Nguyễn Quang Lập - Văn hóa tranh luận, nỗi xấu hổ của văn hóa Việt

  • Bởi Admin
    15/04/2011
    10 phản hồi

    Nguyễn Quang Lập

    Trong một cuộc gặp mặt báo chí, ông Nguyễn Sĩ Dũng, phó chủ nhiệm văn phòng Quốc Hội đã nói: “Báo chí đã thực sự đóng góp rất lớn vào thành công của kỳ họp, đồng thời đóng góp rất lớn và phát triển của đất nước khi mà tranh luận xã hội đã đi cùng với phát triển trước những vấn đề lớn của đất nước, bước đầu đã hình thành văn hóa tranh luận trên báo chí…” Một lời khen đắng ngắt, trải qua gần hai thế kỉ báo chí nước nhà mới hình thành văn hóa tranh luận, quá buồn nhưng có vẻ như lời khen hơi quá.

    Liệu chúng ta đã hình thành văn hóa tranh luận hay chưa? Câu hỏi thật khó trả lời. Không phải không có những cuộc tranh luận có văn hóa, nhiều là đằng khác nhưng nó quá ít, như muối bỏ bể, nếu xét trên cái nền chung văn hóa tranh luận nước nhà hiện thời. Những đạo lý lỗi thời tồn đọng từ xưa tới nay trong tâm thức người Việt, nguyên nhân của sự bất bình đẳng trong tranh luận, nói khác đi, khó có thể có văn hóa tranh luận khi mà sự vâng lời, tính tuân thủ, thói quen chấp hành vô điều kiện giữa lớn và bé, cao và thấp, to và nhỏ đang là triết lý sống của người Việt.

    Chưa bàn đến việc đó, ngay cả khi hoàn toàn được quyền tranh luận bình đẳng, không có sự cản trở nào của đạo lý cổ truyền hay các luật lệ đương thời, thì người ta cũng không đủ được bình tĩnh để bảo toàn cuộc tranh luận, không chóng thì chầy nó trở thành cuộc cãi lộn, chửi rủa, thóa mạ nhau. Mục đích tối thượng của tranh luận là tìm kiếm chân lý đã không được coi trọng, người ta đánh đồng liêm sĩ với chân lý, bảo vệ ý kiến của mình không còn là bảo vệ một chân lý khoa học mà bảo vệ liêm sĩ của cá nhân mình, khốn thay.

    Đấy là lý do để người ta không chịu tranh luận mà ngụy biện, tháu cáy lí lẽ, bẻ quẹo các khái niệm và đổ vấy đối phương bằng sự chụp mũ trắng trợn và thô bạo. Một nhà văn hóa đã nói: “Việc cá thể hóa một tranh luận là điểm khởi đầu hoàn hảo để biến nó thành chiến tranh.” Hoàn toàn chính xác. Một khi đánh đồng sự đúng sai với phẩm hạnh hay trình độ của người tranh luận thì kết cục tất yếu của mọi cuộc tranh luận sẽ là khinh rẻ và thù hằn nhau, không thể khác.

    Kể từ khi văn hóa mạng phát triển, các cuộc tranh luận ngày càng lâm vào tình trạng hỗn loạn, lắm khi không còn ra thể thống gì nữa. Một người lấy tên thật phải đối phó với hàng trăm, hàng ngàn kẻ lấy nick name ảo. Có nhiều lý do để người ta lấy nick ảo, nhưng với những kẻ giấu tên thật chỉ để chửi nhau, thóa mạ nhau cho dễ thì người có tên thật khác nào đương cự với đám đông những kẻ ném đá giấu tay. Xuất hiện ngày càng nhiều các cuộc chửi rủa, thóa mạ bất tử. Không cần phải lý lẽ, nếu mày nói ngược lại điều tao muốn thì mày bị ăn chửi. Thật không gì tệ hại hơn.

