Tiến sĩ Bùi Trân Phượng: "Tri thức bất biến là tri thức chết"

  • Bởi Admin
    03/11/2011
    6 phản hồi

    Kim Yến thực hiện

    SGTT.VN - “Giáo dục bằng những ý tưởng trơ ỳ không chỉ vô ích, mà trên hết nó còn có hại”, người nói câu đó là một nhà nghiên cứu lịch sử đã hiện thực hoá giấc mơ mô hình đại học tiên tiến, góp phần tạo nên một làn sóng mới trong cải cách giáo dục, đánh động toàn xã hội hướng đến mục tiêu đào tạo một thế hệ trí thức mới độc lập, trưởng thành cả về tư duy và nhân cách: TS Bùi Trân Phượng, hiệu trưởng đại học Hoa Sen.

    Chúng ta đang ở buổi giao thời những giá trị cũ và mới, những giá trị ảo đang lấn lướt những giá trị thật, mỗi con người đều đang đứng trước rất nhiều thử thách, chị nghĩ gì về điều này?

    Nhìn lại lịch sử, chúng ta cũng đã từng trải qua giai đoạn giao thời giữa cũ và mới như thế, như thời Nhất Linh, Khái Hưng với Tự lực văn đoàn, nhưng thời đó, toàn xã hội đều nhận diện ra vấn đề. Còn bây giờ, điều tôi lo lắng nhất là xã hội không nhận diện ra vấn đề. Trong văn hoá mà không chính thức thừa nhận, thì không thể có sự hỗ trợ cấp thiết cho mỗi gia đình, và toàn xã hội.

    Hôm qua, tôi xem bộ phim Việt Nam Hơi ấm bàn tay. Bỏ qua những khiếm khuyết về diễn xuất, dàn dựng, bộ phim chạm vào một sự thật, đó là nạn bạo lực gia đình. Một em bé từ lúc lọt lòng cho đến năm mười tuổi chưa bao giờ nhận được tình yêu thương. Cha, mẹ, chị đều đối xử với em một cách tàn bạo. Một lần bị vu oan ăn cắp gà hàng xóm, em bị cha đánh một cách tàn nhẫn như đánh một con vật thuộc quyền sở hữu của mình, mặc cho em khóc lóc van xin. Đến khi người ta tìm ra kẻ ăn cắp gà thật thì em bé lấy mảnh thuỷ tinh cứa vào tay tự sát, vì nghĩ chỉ cách đó mới giúp em quên đi nỗi oan ức... Dù được cứu sống, nhưng lớn lên em trở thành trẻ bụi đời, nhiễm HIV, rồi lại bị nghi phạm tội giết người. Mọi chứng cứ đều chống lại em, chỉ có cô phóng viên tin em vì một xác tín nội tâm, và chỉ có cô đối xử với em như con người với con người. Nhìn lại gia đình Việt Nam, có biết bao câu chuyện đau lòng như thế. Vấn đề tai hại là toàn xã hội đang nhìn nhận thực tế đó như “chuyện của người khác”, và coi chuyện chồng đánh vợ, cha đánh con là chuyện rất bình thường...

    Truyền thống cho rằng “đừng đòi trứng khôn hơn vịt”, nhưng truyền thống cũng từng nói “con hơn cha là nhà có phúc”, hãy nhìn những giá trị truyền thống trong sự đa dạng, bằng phương pháp luận khoa học, để thấy cái gì giá trị, và cả những gì không còn giá trị, từ đó chọn lọc những tinh tuý, chứ không thể bưng nguyên xi truyền thống, và nếu ai đặt lại vấn đề thì cho là phạm huý. Nếu thiếu hiểu biết, chúng ta sẽ rơi vào tình trạng “mả cha không thấy mà chỉ khóc đống mối”.

    Dưới con mắt của một nhà nghiên cứu lịch sử, theo chị, việc không dám nhìn thẳng vào sự thật sẽ dẫn đến những hệ luỵ nào?

