Tiến bộ kinh tế không đủ để “cầm quyền mãi mãi”

  • Bởi Lyngu
    14/02/2011
    2 phản hồi

    Tác giả: LÂM VŨ (THEO PROJECT SYNDICATE)

    Tunisia và Ai Cập đều có chỉ số phát triển con người cao và đạt nhiều thành tựu phát triển trong thời gian qua. Nhưng hai vị Tổng thống đều đã phải ra đi. Bài học từ thế giới Ả-rập là một nền kinh tế tốt chưa hẳn đã đi kèm với một nền chính trị tốt, và nền chính trị và kinh tế của một quốc gia có thể tiến hóa theo hai xu hướng ngược nhau.

    LTS: Từ những biến động gần đây ở Tunisia và Ai Cập, dẫn tới việc hai vị Tổng thống phải dứt áo ra đi sau hàng chục năm cầm quyền, học giả Dani Rodrik đã có bài phân tích sâu về mối liên hệ giữa phát triển kinh tế và ổn định chính trị. Đây là một cách đặt vấn đề tương đối thú vị theo chủ quan của tác giả, và cần được tranh luận một cách thẳng thắn, khoa học.

    Dani Rodrik là Giáo sư Kinh tế chính trị học tại Trường Quản lý Nhà nước John F. Kennedy thuộc Đại học Harvad, và là tác giả của cuốn sách: Một kinh tế học, nhiều phương thức: Toàn cầu hóa, Các thể chế và Tăng trưởng kinh tế. (One Economics, Many Recipes: Globalization, Institutions, and Economic Growth)

    Chính trị và kinh tế có thể tiến hóa trái ngược

    Có thể phát hiện đáng chú ý nhất trong Báo cáo phát triển con người - báo cáo thường niên lần thứ 20 của Liên Hợp Quốc mới công bố gần đây, là thành tựu xuất sắc của các quốc gia Hồi giáo tại Trung Đông và Bắc Phi trong lĩnh vực này.

    Về Chỉ số phát triển con người (HDI), Tunisia xếp hạng thứ 6 trên tổng số 135 quốc gia, một thành tựu vượt bậc của quốc gia này sau hơn 4 thập niên phát triển, cao hơn cả Malaysia, Hồng Kông, Mexico và Ấn Độ. Ai Cập đứng ở vị trí thứ 14, thấp hơn một chút.

    Chỉ số HDI đo lường sự phát triển mà trong đó các thành tựu y tế và giáo dục được đánh giá quan trọng ngang bằng với tăng trưởng kinh tế. Ai Cập, và đặc biệt là Tunisia có thể không xuất sắc lắm trên bình diện tăng trưởng kinh tế, nhưng hai quốc gia này đã thực sự thành công trên các chỉ số phát triển khác.

    Với tuổi thọ trung bình là 74, người dân Tunisia có tuổi thọ cao hơn cả Hungary và Estonia, là hai nước có thu nhập bình quân đầu người cao gấp đôi Tunisia. Khoảng 69% trẻ em tại Ai Cập được đến trường, một tỷ lệ cao hơn rất nhiều so với Malaysia - một quốc gia giàu có hơn Ai Cập. Rõ ràng, Tunisia và Ai Cập đã thành công trong việc cung cấp các dịch vụ xã hội, và phân phối lợi ích của tăng trưởng kinh tế một cách rộng rãi.

    Tuy nhiên, trên thực tế những thành tựu phát triển của hai quốc gia này cũng không cứu vãn nổi hai chính phủ đương nhiệm của chúng. Trong những ngày này, người dân tại Tunisia và Ai Cập đang nổi giận với các chính phủ của họ, và yêu cầu thay thế một chính phủ mới.

    Nếu Tổng thống Zine El Abidine Ben Ali của Tunisia hay Tổng thống Hosni Mubarak của Ai Cập hi vọng rằng họ sẽ dành được sự ủng hộ chính trị bởi những thành tựu phát triển, thì hẳn bây giờ họ đang thất vọng sâu sắc.

