Nguyễn Vạn Phú - Trí thức là cái chi chi?

  • Bởi Khách
    23/01/2012
    2 phản hồi

    Nguyễn Vạn Phú

    Có những cái, chỉ khi ta đã đánh mất thì mới ý thức được sự tồn tại trước đó của nó. Đạo đức là một ví dụ. Một xã hội lương hảo ai bàn chuyện đạo đức mà làm chi.

    Trí thức cũng là một khái niệm tương tự. Theo nghĩa, không ai có thể tự gán cho mình danh nghĩa trí thức được cả. Trí thức là sự cảm nhận của người khác, là sự quan sát, nhận định từ bên ngoài, đánh giá một con người dựa vào những tiêu chí mà người quan sát, nhận định có sẵn trong đầu. Nếu không thấy được cái đặc điểm này thì cứ tranh cãi miết không dứt về hai chữ trí thức.

    Chúng ta hãy đi từ những ví dụ quanh mình cho dễ thấy. Một vị giáo sư đại học khả kính, viết thiên kinh vạn quyển, đi khắp nơi để diễn thuyết, nói chung ai nấy đều xem là một nhà trí thức hàng đầu. Thế nhưng có ai thử hỏi hàng xóm sẽ nghe người ta dè bỉu: trí thức gì lão ấy, lão đối xử với bố mẹ như tôi tớ, chuyên đánh vợ như cơm bữa. Thế là trong cảm nhận của người láng giềng, ông giáo sư không phải là trí thức cho dù cả ngàn người khác nghĩ ngược lại. Cả hai đều đúng và ông giáo sư ấy vừa là trí thức vừa không xứng đáng là trí thức. Chuyện này không có gì mâu thuẫn hay ba phải cả vì như đã nói, trí thức là cái cảm nhận chứ đâu phải hàm tước gì mà đạt hay không đạt.

    Như vậy lao động trí óc là điều kiện cần nhưng chưa đủ. Cái điều kiện đủ nó rất phong phú, tùy thuộc vào sự cảm nhận của người đánh giá. Với người này, đó là phong cách sống, là ứng xử với thế sự và nhân cách con người. Với người khác, nó có thể đơn giản là trách nhiệm với gia đình, với mọi người chung quanh. Nhưng với xã hội lớn nói chung, cái điều kiện đủ đó chính là sự minh định rõ ràng tư thế, quan niệm, lập trường trước các vấn đề của xã hội. Nó không phải đơn thuần là sự phản biện (hiểu theo nghĩa cứ ai chăm chăm phê phán nhà nước là trí thức thì nông cạn quá). Phản biện chỉ là một phần và là một phần quan trọng trong tâm thế của một con người trước muôn vàn vấn đề của cuộc sống.

    Và ở đây cũng phải trở lại mấu chốt nói ở đầu bài: trí thức hay không là sự cảm nhận của người khác. Vì thế một người phản biện gay gắt một chủ trương của nhà nước có thể được đánh giá là tri thức sáng suốt, dũng cảm với người này nhưng bị xem là mù quáng, là mị dân với người khác. Một người lên tiếng ủng hộ giới cầm quyền có thể được ca ngợi là trí thức có trách nhiệm bởi một số người nhưng bị chê bai bởi nhiều người khác. Đó hoàn toàn là chuyện bình thường.

    Vậy, vấn đề là tầm cỡ trí thức của một nước sẽ lớn cùng với nhận thức của dân chúng. Càng nhiều người cảm nhận đúng (cũng là một sự chủ quan của người viết – nhưng sự đúng đắn ở đây dựa vào các giá trị phổ quát toàn thế giới) thì đất nước càng có nhiều trí thức trong tâm tưởng của dân chúng nếu những người có điều kiện cần sẵn sàng dấn thân trước những vấn đề là điều kiện đủ (tức là nhu cầu của người dân, đòi hỏi của người dân với giới trí thức).

    Bổ sung: Ở những nước đang phát triển như Việt Nam, ngổn ngang nhiều vấn đề, tâm thế dấn thân càng có tầm quan trọng. Bởi xã hội khi đối diện trước những vấn đề mới đều cần có những người nói lên những quan điểm rõ ràng giúp người dân nhận diện đúng sai. Vì thế, vai trò của người trí thức thường là người đứng ngoài vòng đặc quyền để chất vấn mọi chuyện, tức vừa từ bỏ vị trí đặc quyền để khỏi xung đột lợi ích, vừa có cam đảm để lên tiếng cho xã hội, bất kể tiếng nói đó có làm giới cầm quyền hài lòng hay không. Người trí thức làm tất cả những điều đó như một công việc bên ngoài nghề nghiệp chính của họ. Một bác sĩ chữa bệnh, một nhà văn viết sách không ai xem đó là hoạt động của nhà trí thức. Đó là hoạt động nghề nghiệp đương nhiên của họ.

