Vương Trí Nhàn - Con người suy thoái?

  • Bởi Hồ Gươm
    2.045 lượt đọc
    01/11/2011
    4 phản hồi
    Chia sẻ bài viết này

    Vương Trí Nhàn

    Trời sinh vua để làm vua
    Và thi sĩ để làm thơ ru đời
    Một ông vua trái luật trời
    Việc vua thì nhác, lại đòi… làm thơ.

    Trên đây là đoạn mở đầu của bài thơ Nhà vua và nhà thơ của Tú Mỡ, in trên báo Ngày nay ở Hà Nội năm 1939. Câu chuyện tiếp tục như sau: làm thơ xong, vua lại thích đưa cho các cận thần đọc để kiếm lời khen. Một vị quan kiêm thi sĩ - quan ngày xưa người nào cũng làm thơ và thạo thơ - mới nói toẹt ra rằng thứ thơ đó chả ra gì.

    Thế là vua cho ông ta vào nhà pha (tiếng ngày xưa chỉ nhà tù).

    Sau vua có ý hối, cho người đến nói với nhà thi sĩ chân chính nọ là sẽ thả ông ta ra, miễn ông ta nói rằng thơ vua hay. Tức là tiếp tục buộc ông ta nói dối. Trong cảnh tù đày, ông này phải nghĩ một lúc. Tú Mỡ viết tiếp:

    Phân vân bên tội bên tình
    Nhà thơ tỏ vẻ bực mình băn khoăn
    Cắn môi mắt nhíu mày nhăn
    Trong đầu như nổi mấy lần phong ba
    Ngập ngừng lời chẳng nói ra
    Nói hư? nói thực? biết là làm sao?

    Bài thơ kết lại bằng hai câu bất ngờ:

    Khổ tâm thi sĩ cúi chào
    Muôn tâu thần lại trở vào nhà pha

    Tôi thường nhớ tới bài thơ này của Tú Mỡ (đúng hơn là một thứ vè vui vui) để nhắc mình một sự thực: là con người ngày xưa tốt quá.

    Tôi tin không phải ở đây Tú Mỡ muốn nêu một tấm gương cốt dạy dỗ thiên hạ (kiểu các đồng nghiệp của tôi thời nay).

    Mà ông chỉ miêu tả một sự việc có thực, hơn nữa một sự việc điển hình. Tức là người xưa phần lớn cư xử như viên quan kiêm nhà sư ở đây đã làm.

    Thế thì sao lại bảo bài thơ có cái kết bất ngờ?

    Đó là đặt vào tâm lý của người hôm nay.

    Vào những trường hợp tương tự, tôi ngờ phần lớn con người hôm nay sẽ cư xử kiểu khác. Để khỏi vào nhà pha thì bảo làm gì cũng làm. Mà chẳng đợi đến cuộc mặc cả cuối cùng; trước đó, bởi thừa biết rằng nếu khen vung cả lên sẽ thủ lợi, người ta tranh nhau khen từ đầu cả rồi.

    Nói tốt quá còn chung chung. Cái chính là người xưa, hơn bù kém, tốt hơn so với con người hôm nay.

    Vả chăng nhìn rộng ra thì thấy con người hồi ấy, cả giàu lẫn nghèo, cả ông to lẫn ông nhỏ, chẳng những không nói dối nịnh bợ mà còn giữ được nhiều phẩm chất cao đẹp.

    Tôi nhớ tới nhiều trường hợp khác. Các nhân vật của Thạch Lam như mẹ Lê nghèo khổ, như cô hàng xén đảm đang đều đồng thời là người tự trọng và cứng cỏi. Lão Hạc của Nam Cao thì “trên cả tuyệt vời”, thà chết chứ không ăn vào vốn của con cái.