    Chỉ khi nào chúng ta nhìn thẳng vào sự thật, mới hiểu vấn đề, tìm ra đúng căn cội của vấn đề và có cách giải quyết. Hãy nhìn thẳng vào sự thật để cùng nhau thay đổi nó. Xã hội ta vẫn chưa từ bỏ thói quen huyền thoại hoá và thiêng liêng hoá quá khứ. Một số giá trị đang trở nên “bất khả xâm phạm”, không ai đụng vào được. Một giá trị mà chỉ có thờ lạy, không phân tích tìm hiểu, không biết làm mới nó, không thực sự trăn trở để chia sẻ thực tâm, thực lòng, thì làm sao có thể trở thành giá trị thực của chính mình, làm sao có sức sống. Giá trị sống nào cũng phải đến từ con người, vì mục đích con người, nếu chỉ là những thứ thờ lạy thì có khi chúng ta đang lầm tưởng, chứ thực ra nó không có thật.

    Một trong những giá trị mà tôi theo đuổi là tôn trọng quyền con người với con người. Tôi thú vị khi những hội thảo khoa học của đại học Hoa Sen đã nhận được sự tranh luận trái ngược của toàn xã hội, ai cũng có quyền suy nghĩ khác nhau, và đó chính là đặc trưng của giáo dục.

    Nhiều ý kiến lo ngại thanh niên ngày nay quá thực dụng, thiếu lý tưởng, thiếu động lực để sống và phục vụ cho một mục tiêu cao cả hơn nhu cầu cá nhân, chị có thấy vậy không?

    Chúng ta muốn thanh niên sống có lý tưởng, nhưng lại không chịu lắng nghe thanh niên, không để họ nói, không để họ suy nghĩ khác thì đương nhiên họ sẽ im lặng, hoặc nói bằng blog... Sự không hiểu nhau vì thế ngày càng sâu rộng ra. Mình trách thanh niên sống không có lý tưởng, nhưng hãy hỏi ngược lại rằng chúng ta đã làm gì để phát triển những giá trị chân thực ấy? Những giá trị văn hoá, tinh thần phải là cái người ta trải nghiệm, thưởng thức, chia sẻ với tất cả sự hào hứng của tri thức, trí tuệ, tấm lòng, tình cảm... chứ không phải là sự áp đặt một cách mông muội, khiên cưỡng.

    Theo chị, làm thế nào để giúp giới trẻ gìn giữ những giá trị gia đình?

    Trở lại với câu chuyện em bé trong Hơi ấm bàn tay, đối với em, gia đình đâu phải là một giá trị, bởi em chưa bao giờ được gia đình bảo vệ, thương yêu. Làm sao có thể nói với lớp trẻ rằng “gia đình là thiêng liêng”, khi tỷ lệ người nghèo đói và ít học không phải là thiểu số. Rõ ràng những giá trị về gia đình đang đứng trước những thách thức lớn. Chúng ta đã có luật gia đình, nhưng luật không được thực thi bởi mình không có một cái nhìn tỉnh táo vào hiện thực xã hội, hoặc nhìn một cách cảm tính, mạnh ai nấy phán. Mình toàn bàn chuyện xã hội, nhưng mỗi người hãy thử soi lại mình, coi chừng trong gia đình, mình cũng đang áp bức ai đó?

    Nhìn về sức khoẻ tinh thần, theo chị vì sao giới trẻ hiện nay khi đối diện với những bất trắc cá nhân thì rất dễ gãy đổ?

    Thế hệ trẻ bây giờ có nhiều thuận lợi hơn chúng ta ngày xưa nhiều. Được tiếp cận với nhiều nguồn tri thức rộng lớn hơn và sớm hơn, hiểu biết nhiều hơn. Nếu được giáo dục tử tế, họ sẽ biết cách đi tìm thông tin hơn mình để vượt qua nỗi sợ. Cái thiếu của họ là không tự xác lập được hệ thống giá trị cho chính mình, vì chúng ta đang ở điểm giao thời của những giá trị cũ và mới, nhưng không có sự tranh luận. Lỗi của giáo dục, và cũng một phần do lỗi của các bậc phụ huynh. Phụ huynh cũng phải thay đổi tư duy, để con em mình có quyền tự do, chủ động hơn. Đừng thương con theo kiểu “sống giùm con”. Hãy để con tự sống.

    Tôi năn nỉ các bậc làm cha, làm mẹ hãy... nhả con mình ra, tự khắc con sẽ trưởng thành. Đó là điều không bao giờ là quá muộn. Mỗi người hãy bắt đầu từ chính gia đình mình, bản thân mình.

