Trần Lệ Thùy - Nghiệp vụ nhập vai và công an trong báo chí điều tra

  • Bởi Admin
    08/01/2012
    2 phản hồi

    Trần Lệ Thùy

    Chủ định để bài viết này cho khóa tập huấn báo chí và một số nhà báo quan tâm, nhưng những lo ngại về vụ bắt nhà báo Hoàng Khương có thể ảnh hưởng đến nỗ lực làm báo điều tra và nghiệp vụ nhập vai trên Blog anh Nguyễn Vạn Phú mới đây buộc mình quyết định công bố bài viết. Hy vọng những trao đổi này có thể giải đáp một phần thắc mắc về nghiệp vụ trong vụ Hoàng Khương và để vụ này không gây hệ lụy tiêu cực đến báo chí điều tra ở Việt Nam. Thay vào đó, rút ra một số kinh nghiệm "xương máu". Những ví dụ trong bài cũng cho thấy công an ở đâu cũng là tổ chức có nhiều quyền lực, rất dễ dẫn đến lạm dụng gây hậu quả lớn về xã hội. Vì vậy, ở đâu công an cũng cần được giám sát chặt chẽ để tránh sự lạm dụng quyền lực này.

    Cảnh sát bí mật

    Năm 2003, bộ phim tài liệu của hãng BBC “Cảnh sát bí mật” phát hình cảnh sát Anh đội mũ trùm đầu theo dấu hiệu của Ku Klux Klan, tổ chức phân biệt chủng tộc khét tiếng của Mỹ. Những cảnh sát này thường xuyên dùng những từ như “mọi đen” hay “Paki” miệt thị với người Trung Ấn. Bộ phim gây sốc toàn nước Anh khi đưa ra sự thật về tình trạng phân biệt chủng tộc trong giới cảnh sát.

    Phóng viên 28 tuổi Mark Daly của BBC đã gia nhập lực lượng cảnh sát ở Manchester 9 tháng và bí mật quay phim tại trung tâm huấn luyện ở Cheshire.

    Mark Daly bị bắt vào tháng 8-2003 sau khi cảnh sát nhận được mật báo về một nhà báo đóng giả lọt vào lực lượng cảnh sát. Cảnh sát điều tra anh vì tội làm hỏng quân phục do giấu camera và làm phí phạm tiền công quỹ đào tạo anh thành cảnh sát.

    Hãng BBC bị chỉ trích vì dùng thủ pháp nhập vai. Nhưng ban biên tập bảo vệ cách họ làm vì cho rằng đó là cách duy nhất có thể thu thập được chứng cớ.

    Năm sĩ quan cảnh sát Anh từ chức và bảy cảnh sát bị đình chỉ. Thủ tướng Anh Tony Blair nói bất cứ ai, kể cả cảnh sát, cũng phải sốc khi chứng kiến những cảnh trong bộ phim.

    Mark Daly được tại ngoại sau đó. Viện công tố quyết định rằng không có đủ chứng cớ để đưa anh ra tòa.

    Mark Daly được nhận giải Nhà báo trẻ của năm 2004 cho loạt điều tra này.

    Sau khi bị bắt, Mark Daly nói trên tờ The Guardian: “Đề tài vô cùng quan trọng và tôi nghĩ BBC hoàn toàn đủ lý do để thực hiện bài điều tra. Tôi biết là tôi có sự ủng hộ tối đa của BBC và họ sẽ đứng sau tôi. Cảnh sát Manchester luôn nói rằng họ cởi mở và đáng tin cậy. Vì thế, họ nên chào đón cuộc điều tra này.”

    Nghiệp vụ nhập vai

    Nhập vai để viết điều tra là thủ pháp báo chí phổ biến ở Anh, nhưng không phổ biến ở Mỹ và nhiều nước khác vì thường bị coi là không đạo đức. Các hãng tin lớn hầu như hoàn toàn không cho phép phóng viên nhập vai. Nhà báo của các hãng tin thường được quy định phải nói rõ vai trò nhà báo trước khi phỏng vấn. Trừ những trường hợp đặc biệt, ví dụ ở các nước chiến tranh hoặc thù địch thì nhà báo được phép nghe các cuộc trò chuyện mà không cần xưng vai trò nhà báo.

