Tái cấu trúc doanh nghiệp nhà nước - Có dám cắt bỏ những gốc rễ của yếu kém không?

  • Bởi Admin
    28/11/2011
    4 phản hồi

    Phan Minh Ngọc

    Các doanh nghiệp nhà nước (DNNN) được xác định là một trong 3 yếu tố gây ra bất ổn kinh tế vĩ mô và vì thế chúng đã được đưa vào thành một bộ phận quan trọng của chương trình tái cấu trúc kinh tế.

    Thực ra, như chúng ta đã đề cập ở số báo trước, tái cấu trúc doanh nghiệp về bản chất không phải là hiện tượng mới. Tái cấu trúc DNNN thực tế đã được bắt đầu từ đầu thập niên 90 với tên gọi là đổi mới và sắp xếp lại DNNN thông qua các biện pháp giải thể, cho thuê, sáp nhập, cổ phần hóa, xây dựng thành các tổng công ty, rồi tập đoàn, rồi công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên v.v...

    Cho đến nay, mặc dù con số DNNN còn tồn tại chỉ vào khoảng 1.500 doanh nghiệp với 12 tập đoàn kinh tế nhà nước, chúng vẫn nắm một nguồn lực lớn của đất nước và chi phối thị trường trong nước ở nhiều lĩnh vực nhưng lại hoạt động rất kém hiệu quả - những thực tế đã được nêu đầy đủ trên các phương tiện thông tin đại chúng mà chúng ta không cần phải nhắc lại ở đây.

    Vậy đâu là gốc rễ của vấn đề kém hiệu quả, gây bất ổn kinh tế vĩ mô từ các DNNN, để từ đó mới nảy sinh nhu cầu tái cấu trúc chúng? Nếu đã hiểu được các gốc rễ rồi thì liệu chúng ta có dám cắt bỏ những cái gốc rễ đó để cho quá trình tái cấu trúc thành công hay không?

    Gốc rễ đầu tiên là sự nhập nhằng chức năng kinh doanh thuần túy như một doanh nghiệp thực thụ trong nền kinh tế thị trường, và chức năng được gọi một cách khá bất cẩn là “ổn định kinh tế vĩ mô”, hay đôi khi còn được gọi là “nhiệm vụ chính trị”, vốn thường được hiểu một cách đại khái, theo quy định bất thành văn, là phải làm những việc mà ông chủ sở hữu của nó, nhà nước, mà người đại diện là Chính phủ chỉ định phải làm một cách hoàn toàn theo mệnh lệnh hành chính.

    Tất nhiên, khi đã phải đóng một lúc 2 vai có lợi ích xung đột với nhau thì rốt cuộc chẳng vai nào sẽ ra cái gì. Và thực tế đúng là vậy. Chưa nói đến chuyện DNNN còn không bỏ lỡ cơ hội dùng cái vai “nhiệm vụ chính trị” để làm bình phong che giấu những hoạt động sai trái và cái cớ để đổ lỗi cho kết quả kinh doanh yếu kém của mình mà không hiếm khi là do sự kém cỏi của đội ngũ quản lý.

    Về phía Chính phủ, vì phải để DNNN kinh doanh có lãi hòng lấy đó để thực hiện các “nhiệm vụ chính trị” nên buộc phải luôn ưu tiên và tạo điều kiện tối đa bằng các ưu đãi vật chất và cơ chế “đặc thù” cho các DNNN. Vì thế mới có chuyện được ưu tiên rót vốn ngân sách, vay vốn ngân hàng hoặc trái phiếu Chính phủ với lãi suất thấp, được cấp đất, xây dựng cơ sở hạ tầng sẵn, độc quyền hoặc gần như độc quyền trong những lĩnh vực hoạt động của mình và hàng loạt cơ chế dành riêng cho “con cưng” khác, mà rốt cuộc là khu vực doanh nghiệp tư nhân và FDI, và toàn bộ nền kinh tế phải gánh chịu. Điều đáng nói hơn là DNNN ra sức khai thác những nguồn lợi này cho lợi ích riêng của họ.