    Một giá trị căn cơ nữa đang bị hoài nghi là sự chân thực. Đại học Hoa Sen không phải là một ốc đảo, làm thế nào để chị có thể gìn giữ sự chân thực trong một môi trường đầy biến động?

    Cái gì bây giờ người ta cũng không tin là thật. Nếu ai đó phát hiện mình mua nhầm đồ giả, bị người khác nói dối, thì cũng thấy đó là chuyện bình thường. Mọi người đang dần mất đi sự phẫn nộ trước cái xấu, cái ác. Sự lương thiện, công bằng dần biến thành chuyện xa lạ... Cái tốt đôi khi phải nép mình, mất tự tin, không dám bộc lộ. Thật nguy hiểm khi xã hội không còn lòng tin ở sự chân thực, lẽ phải, công lý. Lương thiện là căn tính của con người, căn tính đó nhiều lúc, nhiều nơi đang bị huỷ hoại.

    Ngày xưa, bất kỳ người có học hay không đều chia sẻ với nhau một số giá trị, còn bây giờ, ít ai còn tin vào những điều đó nữa. Nếu toàn xã hội không tin thì ngành giáo dục làm sao còn dạy dỗ ai? Nếu chỉ nói suông, sẽ thành đạo đức giả. Đây là một cảnh báo có thật, liên quan đến toàn xã hội, là trách nhiệm của mọi người, của từng cá nhân. Niềm tin phải được xây dựng từ những quan hệ nhỏ nhất trong gia đình, công ty, trường học, xã hội.

    Hơn lúc nào hết, từng con người phải có niềm tin để bảo vệ công bằng, lẽ phải, sự chân thực trong đời sống hàng ngày, những mối quan hệ gần gũi nhất của mình, và làm cho nó lan toả. Một tiếng nói đơn lẻ chẳng thể làm được gì, tôi mong muốn mọi người cùng nhau nhìn vào sự thật đó để cùng hành động, chứ không rao giảng.

    Luận án tiến sĩ “Việt Nam 1920 – 1945, giới và hiện đại: những nhận thức và trải nghiệm mới” của chị đã tạo được nhiều tiếng vang trong giới khoa học. Điều gì giúp chị hình thành một tư duy độc lập, tinh thần phản biện, để có thể soi rọi lại các vấn đề của lịch sử một cách khoa học và thấu đáo hơn?

    Tư duy độc lập nếu không có môi trường phát triển sẽ bị thui chột. Tôi may mắn được sinh ra trong một gia đình tôn trọng tự do của con cái, mặc dù ba má tôi dạy con theo kiểu truyền thống. Cũng có những điều ba má nói tôi không đồng ý, nhưng ông bà luôn tôn trọng, đó là những nấc thang đầu tiên, sự hỗ trợ tinh thần rất lớn. Môi trường khi tôi đi học cũng rất lành mạnh, thầy cô giáo với nhiều cá tính khác nhau, nhưng chẳng ai tham nhũng như bây giờ.

    Tôi thực sự biết ơn là nền giáo dục Pháp mà tôi đã trải qua, nó mang đậm tính nhân bản và sự khai phóng. Một điều nữa, thế hệ tôi đã lớn lên và dù phải trải qua chiến tranh nhưng vẫn được hưởng một nền giáo dục tốt, tự mình thấy có trách nhiệm với cộng đồng và cả một thế hệ đã làm rất nhiều điều lớn lao cho dân tộc. Chính điều đó đã giúp tôi nuôi dưỡng niềm đam mê nghiên cứu lịch sử, vì lịch sử là nghiên cứu về con người, về xã hội.

    Chị đã tiếp nhận tinh thần khai sáng của Phan Châu Trinh, Phan Bội Châu như thế nào để hình thành triết lý sống của riêng mình?

    Càng biết rộng, hiểu sâu, người ta càng khoan dung và nhân hậu hơn với đời, với người. Biển học là vô hạn, nhân sinh nhiều khác biệt, tri thức bất biến là tri thức chết. Tinh thần khai sáng, gắn liền mục tiêu độc lập với mục tiêu dân trí, dân quyền, dân sinh, đưa dân tộc tiến lên bằng người, tạo nên sự tiếp xúc, giao thoa, tiếp biến giữa các nền văn hoá khác nhau.