    Cũng liên quan đến Nam Cao là trường hợp của Chí Phèo. Trong một cuộc hội thảo, một nhà nghiên cứu đã nhận định “Chí Phèo tỉnh, Chí Phèo không say”. Bởi chỉ một người sáng suốt trong giây phút hệ trọng của đời mình mới biết hỏi “nhưng ai cho tao lương thiện?”

    Xuân tóc đỏ thường được xếp vào loại nhân vật loại xấu xa bậc nhất trong văn học tiền chiến. Nhưng đọc kỹ thì thấy chính ra Xuân khá thông minh, lại chịu học hỏi để thích ứng với thời đại. Và biết điều. Và tự trọng nữa: Lúc được Văn Minh hứa gả cô Tuyết, Xuân nói thẳng cái nguồn gốc xuất thân hèn hạ của mình. Ở chỗ này Xuân tỏ ra sòng phẳng, biết mình biết người!

    Trở lên chỉ là một vài phẩm chất mà con người ngày nay đánh mất.

    Không khó khăn gì lắm để tìm ra lý do khiến chúng ta có nhiều thói xấu như vậy.

    Trước hết là cuộc chiến tranh kéo quá dài. Trong Câu chuyện triết học, phần viết về H.Spencer, W. Durant cho rằng xã hội chiến tranh thường ca ngợi một vài đức tính (nguyên tắc ứng xử VTN) và dung túng những việc mà các dân tộc khác xem là có tội”.

    Nếu nơi không chiến tranh, con người quảng đại và nhân đạo, thì nơi chiến tranh kéo dài, người ta quen với cướp bóc, bạo lực, dối trá, vô cảm.

    Đây là luật phổ biến song người Việt mình thường quên và tự cho mình cũng như cuộc chiến tranh ở mình, là một ngoại lệ.

    Con người hôm nay lao vào cuộc làm ăn kinh tế, mà thói quen sống kiểu chiến tranh còn nguyên vẹn. Kinh tế thị trường rút lại được hiểu là thói cạnh tranh không lành mạnh, nói nôm na là chúa đã chết, ai muốn làm gì thì làm.

    Thành thử có xảy ra lộn xộn hỗn hào thì cũng là điều dễ hiểu.

    Từ chỗ chăm chăm chửi bới kẻ giàu cho rằng kẻ giàu là xấu, nay người ta lao vào làm giàu để rồi lãnh đủ những xấu xa bỉ ổi đó, và đưa cái ác lên một trình độ hiện đại đáng sợ. Bảo suy thoái là vì thế.

    Trong một cuốn sách mang tên Miền đất huyền ảo, có phụ đề Các dân tộc miền núi nam Đông Dương (tác giả Jacques Dournes, Nguyên Ngọc dịch, NXB Hội nhà văn in năm 2003), ở trang 13, tôi đọc được một lời cảnh cáo:

    Định mệnh của con người là vươn tới tiến bộ; nhưng mọi sự tìm tòi sẽ là vô nghĩa và kết quả sẽ là tai họa nếu vận động đó lại dẫn đến sự suy thoái về nhân cách. Có nghĩa gì một sự tiến bộ kỹ thuật nếu nó giết chết tinh thần?