    Nhận xét về vụ nhà báo Hoàng Khương ở Việt Nam, Stephen Whittle, nguyên giám đốc biên tập của BBC, phụ trách vụ “Cảnh sát bí mật” đặt câu hỏi: Ai là người đề nghị trả tiền? công an hay nhà báo? Nhà báo nên luôn luôn tránh vi phạm luật pháp. Trong trường hợp này, nếu công an nói rõ rằng anh ta sẽ trả lại xe nếu nhận được một khoản hối lộ thì nhà báo nên dừng lại. Nhà báo đã có đủ chứng cớ. Báo chí Anh không thường tham gia vào hành động tội phạm bằng cách trả tiền hay đưa ra những hành động ủng hộ thực tế.

    Tuy việc thế nào là đủ chứng cớ đối với pháp luật Việt Nam và pháp luật Anh khác nhau. Nhưng ý kiến của người từng đứng đằng sau những vụ điều tra hàng đầu của báo chí Anh gần đây đáng để tham khảo.

    Ông Whittle nói trong trường hợp “Cảnh sát bí mật” của BBC, nhà báo Mark Daly chỉ được phép ghi hình bí mật khi các cảnh sát có những hành động phân biệt chủng tộc. Anh không được phép khuyến khích hoặc gợi ý để họ nói hoặc có hành động phân biệt chủng tộc.

    Nhiều người học báo chí ở Việt nam chắc vẫn nhớ đến tác phẩm“Dưới lốt da đen” của nhà báo John Howard Griffin. Câu chuyện nhà báo Mỹ nhuộm da để viết về nạn phân biệt chủng tộc ở miền Nam nước Mỹ trở thành nguồn cảm hứng để nhập vai của các nhà báo trẻ.

    Ngay người viết cũng bắt đầu nghề báo bằng việc nhập vai mua ma túy ở ngõ Lò Lợn, Bạch Mai hay phá đường dây môi giới mua bán con nuôi với Pháp mà không có bất cứ sự phòng bị gì, ngoài việc không mang giấy tờ để tránh bị những kẻ buôn ma túy phát hiện.

    Những thủ pháp nghề nghiệp nguy hiểm này được thực hiện nhiều ở Việt Nam và đã mang lại nhiều bài điều tra nóng bỏng. Tuy nhiên, vụ nhà báo Hoàng Khương cho thấy các nhà báo Việt Nam còn thiếu những quy định rõ ràng về luật pháp và đạo đức khi sử dụng thủ thuật này.

    Báo chí Anh có những quy định rõ ràng khi sử dụng thủ thuật này như sau:

    Một là đề tài phải mang tính lợi ích công lớn. Tham nhũng của công an trong trường hợp nhà báo Hoàng Khương nằm trong tiêu chí này.

    Hai là có chứng cớ như tài liệu hoặc nhân chứng cho thấy đúng là có các hành động vi phạm.

    Ba là những thủ pháp và phương tiện nhà báo sử dụng phải được xem xét, cân nhắc so với mức độ nghiêm trọng của đề tài. Việc nhập vai chỉ nên được sử dụng trong trường hợp chống lại tội phạm hoặc hành vi sai trái nghiêm trọng. Trong vụ “Cảnh sát bí mật”, phóng viên BBC chỉ nói dối đúng một điều trong hồ sơ xin gia nhập lực lượng cảnh sát. Ban biên tập BBC cho rằng đó là vấn đề nhỏ so với sự nghiêm trọng của đề tài đang được điều tra.

    Bốn là không bao giờ nên đặt bẫy đối tượng điều tra.

    Năm là nhà báo cần phải đảm bảo bài viết công bằng nhất.

    Ở một số nước như Ấn Độ và Peru, nhà báo nhập vai đã phát hiện những vụ việc lớn, thậm chí dẫn đến sự ra đi của Thủ tướng. Nhập vai còn có thể mang lại sự giật gân cho những bài báo mang tính thương mại, giải trí.

    Vụ Hoàng Khương không phải là dấu chấm hết cho nghiệp vụ nhập vai

    Trong trường hợp nhà báo Hoàng Khương, câu hỏi về nghiệp vụ được đặt ra là liệu lợi ích công có bị lẫn với lợi ích riêng (về cậu em vợ). Hai là Tòa soạn Tuổi Trẻ có được biết và kiểm soát quá trình nhập vai như BBC đã làm với Mark Daly?