    Nhìn lại khoảng trăm năm trở lại đây của Việt Nam, tinh thần khai sáng không tiến theo đường thẳng. Đứt gãy đau lòng, có lúc cảm nhận oan khiên. Cả Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh đều tự nhận có tội, vì chưa hoàn thành tâm nguyện giúp ích cho dân, cho nước. Song di sản của tinh thần duy tân qua nhiều thế hệ vẫn khẳng định sự cần thiết chuyển biến tận bề sâu văn hoá, bằng nỗ lực kiên trì, dài lâu trong giáo dục, truyền thông, nâng cao dân trí. Tinh thần khai sáng mạnh mẽ nhất là ở những người biết mở lòng, mở trí trước tri thức mới lạ, trước cách nghĩ, cách làm khác với cái gì mình quen thuộc; những người tự chủ, tự lập, bất khuất trước bạo lực, cường quyền, nhưng khoáng đạt, chân tình với người cùng chí hướng. Họ có sức lan toả và năng lực tạo ra thay đổi khi, cùng với ý chí và nhiệt huyết xả thân vì đại cuộc, còn có tri thức rộng, hiểu thực tế và có cái nhìn lý trí về hiện thực.

    Có bảo đảm tinh thần canh tân đó luôn sống trong tâm huyết, trí tuệ và tư duy những người làm giáo dục, làm văn hoá để vun bồi, phát triển nó ở thế hệ trẻ hôm nay? Tưởng rằng chúng ta chỉ được phép trả lời: nó phải sống, vì lẽ sống còn của cộng đồng dân tộc và mỗi cá nhân con người Việt Nam!

    THỰC HIỆN: KIM YẾN
    CHÂN DUNG HỘI HOẠ: HOÀNG TƯỜNG

    Hãy chia sẻ suy nghĩ của bạn

    6 phản hồi

    Ngay từ thế kỷ XV Sếch-xpia đã nói "người trí thức phải biết nghi ngờ". Nghi ngờ đây không phải là phải có máu Tào Tháo mà là phải biết nhận xét lại vấn đề, giống như ta gọi là phản biện. Thú thật, tôi không phải là trí thức (thật đấy, TS có nghi ngờ thì là quyền của TS) nhưng tôi cũng hơi hơi nghi ngờ về một số điều TS Phượng đưa ra. TS viết: Một số giá trị đang trở nên "bất khả xâm phạm", không ai đụng vào được? Xin hỏi: ý này có đúng không? Giá trị nào "bất khả xâm phạm"? Nếu đọc trên các báo lề trái và báo chí nước ngoài thì bây giờ không còn cái gì là "bất khả xâm phạm". Hay TS không đọc các loại báo này? Người ta đã "đụng vào" thâm cung bí sử và người ta mở mắt ra rồi. Hay chỉ có mình TS là không đụng vào thôi? Rõ ràng là đụng bằng ngôn luận chứ không đụng bằng vũ lực. Lại còn nói "Chúng ta muốn thanh niên sống có lý tưởng", chúng tôi (cả thế hệ chúng tôi) đã một thời sống thừa lý tưởng nhưng thiếu tiền bạc (mức thiếu để sống chứ không phải mức thiếu để ăn chơi và làm giầu. TS viết tiếp: "nhưng lại không chịu lắng nghe thanh niên", thú thật là thanh niên bây giờ KHÔNG "chịu lắng nghe" thì đúng hơn, nghe thì toàn bị xui dại, TS nhận xét thanh niên bây giờ "khôn" hơn là đúng, thế cho nên họ mới không lý tưởng hão huyền và lý tưởng hóa những cái không lý tưởng. "Khi người ta bị nhầm thì cái rác cũng biến thành thiêng liêng" (đây là câu trong truyện ngắn "Lọn tóc" đăng trên báo Người cao tuổi mới đây). Có điều là làm giáo dục thì cần hướng dẫn cho TN lý tưởng theo từng ngành nghề một cách cụ thể, vì "thanh niên là một khối không đồng nhất" (Lê-nin), chính cái lý tưởng này mới giúp cho thanh niên làm những việc có ích giúp cho xã hội và cho đất nước. Chứ còn hão huyền lý tưởng như các cụ trước kia "trước làm cách mạng quốc gia, sau làm cách mạng thế giới" (cương lĩnh Đảng CS VN) thì chính là dắt thanh niên đi vào con đường hoang tưởng và vỡ mộng, chính là làm hỏng thanh niên.