    Về một bài viết nổi tiếng của giáo sư toán học Ngô Bảo Châu đã làm cho anh quá mệt mỏi không phải vì những chỉ trích nghiêm túc, chỉ vì anh không thể nói chuyện được với những kẻ “mở miệng là chửi bậy, viết đi viết lại cũng chỉ dăm câu đại loại “Đèo mạ cái thứ nực cười... muốn ỉa quá!” và “thóa mạ anh bằng thứ ngôn từ hàng chợ, gọi anh là “giáo sư cừu gặm cỏ”. (Theo nhà báo Trương Duy Nhất).

    Có lẽ đó là lý do Ngô Bảo Châu buộc phải đóng cửa blog Thích học toán của mình, cũng là lý do vì sao văn hóa tranh luận nước nhà bị coi là nỗi xấu hổ của văn hóa Việt.

    Bài đọc thêm: Hiệu Minh - I’m Sorry Eleven – Văn hóa Xin lỗi

    Ở nước mình, xin lỗi là ghê gớm lắm. Mỗi lần phải xin lỗi cảm thấy như bị mất gì lớn lao, sợ mất chức, mất tiền, mang tiếng, nên ít người thích mở mồm dù phạm lỗi hai năm rõ mười. Văn hóa như thế nên thất thoát cả tỷ đô la, chả thấy ai “lấy làm tiếc”.

    Trong khi Tây thấy chuyện xin lỗi rất tự nhiên vì họ đã quen như thế. Nhưng sống một thời gian trong môi trường ta thì đám mũi lõ mắt xanh cũng bắt chước.

    Nhớ thời làm ở Hà nội, Tổng Cua quen anh bạn người Đức, giỏi tiếng Việt hơn cả người bản xứ. Hắn mà nói, nếu không nhìn mặt, thì không thể biết đây là Tây ăn rau muống. Rất lạ, hắn chửi tục cực kỳ, mở mồm là văng đ. nam., đ. bắc, mẹ… nghe ghê cả người. Góp ý thì lão nhăn răng “Đ. mẹ, mình không chửi trước thì đứa khác cũng đ. má mình thôi”.

    Lần đầu sang VN, anh đi xe đạp, không may va vào một chân dài. Anh sorry rối rít thì người đẹp bản xứ nổi cơn tam bành “Tây đéo gì mà đi ngu thế”. Anh vội vàng “Xin em tha lỗi”. “Lỗi cái mẹ gì, đền cái quần giá mấy triệu bị bôi bẩn của bà đây”. Bị một bọn đầu gấu vây quanh, sợ bị đòn hội đồng, anh nghiến răng móc túi.

    Rút kinh nghiệm lần sau đi chợ Hôm, anh không may chạm vai một tay lang thang. Biết mình có lỗi nhưng tay “Tây lai ta” này quắc mắt “Đi đứng kiểu mẹ gì thế”. Biết là động vào Tây cũng mệt, tay anh chị kia chuồn thẳng.

    Từ đó anh suy ra, ở VN không cần xin lỗi. Cứ văng tục, chửi thề, dọa phủ đầu đối phương là dễ thoát nạn. Lịch sự có khi bị ăn đòn hay mất tiền. Có lỗi nhưng thấy đứa nào vạch lỗi của mình ra thì cho nó vào tù, đếm kiến vài năm, tha hồ học kiểu xin lỗi của đầu gấu.

    Nói tóm lại, nhiều người không biết xin lỗi, không học được văn hóa xin lỗi và dạy luôn cả Tây thói xấu này.

    Nhưng khi sang Tây thì dân ta quá lịch sự, chuyện không có gì mà xin lỗi tới cả chục lần, do môi trường văn hóa chăng.

    Có chuyện vui thế này. Dành cho các bạn biết tiếng Anh vì trò chơi chữ : too – two, for – four, sick – six, then – ten. Phần dịch tạm dành cho các bạn IT English – i tờ tiếng Anh.

    Ông Việt Nam mới học tiếng Anh vô tình đụng phải ông Tây trong metro nên nói: “I’m sorry – Xin lỗi”, ông Tây cũng lịch sự: “I’m sorry too – Tôi cũng xin lỗi”.