    Như thế, việc đầu tiên cần làm với tái cấu trúc DNNN là phải quyết định xem liệu chúng ta có dám chấp nhận để DNNN chỉ đơn thuần là doanh nghiệp sản xuất và kinh doanh thuần túy hoạt động theo đuổi lợi nhuận như bất kể doanh nghiệp nào khác trong một nền kinh tế thị trường hay không? Còn nếu vẫn muốn có các doanh nghiệp để đảm đương các việc công ích thì hãy biến chúng thành công ích phi lợi nhuận đơn thuần. Hoặc tốt hơn nữa là nhà nước sẽ thuê/đặt hàng các DNNN (lúc này hoạt động như một doanh nghiệp thông thường) và/hoặc các doanh nghiệp tư nhân, FDI, liên doanh v.v... thực hiện những việc công ích này, với nguồn kinh phí được trích ra từ chính phần kinh phí đã tiết kiệm được do không phải rót vốn, bù lỗ cho (hoặc cắt giảm phần giao nộp, đóng góp theo nghĩa vụ) của DNNN khi bắt chúng phải khoác thêm cái vai “nhiệm vụ chính trị”. Đương nhiên là lúc này chuyện thuê sẽ phải được làm công khai và minh bạch để không còn chuyện DNNN thì sẽ được ưu tiên hưởng lợi từ các đơn đặt hàng của nhà nước.

    Gốc rễ tiếp theo ảnh hưởng tiêu cực đến hiệu quả của các DNNN xuất phát từ chủ trương biến chúng thành những “quả đấm thép” với ước mong lãng mạn là chúng có thể lớn mạnh như Thánh Gióng đủ sức cạnh tranh với thế giới. Cũng tương tự như với “nhiệm vụ chính trị”, chức năng “quả đấm thép” này dẫn đến hàng loạt những ưu tiên, ưu đãi để mong chúng lớn mạnh nhanh chóng, mà Vinashin là một ví dụ điển hình. Tuy nhiên, “quả đấm thép” này lại được gắn vào cơ thể tham lam nhưng kém cỏi, để rồi chỉ, như có người ví von, đấm lại chính chúng ta.

    Sẽ có người biện hộ rằng nếu không có những “con sâu” như những bị cáo vụ Vinashin thì Vinashin sẽ là một điển hình thành công cho mô hình “quả đấm thép”. Hãy khoan nói đến những yếu tố về cơ chế, con người và tư duy vốn tất yếu sẽ tạo ra những con sâu như vậy, không sớm thì muộn, mà để thay đổi được những yếu tố này thì cũng tương đương với việc xóa bỏ luôn mô hình kiểu Vinashin. Mô hình xây dựng các “quả đấm thép” từ con số 0 hoặc từ những mảnh chắp vá trong bối cảnh hiện thời ở Việt Nam và trên thế giới, và trong mối quan hệ giữa Việt Nam với thế giới thông qua các thỏa thuận song phương và đa phương hoàn toàn khác xa so với cũng mô hình đó (chaebol) ở những nền kinh tế như Hàn Quốc, Singapore trong bối cảnh cách đây 3, 4 thập kỷ. Do đó, cần nghĩ rằng cái gì thành công trong quá khứ thì không nhất thiết sẽ thành công trong tương lai. Trên hết, như nuôi dạy một đứa con cho khỏe mạnh, tử tế, hãy để DNNN tự bò, tự đi bằng đôi chân của mình. Nghĩ rộng ra, tuy môi trường kinh doanh còn rất khó khăn và bất bình đẳng với doanh nghiệp tư nhân mà hiện nay đã có không ít doanh nghiệp tư nhân vươn lên qua mặt không ít DNNN ở Việt Nam. Điều này tự nó nói lên rằng sự bao bọc không phải là điều kiện cần cho sự thành công.

    Khi đã nhận thức được như trên, việc cần làm tiếp theo trong chuyện tái cấu trúc là phải trả lời dứt khoát được câu hỏi liệu chúng ta có dám chấp nhận bỏ đi cái chủ trương này để cắt đi cái nguồn gốc gây ra bệnh tật cho DNNN không?