    Đã in TBKTSG 6-2008
    In lại trong Những chấn thương tâm lý hiện đại, 2009

    Từ khóa: Vương trí nhàn

    Hãy chia sẻ suy nghĩ của bạn

    4 phản hồi

    Bản năng con người vốn ích kỷ & tham lam. Thời tiền luật pháp, tôn giáo ra đời tạo ra 1 số quy luật kiềm chế phần bản năng xấu xa, khuyến khích con người gần thiện, tránh ác. Triết học nghiên cứu về con người và xã hội, đưa ra nền tảng đạo đức mà thay đổi, khác biệt chút ít tùy vào văn hóa của mỗi quốc gia. Trong khi tôn giáo thì dựa trên hình thức thưởng, phạt (sống tốt, hành thiện thì được lên thiên đàng, tới niết bàn, ngược lại thì xuống địa ngục, hay bị báo ứng ở kiếp sau), tiêu chuẩn đạo đức thì rang buộc trách nhiệm của mỗi cá nhân với xã hội (làm sai thì bị xã hội lên án, người đời xa lánh hoặc nguyền rủa), thì luật pháp buộc người ta phải chịu/thi hành trách nhiệm ngay (trả giá có thể bằng tiền, sự tự do, sức lao động, thậm chí, cả mạng sống).
    Xã hội Việt Nam bây giờ...
    Tôn giáo tuy có vẻ ngày càng nhộn nhịp, nhưng lại mạng đậm chất mê tín. Người mặc cả, cầu lợi lộc, thì nhiều và vì cái chân của đạo thì ít.
    Giá trị đạo đức thì bị bóp méo theo giá trị của số đông. Nếu ai ai cũng ăn cắp, hối lộ, tham nhũng, thì những việc này trở thành bình thường, thường khi, còn được cho là khôn ngoan, tài giỏi. Con người không còn phân biệt đúng sai, phải trái, khi phải đối diện lương tâm thì họ có hàng đống lý do để ngụy biện nhất là - ai cũng vậy. Người tốt thì phải chịu thiệt thòi. Và như vậy, sự ích kỷ & lòng tham lên ngôi.
    Luật pháp thì lỏng lẻo, mơ hồ bất cập, hành pháp thì thiếu công bằng, nghiêm minh. Người dân, 1 cách có ý thức, tuân theo lệ, và những luật bất thành văn hơn là luật trong hiến pháp.
    Kẻ ngu dốt, bất tài thì đường Quan thênh thang, & được hạ cánh an toàn. Kẻ chấp pháp tàn bạo lại được pháp luật dung túng che chở. Người yêu nước, lên tiếng cho những kẻ cô thế đòi công bằng, công lý, & tranh đấu cho quyền lợi dân tộc, quốc gia thì bị đuổi học, đuổi việc, tù đày.
    Làm sao có thể dạy con trẻ về lòng tự trọng, trung thực, liêm khiết, lòng nhân ái, lòng ái quốc, khi xung quanh từ nhà trường, xã hội, thậm chí cả gia đình, đa số là những mẫu hình ngược lại? Làm sao bạn có thể giải thích với con bạn về lòng tự trọng, sự trung thực, khi bạn phải đút tiền cho CSGT, mua quà cáp cho thầy cô giáo, cấp trên, lót tay y tá, bác sĩ? Làm sao tôi luyện dân chúng tôn trọng luật pháp khi chính những người đại diện cho luật pháp lại chà đạp nó?
    Trông gương Điếu Cày, Nguyễn Thị Minh Hạnh, Cù Huy Hà Vũ ...(và nhiều nhiều người nữa, xin lỗi không thể kể hết), thì mấy ai còn dám yêu nước, hướng tới công bằng, lẽ phải nữa?
    Kinh nghiệm thực tế là quy luật sinh tồn, tự bảo, và là thói quen, khi đó, sách vở, giáo điều chỉ nuôi dưỡng sự dối trá.
    Hậu quả chiến tranh là lý do được viện dẫn từ nhiều (chục) năm qua. Lịch sử chúng ta (và chỉ có dân tộc ta) có một (và chỉ một)cuộc chiến này thôi ư? Chẳng lẽ trăm năm nữa cũng vẫn cứ trút cả lên cầu cái thằng chiến tranh? Người Nhật sau chiến tranh đã "suy thoái" ra sao? Sau bao lâu thì họ thoát được sự suy thoái này? Còn chúng ta, bao nhiêu năm nữa thì sẽ thoát được sự suy thoái?
    Ý thức dân tộc kém. Chẳng lẽ dân tộc ta ngàn năm nay là vậy, và ngàn năm sau cũng đương nhiên sẽ như vậy? Những người ôm lý lẽ này cố tình không biết xu hướng hành xử của dân tộc là do chính sách định hướng. Hãy nhớ lại những cuộc buôn lậu, hối lộ, tham nhũng & cả ăn cắp (của công), thói xu nịnh, chà đạp đồng loại có & lên ngôi từ khi nào? Và bây giờ hệ thống, chính sách & luật pháp đã làm gì để làm giảm (hay tăng) những điều này?