    Hy vọng những kết quả mang tính lợi ích công mà các bài báo của Hoàng Khương mang lại được cơ quan công quyền cân nhắc, so sánh với hậu quả các lỗi nghiệp vụ của anh, giống như Viện công tố đã làm với Mark Daly.

    Hy vọng vụ nhà báo Hoàng Khương không khiến cho việc sử dụng nghiệp vụ nhập vai bị dừng lại hoàn toàn ở Việt Nam. Vì trong một số hoàn cảnh, nhập vai là nghiệp vụ quan trọng của nhà báo để điều tra những sai phạm lớn.

    Trên thế giới, có ít trường hợp nhà báo bị khởi tố vì nhập vai được ghi nhận. Nhưng các tòa soạn luôn biết rằng họ phải đối mặt với các nguy cơ bị bắt và kết tội. Vì vậy, các tòa soạn và nhà báo nên chuẩn bị các phương án kỹ, nắm chắc về luật và không đánh giá thấp các nguy cơ phải đối mặt khi sử dụng thủ pháp này.

    Trần Lệ Thùy

    Bài viết dành cho lớp tập huấn báo chí điều tra, tháng 1-2012. Trong bài có sử dụng tư liệu và trao đổi với các học giả tại Viện nghiên cứu báo chí Reuters, Đại học Oxford và các đồng nghiệp báo chí Việt Nam.

    Hãy chia sẻ suy nghĩ của bạn

    2 phản hồi

    NiMarxNiJesus viết:
    trích Ông Khương đòi Đức phải trả lại luôn giấy tờ xe nếu không được sẽ đăng tất cả những thông tin hình ảnh lên trên báo.

    Đây là 1 chi tiết hết sức quan trọng để xét xử và cần làm sáng tỏ .

    Chi tiết này cần phải có đủ 1 trong các bằng chứng sau :
    1. Khương đã gặp Đức trực tiếp để "đòi " và ra điều kiện , đe dọa .
    2. Gọi điện thoại hoặc gửi SMS mà Đức lưu lại được nội dung trên
    3. Có bằng chứng về nội dung này giữa nhà bao HK với Tôn Thất Hòa và trên cơ sở đó Tôn Thất Hòa chuyển ý đó lại với Đức . Chuyện giữa Hòa với Đức cũng có đủ các dấu hiệu tương tự như 1 và 2 trên của nhà báo Hoàng Khương .

    Sự việc sau khi đóng thế vai , nhà báo đến hỏi lãnh đạo và lãnh đạo trả lời nhà báo và rà soát lại sự việc là coi như đã viết báo rồi . Sự việc đã công khai và tên Đức đã tiêu rồi chứ làm gì còn chuyện ông Hòa hay Hoàng Khương dùng " áp lực " dọa đăng báo . Chỉ có Công an điều tra hay ai đó tư duy yếu mới tin là nhà báo HK đòi Đức ...

    Ong NiNi chờ đợi sáng tỏ chi tiết này cũng sẽ vô ích mà thôi vì tôi tin rằng điều đó không có gì để sáng tỏ , mà báo thì cứ viết theo suy luận của Công an như một sự thật để hỏa mù với bạn đọc mà thôi.

    Cho thấy việc bắt tạm giam nhà báo Hoàng Khương đã gây nhiều phản ứng rộng ra khỏi VN .

    Dù phạm luật hay không, việc bắt tạm giam này không giúp gì cho việc lấy lại thể diện của 1 lực lượng CA; trái lại là khác . Vì thế; tôi cho rằng điều tra thì cứ điều tra, truy tố thì cứ truy tố nhưng không nên tạm giam 1 nhà báo trong trường hợp này.

    Có 1 chi tiết ít thấy báo chí đăng tải :

    http://phapluattp.vn/20120104022544801p0c1015/bat-em-vo-phong-vien-hoang-khuong.htm

    Trưa 25-6-2011, ông Khương đưa tiền cho ông Hòa đếm và giao cho Đức để ông Khương lén ghi hình. Sau đó xe vi phạm đã được trả lại nhưng giấy tờ xe thì chưa trả. Ông Khương đòi Đức phải trả lại luôn giấy tờ xe nếu không được sẽ đăng tất cả những thông tin hình ảnh lên trên báo. Ngày 10-7-2011, trên báo Tuổi Trẻ đã có đăng thông tin về vụ việc trên.

    Đây là 1 chi tiết hết sức quan trọng để xét xử và cần làm sáng tỏ .