    Ông Việt Nam nghe xong vội vàng: “I’m sorry three – Tôi xin lỗi ba lần”, ông Tây nghe thấy lạ quá hỏi: “What are you sorry for? – Anh xin lỗi về cái gì chứ”.

    Ông VN làm luôn: “I’m sorry five – Tôi xin lỗi năm lần”. Ông Tây lo lắng hỏi ông Việt Nam “Sorry, are you sick – Xin lỗi, ông có ấm đầu không”.

    Ông VN vẫn thản nhiên “I’m sorry seven – Tôi xin lỗi bẩy lần”.

    Ông Tây tức lắm trợn mắt hỏi “Sorry, do you intend to count to eight? – Xin lỗi, ông định đếm đến tám chắc”. Ông Việt Nam kiên nhẫn “I’m sorry nine – Tôi xin lỗi 9 lần”.

    Ông Tây ngọng luôn “Sorry, then... then…- Thế thì, thế thì”. Ông Việt Nam vớt vát “I’m sorry eleven…- Tôi xin lỗi 11 lần”.

    Lão Tây phải ngừng. Nếu tiếp tục hỏi thì có lẽ tay VN này sẽ sorry hundred…

    Chúc cả nhà vui cuối tuần

    HM. 14-03-2011

    Theo blog Hiệu Minh

    Hãy chia sẻ suy nghĩ của bạn

    10 phản hồi

    Nhưng thế nào là tranh luận nghiêm túc? Nói một cách ngắn gọn, cũng như trong một cuộc đấu võ, một tranh luận nghiêm túc là một cuộc tranh luận có qui tắc, mà trong đó người tham gia không được, hay cần phải tránh, phạm luật chơi. Những qui tắc chung và căn bản là người tham gia chỉ phát biểu bằng cách vận dụng những lý lẽ logic, với thái độ thành thật và cởi mở, chứ không phát biểu theo cảm tính, lười biếng, hay biểu hiện một sự thiển cận, đầu óc hẹp hòi.
    ---------------
    Trong cái sự thực phức tạp, mờ mờ ảo ảo của vấn đề, có cái đẹp riêng. Không phải cái đẹp trơn tru, tròn trĩnh, nhưng là cái đẹp khắt khe của sự thật. Tương tự, một lời phát biểu nghịch lí có cái đẹp của nó, vì nó có thể đánh thức chúng ta về một thế giới phức tạp, một thế giới không nằm gọn trong đúng/sai, tốt/xấu, bạn/thù. Có lẽ đã đến lúc chúng ta nên vượt qua chính mình bằng cách cho các tế bào trí tuệ có cơ hội làm việc.

    Thói ngụy biện ở người Việt – GS Nguyễn Văn Tuấn

    Có một kết luận khá nổi tiếng rằng tất cả chúng ta đều mù, nhưng những người biết mình mù thì không mù mấy . Nguy hiểu là những kẻ không biết mình mù, lúc nào cũng nghĩ ta đây là "đỉnh cao trí tuệ", tầm nhìn soi rọi cả quá khứ lẫn tương lai.

    Hy vọng câu trên giải thích được một phần .

    "mọi sai lầm của con người đều do "vô liêm sỉ" cả chứ không phải do "ít kiến thức"". Câu trả lời của tôi: "Như vậy, cái đòi hỏi tiên quyết và tối thiểu trong các cuộc thảo luận chính là liêm sỉ trí thức" đã ở post trước . Tôi chấp nhận ít kiến thức, nhưng chán loại không có liêm sỉ . Cái nào sẽ dẫn tới cái nào, tôi nghĩ còn tùy người . Chúng ta đang chứng kiến một số trường hợp có kiến thức nhưng liêm sỉ gần bằng 0.

    Tôi dẫn Zinoviev như là một quan sát đặc thù mang mục đích dẫn chứng . Nó không phải chân lý, nhưng nó cụ thể hóa những gì tôi muốn nói . Một điều nữa nó chỉ ra tác dụng âm của nhóm được đề cập .