    Trích dẫn:
    Có người nói rằng đảng viên thì ít nhiều có tính chất lưu manh và con người trở nên xấu ngay từ khi phấn đấu vào Đảng vào Đoàn, nào là để được đánh giá tốt thì phải nói xấu bạn bè, bới lông tìm vết báo cáo với người giúp đỡ giới thiệu mình.

    Cho tôi hỏi, thế Đảng Viên Huệ Chi, Quang A, Hoàng Tụy... có như thế này để được vào đảng vào đoàn không?:)) Có lưu manh không?

    Bài này viết "suy bụng ta ra bụng người" mà không thấy xã hội hiện nay cái xấu với cái tốt lẫn lộn, phần cắt nghĩa về nguyên nhân suy thoái của con người hiện nay thì quá nông, không thấy được nguyên nhân sâu xa. Đúng là trong chiến tranh, nhiều quan niệm của con người bị đảo lộn, người lính (bộ đội) là kẻ giết người mà không bị pháp luật trường trị mà lại được khuyến khích và tuyên dương anh hùng. Bà mẹ anh hùng là bà mẹ hưởng vinh quang (có nhiều khi hão huyền) trên cái chết của đứa con rứt ruột đẻ ra. Một khía canh nào đó thì con người ngày nay như một kẻ đói ăn lâu ngày, khi được dịp ăn no thì ăn lấy ăn để, ăn đến nối quên cả Tổ quốc, quên cả đồng bào. Cái nguyên nhân sâu xa là do chính nền giáo dục cộng sản gây ra. Có người nói rằng đảng viên thì ít nhiều có tính chất lưu manh và con người trở nên xấu ngay từ khi phấn đấu vào Đảng vào Đoàn, nào là để được đánh giá tốt thì phải nói xấu bạn bè, bới lông tìm vết báo cáo với người giúp đỡ giới thiệu mình. Rồi để tỏ ra có tác dụng trong quần chúng thì nhiều khi xông vào những việc không liên quan đến mình một cách vô duyên. Những giá trị đạo đức làm người truyền thống bị đánh đổ đo ta làm cách mạng "trí phú địa hào đào tận gốc trốc tận rễ" rồi huênh hoang "trước làm cách mạng quốc gia sau làm cách mạng thế giới", rồi còn bao thủ đoạn, kể cả thù đoạn hèn hạ nhất, để triệt phá đối thủ, kể cả chính quyền nửa nước là miền Nam cũng là đối thủ, vu khống, đặt điều...Con người giả dối vì chính quyền giả dối và lừa dối, người ta biết mình bị lừa dối nhưng mình phải tự lừa dối mình để tồn tại và lại đi lừa dối người khác, hiệu ứng domino trong lừa dối từ trên xuống dưới, từ dưới lên trên. Trên thì nói một đằng, làm một nẻo, dưới thì báo cáo láo để được thành tích. Các giá trị đạo đức lộn tùng phèo, người yêu nước (dĩ nhiên là người tốt) thì bị vu là phản động, kẻ lưu manh côn đồ, mất dạy vô lương tâm thì được tuyên dương vì "thành tích" đạp vào mặt đồng bào và hành hạ người yêu nước đủ kiểu. Nơi có chức năng làm giáo dục thì vô giáo dục, thầy gạ tình đổi điểm, trò "đi thầy", giáo viên thì nhiều người cũng để tiền lên trên nhân cách. Trong nền giáo dục của ta, đố thấy nơi nào dạy về nhân cách, danh dự và tự trọng, kể cả các trường trong quân đội đào tạo sĩ quan lẫn trong dân sự. Chính con người không biết nhân cách và tự trọng nên gây ra bao nhiêu điều xấu xa, gọi là tiêu cực, quan cầm bằng giả không biết xấu hổ, rồi ăn cắp (tham nhũng) như ranh, càng ông to càng ăn cắp lớn. Tòa án thì là công cụ của quan lớn và kẻ có tiền, không còn là cán cân công lý và lương tâm nghề nghiệp, bệnh viện thì là nơi vòi tiền công khai. Tóm lại đạo đức con người bị suy thoái là do xã hội suy thoái toàn diện, các ngành hiện nay đang "thi đua tự phát" xuống cấp. Chí có vài thứ lên cấp một là nhờ trời, hai là nhờ chính sách của Đảng, nhờ trời thì nước lũ lên cấp, nhờ Đảng thì công an, quân đội lên cấp như điên, một tên lưu manh mất nhân cách cũng đeo lon cấp đại uý, một ông không "quân tử nhất ngôn" thì là tiểu nhân cũng đeo lon cấp trung tướng, còn nhiều ông tàu địch đến hải phận nước mình thì ngồi im re vẫn cấp tướng, cấp tá như điên, còn cái bằng cấp tiến sĩ giả cầy thì ôi thôi lạm phát. Lại còn nhà này nhà nọ nữa, nhà văn hóa nhiều hơn nhà xí và có khi thối hơn nhà vệ sinh.