    Hãy chia sẻ suy nghĩ của bạn

    2 phản hồi

    Phản hồi: 

    Nhà nước cõ chủ trương "tái cơ cấu", nhiều người nay lại có xu hướng "tái định nghĩa", tức là muốn xét lại nhiều khái niệm trước đây. Trước kia nói đến trí thức thì ai cũng hiểu đó là những người có học, đạt đến một loại bằng cấp nào đấy như đại học (sau khi cụ Hồ về thủ đô 1954) chẳng hạn. Nay thì có người lại đưa ra những tiêu chuẩn khác của trí thức, không biết muốn phổ biến những tiêu chuẩn mới này thì có nên làm lại từ điển hay không? Có người lại còn dựa vào tư cách đạo đức của người ta để có thể thừa nhận người ta là trí thức hay không? Lạ kỳ!! Trí thức có người này, người nọ, người tốt người xấu, cũng như quan cũng vậy thôi, có quan giỏi, có quan ngu, có quan tốt, có quqn xấu, nhưng nhà nước đã cho người ta lên chức quan thì phải công nhận người ta là quan chứ. Quan tốt và tài giỏi thì dân kính trọng, còn quan xấu và dốt thì dân coi khinh, nhưng dù kính trọng hay khinh thì quan vẫn là quan. Đối với trí thức cũng vậy thôi. Ông trí thức tốt thì hàng xóm kính trọng và quí mến, ông trí thức tồi, đối xử với hàng xóm thì khinh thường, đối xử với vợ con thì tục tằn, nhưng ông ta vẫn là trí thức. Sao có người cứ dỗi hơi hay bàn những chuyện chẳng đâu ra đâu thế? Giá như bàn về những vấn đề ích quốc lợi dân ngay trong những ngày đầu xuân này thì có hay hơn không? Ví dụ vấn đề làm thế nào để dân ta thoát cảnh đói nghèo, nước ta thoát khỏi cảnh tụt hậu, làm thể nào tránh ùn tắc giao thông ở các thành phố lớn. Có người đưa ra là phải có giải pháp đồng bộ, vậy đồng bộ là như thế nào? Cần những giải pháp đồng bộ cụ thể nào? Còn có nhiều vấn đề khác nữa nhưng để mỗi người tự tìm hiểu và đưa dần ra. Người mình hay mắc bệnh chung chung. Còn thêm cái bệnh bàn về lý thuết thì nhiều, nhưng thực hiện thì không biết, cụ thể bàn vê phản biện thì nhiều, nhưng giá như phản biện một vấn đề nào đấy thì hay biết mấy. Khi đọc những ý kiến phản hồi thì có thể gặp những phản biện, đó là những thực tiễn bổ sung cho những bài viết lý thuyết. Mong Dân luận chọn những bài viết cụ thể và bớt những bài lý thuyết. Nơi sản sinh ra những lý thuyết mà thiếu thực tế lại chính là những trường Đảng (như cái nhà trường có tên dài ngoàng ngoẵng Học viện ...HCM). Nhiều người viết cho Dân luận chắc chắn không học những trường ấy nhưng lại bị lây bệnh. Nếu không sửa kịp thời thì thành dịch cũng nên.

    Phản hồi: 

    Như vậy lao động trí óc là điều kiện cần nhưng chưa đủ. Cái điều kiện đủ nó rất phong phú, tùy thuộc vào sự cảm nhận của người đánh giá.

    Tôi cũng đồng ý.
    Để cho dễ hiểu, nên thêm vào lời giới thiệu :
    Ông A, GS TS trong ngành toán cao cấp

    Như vậy ông A được coi là trí thức của riêng "ngành toán cao cấp". Các ngành khoa học tự nhiên và xã hội khác, chưa chắc ông A là trí thức vì do thiếu hiểu biết

    Tuy nhiên trong thực tế, một cách chủ quan, do ông A có khả năng trong ngành toán cao cấp, người cho rằng ông A có khả năng hoặc dễ tiếp thu trong các ngành khác kiêm luôn cả đạo đức, gia đình, ...