    Những cái thiệt hại tôi chỉ nêu ra như là hậu quả để mọi người thấy mà tránh. Trường hợp Trương Duy Nhất không phải cá biệt, cách ngụy biện của TDN rất quen thuộc, chỉ khác nhau ở mức độ . Tôi xem là đặc trưng của một nhóm người đặc biệt và bắt đầu để ý tới nhóm này . Có dịp sẽ phân tích họ kỹ hơn .

    Có lẽ TC đã nhìn ra cách đối xử của tôi đối với những trường hợp như thế . Độ phong phú của ngụy biện từ phía họ làm tôi thích thú và càng muốn nghiên cứu họ hơn . Cả chửi và tranh luận với họ đều rất tốn công và thì giờ .

    Tranh luận để tìm ra chân lý, dần dần dẫn lới đồng thuận chứ không phải là cãi nhau để thỏa mãn sự hiếu thắng của cái tôi của mình, dẫn tới ngày càng chia rẽ.

    Tôi có một câu này cho các bạn: "Ghét tội lỗi nhưng yêu thương, cứu vớt tội nhân" - lời Chúa trong Kinh Thánh.

    Không phải cái văn hóa tranh luận của người VN lúc nào củng đầy tính chửi rủa đâu. Mới đây thôi vì đây là thời kỳ . . . quá độ tiến lên "tự do chủ nghĩa." Cứ từ từ . . . vài chục năm nữa thì đâu cũng sẽ vào đấy.

    Ngoài lý do "thời kỳ quá độ" thì củng nên để ý là con người ta thường chửi rủa khi có tâm trạng uất ức mà không làm gì khác hơn được. Nước nào củng có nhửng vần nạn xả hội, và nơi nào củng có nhửng người bức xúc vì các vấn nạn xả hội, nhưng ở các nước khác, người ta có thể hành động bẳng nhiều cách để giải quyết các bức xúc cá nhân, như khiếu nại, đầu tranh, phát biểu công khai, v.v. Còn ở VN, người ta chẳng có cách gì, ngoài cái quyền được tự do chửa rủa bất cứ ai ngoài chính quyền, đảng, và cán bộ nhà nước, nên phải tận dụng.

    @Slinkee

    1. Bạn đã sai khi đánh đồng "ít kiến thức" (mặc dù về khách quan có thể còn thiếu sót hoặc sai lầm, nhưng về chủ quan vẫn tạo cho người đó một sự tự tin mà tranh luận) với "không biết gì" (tuyệt đối không có chút vốn kiến thức nào).

    Thật ra, vì tri thức của nhân loại là vô tận nên ai cũng là người "ít kiến thức", nếu muốn nói tới chân lý tuyệt đối cuối cùng. Tranh luận để tìm ra chân lý tức là chưa ai nắm được chân lý cả.

    Vì bạn tuyệt đối hóa từ "ít kiến thức" thành "không biết gì" nên bạn kết luận một cách cực đoan rằng: "Ở đây không phải là ít kiến thức, mà là sự phản bác, chống đối và khinh rẻ tất cả mọi kiến thức "khác". Đây là sự "mình-tuyệt-đối-đúng", "mình-là-chân-lý", là hình thức sơ nguyên của kiểm duyệt, cấm đoán . Đây là những cơn "giận mất khôn" khi có người đụng chạm đến niềm tin tuyệt đối của mình nên mọi điều luật của thảo luận đều bị khinh thường, vất bỏ và không thèm đếm xỉa tới."

    Nếu tuyệt đối hóa như bạn thì mọi sai lầm của con người đều do "vô liêm sỉ" cả chứ không phải do "ít kiến thức".

    2. "những kẻ tôn trọng luật lệ là những kẻ bị thiệt. Lấy ví dụ 2 đội đá banh nhưng không có trọng tài, đội đá xấu sẽ thắng"

    Xin hỏi: miệt thị người khác được vài câu cho bõ tức thì "thắng" gì, hay: bỏ đi, im lặng, không chấp một gã khùng thì "thua" gì? Và ai mới là người "vô liêm sỉ" hoặc "ít kiến thức" ở đây?