     Reusters
    Cách mạng hòa nhài ở Tunisia đã lật đổ Tổng thống Zine El Abidine Ben Ali. Ảnh: Reusters

    Một bài học mà thế giới Ả-rập đã cung cấp cho chúng ta, đó là một nền kinh tế tốt chưa hẳn đã đi kèm với một nền chính trị tốt, và trong cùng một thời điểm, nền chính trị và nền kinh tế của một quốc gia có thể tiến hóa theo hai xu hướng ngược nhau. Mặc dù đúng là các phần lớn các quốc gia giàu có trên thế giới đều đã thiết lập được nền dân chủ, nhưng nền chính trị dân chủ không hẳn đã là điều kiện cần và đủ cho phát triển kinh tế trong dài hạn (khoảng vài thập niên).

    Mặc dù đạt được nhiều thành tựu trong phát triển kinh tế, nhưng Tunisia, Ai Cập và nhiều quốc gia Trung Đông khác vẫn đang phải chung sống với nền chính trị tập quyền, được cai trị bởi một nhóm "cánh hẩu", đi kèm với sự lan tràn của tham nhũng, chủ nghĩa thân hữu, và gia đình trị. Thứ bậc xếp hạng về tự do chính trị và tham nhũng của các quốc gia này tương phản sâu sắc với thứ bậc về các chỉ số phát triển.

    Freedom House (một tổ chức phi chính phủ của Mỹ thành lập từ năm 1941 nhằm thúc đẩy nền dân chủ, tự do chính trị và nhân quyền trên thế giới) đã cho biết, kể từ khi diễn ra cuộc "cách mạng Jasmine" tại Tunisia gần 3 tháng qua, "các nhà cầm quyền vẫn tiếp tục đàn áp, bắt giữ và bỏ tù các nhà báo, blogger, các nhà hoạt động nhân quyền và các nhà chính trị đối lập". Còn Chính phủ Ai Cập xếp hạng thứ 111 trên 180 quốc gia về chỉ số tham nhũng, theo điều tra năm 2009 của Tổ chức Minh bạch Quốc tế (Transperancy International).

    Và tất nhiên, điều ngược lại cũng đúng: Ấn Độ đã thiết lập nền dân chủ kể từ thời điểm giành độc lập vào năm 1947, nhưng quốc gia này vẫn không thoát khỏi quá trình tăng trưởng thấp trong suốt hơn 30 năm, cho đến tận những năm đầu tiên của thập kỷ 1980.

    Thể chế chính trị phải hoàn thiện cùng kinh tế

    Một bài học thứ hai là: tốc độ tăng trưởng kinh tế nhanh chóng sẽ không tạo điều kiện cho sự ổn định chính trị, trừ khi các thể chế chính trị chủ động tự hoàn thiện dần và cùng trưởng thành với nền kinh tế. Trên thực tế, tự thân tăng trưởng kinh tế sẽ tích lũy các điều kiện kinh tế và xã hội để tạo ra bất ổn định chính trị vào thời điểm chín muồi.

    Nhà khoa học chính trị lỗi lạc người Mỹ, Samuel P. Huntington (1927-2008), đã chỉ ra cách đây hơn 40 năm rằng, "các biến đổi xã hội và kinh tế - đô thị hóa, sự phát triển của dân trí và giáo dục, và sự phát triển của truyền thông đại chúng - tất cả sẽ làm gia tăng nhận thức chính trị, nhân rộng các nguyện vọng chính trị, và mở rộng sự tham gia chính trị". Ngày nay, bên cạnh những yếu tố như Huntington chỉ ra, thì các mạng xã hội như Twitter và Facebook đã trở thành các yếu tố mới để thúc đẩy sự tham gia chính trị, đặc biệt là khi nền kinh tế tăng trưởng nhanh chóng.