    Một bài viết đầy màu sắc PR, phản ảnh đúng sở trường hay thói quen của một trí thức cách mạng, nghe ra không sai trật vào đâu được nhưng cũng chẳng có gì cụ thể, nói vậy mà không phải vậy. Chẳng cần nhiều lời hơn, những ai từng ở gần chị Phượng chắc sẽ hiểu tôi nói gì!

    Xin đơn cử vài ví dụ:

    "Giá trị sống nào cũng phải đến từ con người, vì mục đích con người": có thật giá trị sống nào đến từ con người cũng sẽ vì mục đích con người!? Và "mục đích con người" là mục đích gì? Để họ được lớn lên hay để họ ngoan ngoãn hơn mà thực thi các mệnh lệnh của ta?

    "nếu chỉ là những thứ thờ lạy thì có khi chúng ta đang lầm tưởng, chứ thực ra nó không có thật": Có phải chăng lý trí con người không hề bị giới hạn và luôn luôn đúng? Trước mắt, tôi đề nghị chị đặt thẳng vấn đề với Đảng của chị xem tư tưởng Mác-Lênin-HCM mà họ đang thờ lạy có thật hay không!? Nếu không làm thế, tôi tin rằng chị đang ngụy biện, đánh lạc công luận qua màn ảo thuật chữ nghĩa.

    "Một trong những giá trị mà tôi theo đuổi là tôn trọng quyền con người với con người." Chị đã và đang làm gì để góp phần nhận thức và thăng hoa quyền con người trong bối cảnh xã hội VN hiện nay, cụ thể nơi khuôn viên trường học của chị?

    Chẳng biết ý chị muốn nói gì khi tỏ lòng biết ơn "nền giáo dục Pháp... mang đậm tính nhân bản và sự khai phóng"? Tính nhân bản ấy có được là do nền tảng văn hóa Kitô giáo, với niềm tin con người là hình ảnh Thiên Chúa và họ phải có trách nhiệm giữ gìn hình ảnh ấy nơi chính bản thân họ. Tính khai phóng, nếu như chị muốn nói từ thời cách mạng công nghiệp Pháp, hàm ý sự đạp đổ các giá trị nhân bản chân chính để chạy theo trào lưu tự do phóng túng... Dù sao đi nữa, ở một xã hội VN do Đảng CS lãnh đạo, trong đó chị là một thành viên, các giá trị nhân bản thật sự, vì một con người không chỉ là một sinh vật có lý trí mà còn là một sinh vật có khả năng thể hiện hành vi nhân linh, đều được "áp đặt một cách mông muội, khiên cưỡng" theo ý chí của Đảng. Chị đã thử "khai phóng" cho các giá trị ấy trị ấy được triển nở ngay tại trường của mình chưa?

    "Có bảo đảm tinh thần canh tân đó luôn sống trong tâm huyết, trí tuệ và tư duy những người làm giáo dục, làm văn hoá để vun bồi, phát triển nó ở thế hệ trẻ hôm nay?" Chị thực hiện lý tưởng này như thế nào khi chính mình chủ trương thương mại hóa giáo dục, dạy theo nhu cầu của thị trường, sản xuất ra những cái đầu có thể thật to nhưng tâm hồn và trái tim thì thật nhỏ!?

    Quả thật, "mình toàn bàn chuyện xã hội, nhưng mỗi người hãy thử soi lại mình, coi chừng trong gia đình [cơ quan/ trường học/ tổ chức của mình], mình cũng đang áp bức ai đó?"