    3. "Nếu để dành sự ủng hộ của công luận, ta sẽ có được mob justice như đang xảy ra trên blog Trương Duy Nhất, và người phát động (TDN) đã xài ngụy biện vì lý do đã có người đụng đến "niềm tin" của họ"

    Cái blog của ông TDN chỉ tập trung được một phần không đáng kể của "công luận" thôi. Nhân loại hơn 6 tỷ người, Việt Nam hơn 80 triệu người cơ mà, Internet có rất nhiều blog và diễn đàn chứ không phải chỉ có một mình ông TDN.

    4. Còn ý kiến của ông Zinoviev thì chỉ là cái nhìn chủ quan về một nhóm người chứ không phải về toàn nhân loại. Như vậy, hoặc nó không có giá trị, hoặc nó cần được tìm hiểu và tranh luận thêm, chứ nó không thể được coi là "chân lý".

    @ Tháng Chạp

    Đã vượt qua mức "ít kiến thức" từ lâu lắm rồi .

    Ít kiến thức là điều có thể chấp nhận được vì không ai dám tự hào là mình biết tất cả . Không biết một điều gì đó hoàn toàn không có nghĩa là "tồi bại", không có nghĩa "về nhà học lại đi". Tôi không biết gì về kinh tế thì dù tôi có "về nhà học lại" cũng không thể bằng những người chuyên về kinh tế, thì cái "về nhà học lại" của tôi sẽ chắc chắn trở thành luôm cuôm . Vì biết mình không có kiến thức về mục đó nên mỗi lần phải nói tới, tôi sẽ phải ghi rõ kiến thức gần bằng 0 về vấn đề đó và chỉ xem xét vấn đề ở góc độ khác .

    Ở đây không phải là ít kiến thức, mà là sự phản bác, chống đối và khinh rẻ tất cả mọi kiến thức "khác". Đây là sự "mình-tuyệt-đối-đúng", "mình-là-chân-lý", là hình thức sơ nguyên của kiểm duyệt, cấm đoán . Đây là những cơn "giận mất khôn" khi có người đụng chạm đến niềm tin tuyệt đối của mình nên mọi điều luật của thảo luận đều bị khinh thường, vất bỏ và không thèm đếm xỉa tới . Như vậy, những kẻ tôn trọng luật lệ là những kẻ bị thiệt . Lấy ví dụ 2 đội đá banh nhưng không có trọng tài, đội đá xấu sẽ thắng . Nếu để dành sự ủng hộ của công luận, ta sẽ có được mob justice như đang xảy ra trên blog Trương Duy Nhất, và người phát động (TDN) đã xài ngụy biện vì lý do đã có người đụng đến "niềm tin" của họ .

    Đây là sự xuất hiện của "một cái khác" theo Zinoviev:

    “Trí tuệ xuất chúng được coi là bất bình thường, sự ngu muội tối tăm lại được xem như đỉnh cao trí tuệ. Đạo đức trong sạch bị coi như những kẻ vô đạo đức, và những kẻ ù lì vô thưởng vô phạt nhất trở thành khuôn mẫu của tốt đẹp. Vấn đề ở đây không phải là sự vắng mặt của một đặc tính, mà là sự hiện diện của một cái khác. Kết quả là sự hình thành quái lạ của một đặc tính âm, và nó phản ứng với dương tính như electron với proton (hoặc ngược lại). Cũng như sự hiện diện của âm tính không phải dẫn đến sự vắng mặt của dương, và [sự hiện diện] của dương tính không dẫn đến sự vắng mặt của âm, vì vậy trong trường hợp này, tôi nhắc lại, đặc tính âm là loại đặc tính có những đặc điểm rõ ràng”

    Người Việt mình có một số tật xấu triền miên như chụp mũ, nặc danh, tự ti và cục bộ ... hiển thị trong mọi lứa tuổi, trình độ, mối tương quan và khía cạnh của cuộc sống chứ không chỉ riêng trong khía cạnh chính trị. Và chính những tật xấu này là kẻ rất thù nguy hiểm cản trở việc kiến tạo và duy trì 1 thể chế dân chủ bền vững tại VN.