     AP

    Những lực lượng này sẽ trở nên mạnh mẽ nhất khi khoảng cách giữa sự tham gia xã hội và chất lượng của các thể chế chính trị ngày càng trở nên cách biệt. Có hai mô thức ứng phó của các thể chế chính trị đối với các nguyện vọng chính trị của nhân dân. Mô thức thứ nhất: khi các thể chế chính trị của một quốc gia đã trưởng thành, thì các thể chế này sẽ đáp ứng các nguyện vọng chính trị của nhân dân thông qua sự điều tiết, hành động và phát ngôn. Mô thức thứ hai: khi các thể chế này vẫn còn chưa phát triển, chúng sẽ tìm cách dập tắt các nguyện vọng và hi vọng chính trị của nhân dân, với hi vọng rằng các nguyện vọng và hi vọng này sẽ tự biến mất, hoặc sẽ được bù đắp bởi các thành tựu trong phát triển kinh tế.

    Những sự kiện đang diễn ra tại Trung Đông đã chứng minh rõ ràng tính mỏng manh của mô thức thứ hai. Những người biểu tình tại thủ đô Tunis của Tunisia và thủ đô Cai-rô của Ai Cập không phản ứng với sự thiếu cơ hội kinh tế hay các dịch vụ xã hội nghèo nàn.

    Có thể ở đâu đó, vẫn có những thể chế chính trị có khả năng xử lý được các tình huống kiểu này. Người ta có thể nghĩ đến các hệ thống chính trị mang tính phản ứng, vốn không hoạt động dựa trên các cuộc bầu cử tự do và sự cạnh tranh giữa các đảng chính trị. Có thể chỉ ra trường hợp một số quốc gia như Oman hay Singapore, là những nền chính trị chuyên chế vẫn duy trì được quyền lực một cách hài hòa cùng với tốc độ tăng trưởng kinh tế cao.

    Điều này giúp ta liên tưởng đến Trung Quốc. Tất nhiên là Trung Quốc không phải là Tunisia hay Ai Cập. Chính phủ Trung Quốc đã tiến hành thử nghiệm về "dân chủ cơ sở", và đang cố gắng tiêu diệt nạn tham nhũng. Tuy vậy, các cuộc phản ứng vẫn đang gia tăng tại lục địa này trong suốt thập niên vừa qua.

    Giới lãnh đạo Trung Quốc đang hi vọng rằng sự tăng trưởng nhanh chóng trong mức sống và các cơ hội kinh tế rộng mở của người lao động sẽ làm giảm căng thẳng xã hội và chính trị. Đó là lý do tại sao họ đặt mục tiêu đạt tỷ lệ tăng trưởng kinh tế hàng năm lên tới 8% hoặc cao hơn - một con số ngoạn mục mà họ tin rằng qua đó sẽ giúp kiềm chế căng thẳng xã hội.

