quyền vừa đá bóng vừa thổi còi.

    Ở đây có một chút giải thích về chức năng Kiểm sát Tư pháp tức là Kiểm sát hoạt động của Quan tòa.

    Đề nghị này của Phan Hoàng Linh là hợp lý vì nó thể hiện tính độc lập của ngành tư pháp đối với hành pháp.

    Các hoạt động của Quan tòa có thể được kiểm soát (kiểm sát ??) bởi một commission đặc biệt hoặc tốt nhất là bởi một tòa án hiến pháp (độc lập với hành, tư, lập pháp).

    Thế còn vai trò của đảng lãnh đạo như đảng CSVN thì bỏ đâu ? Đừng quên đây là yếu tố quyết định trong các vụ án dành cho quan chức cao cấp và 88 bị chụp mũ phản động đấy

    Kiểm soát và kiểm sát khác nhau ra sao ?

    Trích :
    Bỏ chức năng Kiểm sát các hoạt động Tư pháp, chuyển Viện Kiểm sát thành Viện Công tố

    Bạn nào có thể giải thích và cho vài ví dụ về chức năng Kiểm sát là như thế nào ? Khác gì với chức năng Công tố ? Tiếng Việt trong ngành luật, không phải lúc nào cũng hiểu được chính xác

    Luật hình sự là luật dành cho kẻ bất lương

    Tôi nghĩ nên sửa câu này thành "Luật hình sự là luật dành cho những người vi phạm luật" thì hay hơn

    Những người = công ty (tư nhân, nhà nước), con người (dân thường, đảng viên CSVN và quan chức nhà nước).

    Vi phạm luật : là vi phạm những điều luật hình sư. Bất lương khi họ cố tình và có hiểu biết. Không bất lương vì sơ ý, không cố tình, thiếu hiểu biết, không vì tư lợi cá nhân

    Bất lương thì khó định lượng, định tính

    Ví dụ đòi hỏi trên internet, báo chí về đa nguyên đa đảng, tự do báo chí, tự do ứng cử tranh cử, mà bị ở tù vì điều 88 thì có phải là bất lương không ?