    Slinkee viết:
    Trong một cuộc thảo luận, những người còn nghĩ tới và muốn bảo vệ liêm sỉ của mình tránh xa những ngụy biện, những trí trá, và (kiên nhẫn) đòi hỏi phía bên kia cũng (nên) làm như vậy . Tiếc là phía bên kia ít khi tuân thủ những liêm sỉ tối thiểu khi thảo luận, hay nói đúng hơn, những ngụy biện và trí trá làm cho những người ít kiến thức thảo luận nghĩ họ có liêm sỉ và kiến thức dồi dào, còn những người biết thì chỉ lắc đầu ngao ngán.

    Như vậy, cái đòi hỏi tiên quyết và tối thiểu trong các cuộc thảo luận chính là liêm sỉ trí thức được thể hiện qua việc tránh xài những ngụy biện, xảo ngôn, trí trá và những thứ đại loại .

    Phân biệt thế nào là "ngụy biện" và thế nào là "hợp logic, có lý" là điều không hề đơn giản, đặc biệt là với "người ít kiến thức". Vì đây là vấn đề kiến thức chứ không phải vấn đề liêm sỉ.

    Nếu không có đủ kiến thức thì không phân biệt được đúng-sai, thì không thể ý thức được điều mình nói đã sa vào ngụy biện hay chưa - để mà dừng.

    Do đó, trong tranh luận có thể có người có tâm (liêm sỉ) nhưng chưa đủ tầm (kiến thức) mà rơi vào "ngụy biện". Muốn tránh cãi vã thì người kia, nếu tự tin vào kiến thức và liêm sỉ của mình, phải im lặng bỏ về hoặc đề nghị ngừng tranh luận vì "bất đồng".

    Người nào nổi nóng trước thì hoặc do "ít kiến thức" (không đủ tầm) hoặc do "vô liêm sỉ" (không có tâm).

    Nhà "văn" Quang Lập dùng từ "liêm sỉ" chưa đủ, cần thêm từ "sĩ diện" nữa.

    "Mục đích tối thượng của tranh luận là tìm kiếm chân lý đã không được coi trọng, người ta đánh đồng liêm sĩ với chân lý, bảo vệ ý kiến của mình không còn là bảo vệ một chân lý khoa học mà bảo vệ liêm sĩ của cá nhân mình, khốn thay."

    Tôi không đồng ý câu trên . Trong một cuộc thảo luận, những người còn nghĩ tới và muốn bảo vệ liêm sỉ của mình tránh xa những ngụy biện, những trí trá, và (kiên nhẫn) đòi hỏi phía bên kia cũng (nên) làm như vậy . Tiếc là phía bên kia ít khi tuân thủ những liêm sỉ tối thiểu khi thảo luận, hay nói đúng hơn, những ngụy biện và trí trá làm cho những người ít kiến thức thảo luận nghĩ họ có liêm sỉ và kiến thức dồi dào, còn những người biết thì chỉ lắc đầu ngao ngán.

    Như vậy, cái đòi hỏi tiên quyết và tối thiểu trong các cuộc thảo luận chính là liêm sỉ trí thức được thể hiện qua việc tránh xài những ngụy biện, xảo ngôn, trí trá và những thứ đại loại .

    Tôi không dám đưa cái list về fallacies ra vì, theo tôi, dân ta đã coi cái list đó là đồ xê cần hen từ lâu lắm rồi .

    Trong tranh luận, người Việt đúng là xấu xí. Họ cố gắng nói lấy được, nhiều khi ngoa ngoắt, rất ít người tranh luận đặt tinh thần cầu thị và lắng nghe người khác nói. Chỉ cần có hơi hướng trái lại họ là bị quy chụp rằng ông là thế này thế kia, như kiểu cách mạng không triệt để ấy. Chả lẽ cứ phải nhổ hết gốc cỏ dại một lúc mới trồng được ngũ cốc ư? Sao không lấy định luật phát triển bằng cạnh tranh đi, sao không trồng ngũ cốc sau 4 đến 5 vụ rồi xem?.