    Hãy chia sẻ suy nghĩ của bạn

    2 phản hồi

    Tôi đã đọc bài báo của tác giả Trần Quốc Việt đã phê phán bài dịch của Lâm Vũ đăng trên Vietnamnet.Tôi đã download bài viết nguyên bản của Dani Rodrik trên Project Syndicate và so sánh thì thấy đúng như lời phê phán của Trần Quốc Việt.Tôi có thêm suy nghĩ:báo chí Việt nam do chế độ CS VN điều hành nên phải "uốn cong ngòi bút" theo sự chỉ đạo của ĐCS VN, đã là không xứng đáng cho kẻ cầm bút. Nhưng tại sao phải sợ hãi khi không dám dịch một đoạn văn nguyên tác có bàn luận về Trung Cộng? Tôi và mọi người dân còn nhớ giai đoạn từ 1979 đến trước năm 1991 báo chí nhà nước Việt nam ra rả cả ngày về bọn bành trướng bá quyền Bắc kinh là "kẻ thù truyền kiếp của dân tộc Việt nam". Sao bây giờ báo chí nhà nước Việt nam hèn hạ thế? Ngày 17/2/1979 quân Trung Cộng xâm lược toàn tuyến biên giới phía Bắc giết hại bao nhiêu dân thường Việt nam và phá hủy nặng nề cơ sở vật chất của người dân Việt. Sao ngày 17/2/2011 chế độ CS VN im thin thít và toàn bộ hệ thống báo chí tuyên truyền đồ sộ của nhà nước CS VN không có một bài viết về ngày đau thương này?Có 1 bài đăng trên báo Thanh niên viết về liệt sỹ Lê Đình Chinh nhưng không dám chỉ đích danh bọn lính Trung quốc vượt biên giới,xâm phạm lãnh thổ Việt nam, giết Lê Đình Chinh, mà chỉ dám nói là bọn "côn đồ" từ bên kia biên giới. Ôi không còn điều gì để nói về chế độ này.

    Dani Rodrik (Project Syndicate, Mĩ, 09/02/2011):–Sự khốn cùng của chế độ độc tài

    Phạm Nguyên Trường dịch

    Lời người dịch: Bài này đã được Lâm Vũ dịch và vietnamnet công bố với tiêu đề Thể chế chính trị phải hòan thiện cùng kinh tế và đã bị ông Trần Quốc Việt (Dân Làm Báo) phản ứng quyết liệt. Đây là bản dịch của mỗ, xin được chỉ giáo nếu có sai sót.

    Ai cập và Tunisia vừa gởi một thông điệp đủ sức làm Trung Quốc và các chế độ độc tài trên thế giới tỉnh ngộ: Đừng hi vọng rằng sự tiến bộ kinh tế sẽ giúp các người nắm được quyền lực mãi mãi.

    Có thể một trong những phát hiện gây chóang váng trong báo cáo nhân kỉ niệm lần thứ 20 ngày ra đời Human Development Report là kết quả nổi bật của các nước Hồi giáo vùng Trung Đông và Bắc Phi. Đấy là Tunisia, xếp thứ 6 trong số 135 nước có sự cải thiện về chỉ số phát triển con người (HDI) tốt hơn so với bốn thập kỉ trước đây, đứng trên cả Malaysia, Hong Kong, Mexico và Ấn Độ. Ai Cập đứng thứ 14, không xa Tunisia là mấy.

    HDI là chỉ số phát triển bao gồm sự phát triển về y tế và giáo dục, được đánh giá ngang với sự phát triển về kinh tế. Ai Cập và (đặc biệt là) Tunisia phát triển khá tốt, nhưng họ thực sự tỏa sáng ở những chỉ số bao trùm hơn là giáo dục và y tế. Tuổi thọ trung bình của người dân Tunisia là 74, chỉ đứng sau Hungary và Estonia, là những nước có thu nhập cao gấp đôi. Khỏang 69% trẻ con Ai Cập được đi học, một tỉ lệ cao ngang với Malaysia là nước giàu có hơn nhiều. Rõ ràng là những nước này đã thành công trong việc cung cấp các dịch vụ xã hội và phân chia một cách rộng rãi lợi ích của quá trình phát triển kinh tế.

    Nhưng cuối cùng thì đấy vẫn không phải là vấn đế. Nhân dân Tunisia và Ai Cập, nói theo Howard Beale, đã tức giận chính phủ của họ đến mức họ không chịu đựng nổi nữa. Nếu Tổng thống Zine El Abidine Ben Ali của Tunisia hay Tổng thống Hosni Mubarak của Ai Cập từng hi vọng rằng lợi tức kinh tế sẽ mang lại cho họ sự ủng hộ chính trị thì hẳn bây giờ họ đang thất vọng sâu sắc.