    Tôi không đồng ý với nhận xét này:
    " Con người hôm nay lao vào cuộc làm ăn kinh tế, mà thói quen sống kiểu chiến tranh còn nguyên vẹn. Kinh tế thị trường rút lại được hiểu là thói cạnh tranh không lành mạnh, nói nôm na là chúa đã chết, ai muốn làm gì thì làm.

    Thành thử có xảy ra lộn xộn hỗn hào thì cũng là điều dễ hiểu." (Hết trích)

    Câu thứ nhất: Qui buộc cho quá khứ chiến tranh là nguyên nhân cho các các "thói quen xấu". Sai! Phải nói chính xác rằng xã hội hiện tại ở Việtnam không thiết lập được cơ chế pháp luật nghiêm minh, rõ ràng. Chính quyền chà đạp nên pháp luật, sử dụng pháp luật để bảo vệ kẻ mạnh, có tiền. Đó mới là nguyên nhân cho thói quen xấu. "Thượng bất chính, hạ tắc loạn."

    Câu thứ hai: Đổ tại nhận thức sai của người dân nói chung. Kinh tế thị trưởng ở Viêtnam có sự tham gia của nhà nước. Tức nhà nước tham gia làm kinh tế, sử dụng quyền lực của mình trong cạnh tranh với người dân. Do đó làm méo mó các quy luật kinh tế, đồng thời tạo ra một sợi dây móc nối giữa cơ quan công quyền (mà nhiệm vụ là bảo vệ quyền lợi và sự công bằng cho người làm kinh tế) và kẻ làm kinh tế bất chính. Nhiệm vụ của nhà nước không phải là làm kinh tế, mà là điều tiết nên kinh tế, giải quyết công bằng tranh chấp, kich thích tăng trưởng và phát triển lành mạnh. Lỗi của kinh tế chụp giật của Viêtnam là do sự tham gia quá sâu vào nền kinh tế của nhà nước.

    Câu thứ ba: Đó là điều không hề dễ hiểu. Vì nếu dễ hiểu thì Pháp luật phải được áp dụng một cách dễ dàng. Hay nói chính xác hơn là sự lộn xộn của xã hội Viêtnam thể hiện sự lộn xộn, chồng chéo và không dễ hiểu của Pháp luật.

    Kết luận lại: Toàn bộ nhân cách méo mó của xã hội Viêtnam hiện nay, chính quyền Viêtnam phải là người chịu trách nhiệm chính.