    Gốc rễ thứ ba cho căn bệnh của DNNN là sự chi phối của các nhóm lợi ích. Không ít DNNN, tập đoàn, tổng công ty là sân sau của, hoặc bị chi phối bởi một nhóm lợi ích nào đó, được dựng nên để biến thành công cụ tư lợi cho nhóm lợi ích đó, tất nhiên vẫn dưới những chiêu bài như “quả đấm thép” hoặc khiêm tốn hơn thì là “thiết yếu”, là “ổn định kinh tế vĩ mô” hoặc vv và vv. Vì là sân sau của hoặc bị chi phối bởi các nhóm lợi ích nên sự tồn tại của các DNNN kiểu này đương nhiên là có hại nhiều hơn có lợi cho cả nền kinh tế nói chung.

    Từ đây, việc cần làm nữa trong tái cấu trúc DNNN là phải trả lời được câu hỏi liệu có phát hiện ra và xóa đi được cơ chế/cách thức để các nhóm lợi ích chi phối hoặc dựng lên các DNNN không?

    Trên đây 3 trong số những câu hỏi căn bản nhất đặt ra trước khi chương trình tái cấu trúc được thành hình và khởi động. Nếu 1 trong 3 câu hỏi này có câu trả lời “không” hoặc “không rõ” thì cầm chắc rằng chuyện tái cấu trúc DNNN lại sẽ lặp lại vết xe đổ trong công cuộc sắp xếp và đổi mới DNNN hai thập kỷ trước đây mà hậu quả vẫn còn để lại tới ngày nay ở mức độ trầm trọng hơn. Mọi giải pháp tái cấu trúc lúc đó sẽ chỉ là nửa vời, không đáp ứng được mục tiêu là lành mạnh hóa DNNN và, nhờ đó, ổn định hóa kinh tế vĩ mô.

    Các vấn đề khác liên quan đến tái cấu trúc như cổ phần hóa như thế nào, giữ lại bao nhiêu doanh nghiệp, trong những lĩnh vực nào, xác định được giá hợp lý để thúc đẩy cổ phần hóa, duy trì hay không mô hình mẹ - con, thành lập hay giải tán tập đoàn v.v... chỉ là những vấn đề thứ yếu hoặc kỹ thuật, hoàn toàn có thể xử lý được khi những vấn đề căn bản nêu trên đã được giải quyết.

    Chủ đề: Kinh tế

    Hãy chia sẻ suy nghĩ của bạn

    4 phản hồi

    Phan Minh Ngọc viết:
    Phiền ban biên tập Dân Luận sửa lại tên tác giả cho chính xác là Phan Minh Ngọc, chứ không phải là Phạm Minh Ngọc

    Xin lỗi bác Phan Minh Ngọc, chúng tôi đã sửa lại tên tác giả cho đúng. Có lẽ tại mấy hôm vừa rồi tôi bị ốm nên làm ẩu, xin bác thông cảm!

    tái cấu trúc dnnn thực chất là phân chia lại quyền lợi các phe nhóm. Nếu cổ phần hóa toàn bộ dnnn cũng nguy hiểm cho csvn như xóa bỏ điều 4 HP vậy. Nhà nước nên trở lại chức năng quản lý và điều hành mọi vấn đề xã hội vì lợi ích và quyền lợi dân tộc quốc gia.

    Phiền ban biên tập Dân Luận sửa lại tên tác giả cho chính xác là Phan Minh Ngọc, chứ không phải là Phạm Minh Ngọc

    Tác giả viết viết:
    Các vấn đề khác liên quan đến tái cấu trúc như cổ phần hóa như thế nào, giữ lại bao nhiêu doanh nghiệp, trong những lĩnh vực nào, xác định được giá hợp lý để thúc đẩy cổ phần hóa, duy trì hay không mô hình mẹ - con, thành lập hay giải tán tập đoàn v.v... chỉ là những vấn đề thứ yếu hoặc kỹ thuật, hoàn toàn có thể xử lý được khi những vấn đề căn bản nêu trên đã được giải quyết.

    Thực tế thì quá trình tái cấu trúc DNNN đang diến ra theo chiều hướng ngược lại: củng cố và sẽ làm trầm trọng thêm ba điều nên tránh trên là: nhập nhằng chức năng, giao nhiệm vụ chính trị "đấm thép" cho DNNN và tạo điều kiện sinh sôi tốt hơn cho các nhóm lợi ích.