    Bài học mà năm đầy phép lạ của Arab cung cấp cho chúng ta là: một nền kinh tế tốt không phải lúc nào cũng có nghĩa là một nền chính trị tốt; hai cái đó có thể không song hành trong một thời gian dài. Đúng là hầu như tất cả các nước giàu có trên thế giới đều là các nước dân chủ. Nhưng nền chính trị dân chủ không phải là điều kiện cần cũng không phải là điều kiện đủ cho sự phát triển kinh tế kéo dài trong vài chục năm.

    Mặc dù đã thu được những thành tự trong lĩnh vực kinh tế, nhưng Tunisia, Ai Cập và nhiều nước Trung Đông khác vẫn là những nước độ tài do những nhóm “cánh hẩu” cai trị, cùng với sự hòanh hành của nạn tham nhũng, móc ngoặc. Thứ bậc trong bảng xếp hạng về tự do chính trị và tham nhũng của những nước này tương phản một cách rõ ràng so với thứ bậc trong bảng xếp hạng về các chỉ số phát triển.

    Ở Tunisia, báo cáo mà tổ chức Freedom House đưa ra ba tháng trước khi xảy ra cuộc cách mạng Hoa Nhài có đọan viết: “các cấp chính quyền tiếp tục đàn áp, bắt bớ và bỏ tù các nhà báo và các bloggers, các nhà họat động nhân quyền và các nhà đối lập chính trị”. Trong năm 2009, Chính phủ Ai Cập được Tổ chức Minh bạch Quốc tế (Transperancy International) xếp thứ 111 trên 180 quốc gia về chỉ số tham nhũng

    Và tất nhiên, điều ngược lại cũng đúng: Ấn Độ là một nước dân chủ kể từ khi giành độc lập vào năm 1947, nhưng cho mãi đến đầu những năm 1980 quốc gia này vẫn chưa bắt đầu ra khỏi tình trạng tăng trưởng thấp của những nước theo Ấn Độ giáo.

    Bài học thứ hai: tăng trưởng kinh tế nhanh tự nó không mua được ổn định chính trị trừ khi các định chế chính trị cũng có điều kiện phát triển và trưởng thành nhanh chóng như thế. Trên thực tế, phát triển kinh tế sẽ làm nảy sinh sự năng động về kinh tế và xã hội, mà đấy chính là nguồn gốc căn bản của những bất ổn về mặt chính trị.

    Cách đây hơn 40 năm, nhà chính trị học đã quá cố người Mỹ, ông Samuel P. Huntington (1927-2008), đã chỉ ra rằng “các biến đổi xã hội và kinh tế – đô thị hóa, nâng cao dân trí và giáo dục, công nghiệp hóa và truyền thông đại chúng – sẽ làm gia tăng nhận thức chính trị, làm cho nhiều người có điều kiện tham gia họat động chính trị”. Hiện nay, nhờ có thêm các mạng xã hội như Twitter và Facebook, các lực lượng có thể tạo ra bất ổn - do sự thay đổi kinh tế nhanh chóng sinh ra - lại càng mạnh lên gấp bội.

    Những lực lượng này sẽ trở nên mạnh mẽ nhất khi khoảng cách giữa sự năng động về mặt xã hội và chất lượng của các định chế chính trị ngày càng rộng thêm. Khi đã trưởng thành, các định chế chính trị của đất nước sẽ đáp ứng lại những đòi hỏi từ bên dưới bằng cách điều chính, hưởng ứng và phát ngôn thay cho họ. Nhưng khi các định chế chính trị còn chưa phát triển thì chúng thường ngăn chặn những đòi hỏi này với hi vọng là chúng sẽ tự biến mất hoặc sẽ bị những thành tựu trong lĩnh vực kinh tế xóa bỏ. Những sự kiện ở Trung Đông chứng minh một cách rõ ràng tính mỏng manh của mô thức thứ hai.