    Những ý kiến trả lời phỏng vấn rất hay, chứng tỏ suy nghĩ rất hay, nhưng liệu có thể thực hiện được không trong hoàn cảnh xã hội thực tại? Nền giáo dục trước đây và hiện nay ở các nước tiên tiến thì thường bồi dưỡng cho con người ba loại tư duy chứ không phải chỉ hai loại tư duy như trong bài là độc lập tư duy và tư duy phản biện, loại tư duy thứ ba là tư duy tổng hợp, có loại tư duy tổng hợp thì con người mới biết phân biệt cái nào hay, cái nào dở, cái nào tốt, cái nào xấu và nên chọn cái nào. Rất tiếc là cả ba loại tư duy này đều không được thực hiện trong nền giáo dục hiện nay. Tư duy bây giờ cũng bị bao cấp thì làm gì có tư duy độc lập và tư đuy phản biện cũng như tư duy tổng hợp. Phản biện bây giờ nhiều khi thành phản động. Gương tầy liếp là mấy ông phản biện bị đi tù và bị công an xách nhiễu đấy thôi. Bây giờ là bảo sao nghe vậy, đến không biết mà hỏi còn bị "đánh giá mắc bệnh tư tưởng" chứ nói gì đến cãi lại, phản biện. Trên nói sao thì nghe vậy, cấm được hỏi,hỏi người ta không trả lời được mà còn kết tội mình đấy. Ông to nói "các thế lực phản động", hỏi các thế lực phản động là ai? Ở đâu? Có ông nào trả lời đâu. Bây giờ nói tư tưởng HCM, trước kia nói "chủ nghĩa Mác-Lê nin, tư tưởng Mao Trạch Đông, tác phong HCM". Thế tư tưởng khác chủ nghiã ở chỗ nào? Có người giải thích cả hệ tư tưởng thì là chủ nghĩa, chẳng biét đúng hay sai? Lại còn thứ giáo dục làm ngu dân, đó là bệnh sùng bái cá nhân. Nếu như tôn trọng sự thật thì nhiều "ông thánh" bị lột mặt nạ, ai còn tin? Cái nghịch lý ở đời bây giờ nó thế đấy, biết thì cứ "ngu si hưởng thái bình", chứ con người không chết vì ngu mà chết vì hiểu biết, tụt hậu thì rõ ràng là tụt hậu rồi, cả nước tụt hậu chứ có phải một mình mình tụt hậu đâu? Chỉ có cái tiến hàng ngày là giá cả, tham nhũng (gọi đúng tên là ăn cắp của công) và tệ nạn xã hội và mất đạo đức. "Biết bao nhiêu lại đau lòng bấy nhiêu" thì biết làm gì cho khổ thân. Xã hội rất cần những người chỉ cần biết một tiếng là "vâng". Bây giờ mới quay lại thời kỳ Khai sáng là đã lùi lại gần 3 một thế kỷ so với châu Âu, nhưng ta lại chưa đến thời kỳ khai sáng mà đang tiến đến thời kỳ KHAI TỐI. Trước kia Liên xô thì che bằng bức màn sắt, nay ta che bằng dùi cui và nhà tù cộng với Tàu thả BOM NGU. Sự thật là như vậy nếu có ai lên án thực trạng yếm thế của nhiều người cả già lẫn trẻ thì là né tránh sự thật.

    " Tri thức bất biến là tri thức chết" (BTP)
    Vậy, tri thức muốn "sống" thì phải "biến", theo ngôn ngữ thời thượng, là phải luôn úp-đét, phải thức thời. Nói túm lại, nếu không muốn "tri thức chết" thì phải biết xoay xở, bay nhảy để thích nghi, đua chen với đời!

    Dí dụ, "xã hội chủ nghĩa" thấy tát quát, thì phải chế biến thành "kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa" cho hoành tráng như con dán! Tư tưởng Mác-Lê thấy hết bịp được thiên hạ thì xoay sang "tư tưởng Hồ Chí Minh", " minh triết Hồ chí Minh" cho í a đậm đà bản sắc cái mà dân tộc!

    “Định mệnh của con người là vươn tới tiến bộ; nhưng mọi sự tìm tòi sẽ là vô nghĩa và kết quả sẽ là tai họa nếu vận động đó lại dẫn đến sự suy thoái về nhân cách. Cũng may thế giới có những sự tiến bộ kỹ thuật (internet), nếu không những giá trị tinh thần đã bị giết chết hoàn toàn bởi những kẻ giáo điều nhân danh sự tiến bộ” - Jacques Dournes.

    “Định mệnh của con người là vươn tới tiến bộ; nhưng mọi sự tìm tòi sẽ là vô nghĩa và kết quả sẽ là tai họa nếu vận động đó lại dẫn đến sự suy thoái về nhân cách. Có nghĩa gì một sự tiến bộ kỹ thuật (internet) nếu nó giết chết tinh thần?” - Jacques Dournes.