    Tôi xin lấy ví dụ hoặc phân tích để chứng minh:

    1. Nhập nhèm chức năng: các DNNN sau khi tái cấu trúc đều có 1 Hội đồng Quản trị và một Ban Giám đốc, mỗi cái đều có 4-5 người đến 9-10 người được lựa chọn "kỹ" (theo chế độ giới thiệu, bảo lãnh của các "anh hai"), có vẻ độc lập nhau cho hai chức năng quản lý và kinh doanh. Nhìn từ góc độ 1 công ty, 1 tổng cty hay 1 tập đoàn "nhìn lên"thì có vẻ ổn. Nhưng nhìn từ góc độ từ tập đoàn hay một ngành, một bộ nhìn xuống ta sẽ thất không ổn: mỗi người thường được đảm nhiệm 3-4 vị trí (hay nhiều hơn: 5-6 vị trí) luẩn quẩn trong các công ty của cùng một tổng công ty, cùng tập đoàn hay cùng bộ nghành.

    Ví dụ: bạn tôi là TGĐ cty A, thành viên HĐQT cty B và Thanh tra Cty C, đại diên cổ đông nhà nước trong Cty D, Phó Bí thư đảng uy Cty A, đảng uỷ viên Tập đoàn X, chủ tịch HĐQT cty E... tất cả A, B, C, D, E... đều trong tập đoàn X. Vậy bạn tôi là nhà quản lý hay nhà doanh nghiệp? Tôi thấy hắn như con tắc kè hoa, mà chả nắm được cái gì cụ thể bao giờ.

    Tình hình lẫn lộn chức năng (sở hữu vốn NN và kinh doanh vốn) trong mỗi cá nhân cụ thể như thế đang xảy ra với gần như 100% cán bộ của các DNNN. CS đúng là các diễn viên đại tài, các siêu Kép Tư Bền chính hiệu. và khi các siêu kép hát này (nhưng bất tài kinh doanh) ngồi với nhau cùng điều khiển hoạt động của các tập đoàn, ngành nghề, cả nền kinh tế thì chúng ta đừng ngạc nhiên với những điều đãm, đang và sẽ xảy ra.

    Vì thế ở cấp vĩ mô, quyền "quản lý nhà nước về kinh tế" không hề được đưa về các cơ quan Bộ, ngành mà vẫn thực tế nằm ở các tập đoàn, các tổng công ty vốn chỉ nghe mình (tiền) và nghe CP (người bổ nhiệm mình).

    2./ Mỗi công ty, tập đoàn đều muốn là "quả đấm thép" như Vinashin: Không phải trong tái cấu trúc nhà nước giao cho các DNNN làm những quả đấm thép như VNS, mà chính họ đều "tha thiết" xin được làm những quà đấm thép tin cậy của CP như VNS. Tại sao? Vì chỉ có xin được làm quả đấm thép thì CP mới cấp vốn, giao dự án, giao đất, cho đặc quyền, cho chế độ ưu đãi đặc biệt... và cuối cùng mới là giao nhiệm vụ... thực hiện các nhiệm vụ của CP.

    3./ Các tập đoàn lợi ích phát triển rực rỡ: Chính cách bổ nhiệm và cài người đan xen và bùng nhùng (theo "giới thiệu" và "bảo lãnh") vào các HĐQT và BGĐ của các DNNN là mảnh đất màu mỡ để các nhóm lợi ích gieo các "hạt giống đỏ" của mình khắp nơi chốn bất chấp tiêu chuẩn về trình độ, khả năng, chuyên môn cần có của họ. Kết quả là hiện nay nhan nhản các vị TGĐ, CT HĐQT, UV HĐQT của các DNNN mới hôm qua còn thất nghiệp vì vô học nhưng bỗng dưng có người nhà, người quen "giới thiệu", "bảo lãnh" vào các chức vụ từ thấp đến cao sang chót vót với nhưng "nhiệm vụ có giá" cụ thể. Và tất cả ngay sau khi ngồi vào vị trí đều hối hả "thực hiện nhiệm vụ" gom tiền nộp người đã bổ nhiệm và đang bảo lãnh mình.

    Nhưng câu hỏi chính vẫn là: Thực chất tái cấu trúc DNNN hiện nay mà CP đang làm để làm gì nếu không phải (vì rõ ràng là không phải) để nó -khối DNNN kinh doanh hiệu quả hơn?