    Những người biểu tình ở Tunis và Cairo không biểu tình vì không có cơ hội làm kinh tế hay dịch vụ công cộng nghèo nàn. Họ tập hợp lại nhằm chống lại chế độ chính trị mà họ cảm thấy là xa rời dân, độc đóan và tham nhũng, và không cho họ phát biểu ý kiến của mình.

    Không cần phải là chế độ dân chủ theo cách hiểu của phương Tây vẫn có thể xứ lí được những áp lực như thế. Người ta có thể nghĩ đến các hệ thống chính trị có khả năng phản ứng nhưng không hoạt động theo các nguyên tắc bầu cử tự do và cạnh tranh giữa các đảng phái. Một số người có thể lấy Oman hay Singapore làm thí dụ về những chế độ độc tài nhưng vẫn đứng vững khi phải đối mặt với những thay đổi nhanh chóng của nền kinh tế. Có thể là như thế. Nhưng hệ thống chính trị duy nhất đã khẳng định mình trong một thời gian dài là hệ thống chính trị gắn bó với các nền dân chủ phương Tây.

    Điều này làm ta liên tưởng đến Trung Quốc. Vào lúc cao trào của các cuộc biểu tình ở Ai Cập, những cư dân mạng Trung Quốc tìm kiếm các từ “Ai Cập” hay “Cairo” đều nhận thông báo nói rằng không thể tìm thấy các từ này trên mạng. Rõ ràng là chính quyền Trung Quốc không muốn người dân của mình đọc các bài viết về các cuộc biểu tình ở Ai Cập và tiếp xúc với những tư tưởng xấu. Kí ức về phong trào phản kháng trên quảng trường Thiên An Môn năm 1989 vẫn còn sống động như ngày nào, các nhà lãnh đạo Trung Quốc quyết tâm không để cho nó lặp lại.

    Tất nhiên, Trung Quốc không phải là Tunisia hay Ai Cập. Chính phủ Trung Quốc đã tiến hành thử nghiệm về “dân chủ cơ sở”, và đang cố gắng tiêu diệt nạn tham nhũng. Tuy vậy, phong trào phản kháng vẫn lan rộng trong suốt thập niên vừa qua. Trong năm 2005 có 87.000 vụ mà chính quyền gọi “các vụ lộn xộn có đông người tham gia”, đấy là năm cuối cùng chính quyền công bố những số liệu như thế, điều này gợi ý rằng số lượng các vụ phản đối đã tăng lên. Các nhà bất đồng chính kiến hiện đang thách thức quyền lực tối thượng của Đảng Cộng sản dù phải hi sinh tính mạng.

    Giới lãnh đạo Trung Quốc tin rằng sự gia tăng nhanh chóng mức sống và cơ hội có việc làm sẽ tiếp tục đè nén được những căng thẳng vế chính trị và xã hội đang sôi sục hiện nay. Đó là lý do tại sao họ hăng hái đạt mục tiêu tăng trưởng kinh tế hàng năm lên tới 8% hoặc cao hơn đến như thế; đấy là một con số đầy ma lực mà họ tin là sẽ kiềm chế được xung đột xã hội.

    Nhưng Ai cập và Tunisia vừa gởi một thông điệp đủ sức làm Trung Quốc và các chế độ độc tài trên thế giới tỉnh ngộ: Đừng hi vọng rằng sự tiến bộ kinh tế sẽ giúp các người nắm được quyền lực mãi mãi.

    Dani Rodrik là Giáo sư Kinh tế chính trị học tại Trường Quản lý Nhà nước John F. Kennedy thuộc Đại học Harvad, và là tác giả của cuốn sách: Một kinh tế học, nhiều phương thức: Toàn cầu hóa, Các định chế và Tăng trưởng kinh tế. (One Economics, Many Recipes: Globalization, Institutions, and Economic Growth)

    Nguồn: http://www.project-syndicate.org/commentary/rodrik53/English
    Theo blog Pham Nguyên Trường