    Sau nhiều tháng quan sát (thậm chí phải tham gia) và suy nghĩ, tôi mới lờ mờ hiểu ra, nhìn ra hai mục đích thực khác của tiến trình này, đó là:

    1. Chia chác lại quyền lợi, địa bàn hoạt động giữa các nhóm lợi ích và quyền lực với nhau theo tương quan quyền lực mới sau Đại hôi đảng, và

    2. Củng cố cơ cấu sở hữu nhà nước đối với các DNNN sao cho vững bền, an toàn nhất.

    Tôi xin giải thích suy luận của mình như sau:

    Thứ nhất, sau ĐH đảng, tương quan lực lượng giữa các phe phái quyền lực trong đáng CSVN đã thay đổi nhiều, và phe "thắng trận" của 3D vươn lên "chiếm lại" hầu hết các DNNN lớn ở TW và ở một số tỉnh để biến chúng thành các con bò sữa nuôi bè lũ lợi ích riêng. Việc này cần thực hiện qua vỏ ngoài là tái cấu trúc DNNN, thúc ra chỉ là sát nhập, thôn tính, cái người, thay người "của mình" vào các vị trí quản lý... Đối với phe thắng trận, việc tái cấu trúc vì thế phải và chỉ cần diễn ra ở 3 lĩnh vực: ngân hàng (cầm tiên), đầu tư công (cầm tài sản, đất đai, dự án...), và DNNN (nơi nhận tiền và biến đầu tư công thành tiền rồi rút tiền ra cho phe nhóm).

    Thứ hai, về mục đích củng cố sở hữu nhà nước đối với DNNN, đây là mục tiêu chung của cả thế chế CSVN muốn giữ chặt mãi mãi hay càng lâu càng tốt các DNNN để nuôi CP, nuôi QĐ, nuôi CA, tức là nuôi chế độ CS này bằng cách rút ruột nền kinh tế quốc gia và gặm cắn thô lậu vào tài nguyên đất nước.

    Nguy cơ ở đây là các DNNN có thể dần dần bị chính các chiến hữu CS vốn được đảng giao quản lý DNNN sẽ biến các DNNN thành của riêng cá nhân hay các của phe nhóm lọi ích, sớm làm tan rã hệ thống DNNN...

    Và cách cải tổ để phục vụ mục tiêu trên của CP ở đây thể hiện rõ trong cách cơ cấu lại các tổng công ty, tập đoàn DNNN trong 2 qui chế chi tiết sau:

    - Giữa HĐQT và BGĐ thì HĐQT có thực quyền hơn BGĐ(khác với trước đây là BGĐ có quyền, còn HĐQT chỉ như bù nhìn), và các CT HĐQT có thực quyền cao nhất hơn các Tổng GĐ, còn các TGĐ chỉ có chuyên môn và có thể kinh doanh. Qui chế mới này để dùng HĐQT và CT HĐQT là những cái van an toàn kiểm soát TGĐ và BGĐ nhằm cho quyến cao nhất cho người đại diện sở hữu NN, nhưng làm giảm khả năng chủ động, sáng tạo trong hoạt động của YGĐ và BGĐ, tức là giảm hiệu quả hoạt động của DNNN, nhưng...

    - Sở hữu nhà nước trong mỗi công ty, tập đoàn được chia nhỏ cho nhiều người đại diện chứ không phải chỉ giao cho 01 người đại diện như trước. Ví dụ: Nhà nước có 70% hay 100% thì giao cho 5-7 người đại diện vốn, mỗi người đại diện chừng 15%-20% thôi để không ai có thể có quyền quyết định chi phối (dù các đại diện vốn nhà nước luôn phải xin ý kiến của "nhà nước" trươc khi biểu quyết). Qui chế này nhằm giảm rủi ro do các quyết định cá nhân cán bộ trong DNNN và để các nhóm lọi ích chia sẻ quyền lợi và quyền quản lý các tập đoàn DNNN với nhau... Qui chế này cũng sẽ làm cho hoạt động của DNNN nặng nề và kém hiệu quả hơn, nhưng...

    Trên đây là những nhìn nhận của tôi về thực chất tiến trình tái cấu trúc DNNN đang diễn ra, với cái giá sẽ phải trả bởi nền kinh tế sẽ lụn bại của nước ta.

    Mong các bác chỉ giáo.

    Là dân.