So sánh Nguyễn Trường Tộ và Fukuzawa Yukichi: Bài học rút ra cho ngày hôm nay

  • Bởi Admin
    19/11/2010
    3 phản hồi

    Thành viên Tuandp

    Dân Luận xin bổ sung một số quan sát của riêng mình để độc giả tham khảo:

    - Fukuzawa đề xuất những cải cách trong giai đoạn nước Nhật đang có sự thay đổi chính quyền phong kiến cai trị, chính quyền mới còn yếu, phải tìm kiếm nhân tài và các sáng kiến để ổn định lòng dân; trong khi triều Nguyễn của Nguyễn Trường Tộ lại tương đối ổn định về quyền lực, trở nên thủ cựu.

    - Fukuzawa chọn phương án thay đổi từ dưới lên (khai sáng cho dân), trong khi Nguyễn Trường Tộ muốn thay đổi từ trên xuống (khai sáng cho quan). Fukuzawa không chỉ đề xuất những cải cách lên chính quyền; ông còn là người thực hiện các cải cách của mình qua việc mở trường, mở tòa báo, mở ngân hàng để khuyến khích người dân làm theo. Rất nhiều tác phẩm của ông hướng tới quần chúng, thay vì viết nhiều bản tấu dâng vua như Nguyễn Trường Tộ. Dù nhiều lần được mời tham gia chính quyền, ông đã từ chối để đứng bên ngoài như một trí thức độc lập.

    - Fukuzawa không đứng một mình trong cuộc cách mạng của dân tộc Nhật. Cùng với ông còn có nhiều học giả, trí thức Tây học nhìn thấy vấn đề tụt hậu của người Nhật giống ông. Nguyễn Trường Tộ hình như đứng một mình. À không, chia sẻ sự cô đơn của ông còn có Phan Thanh Giản:

    Tự Thán

    Từ ngày đi sứ tới Tây kinh,
    Thấy việc Âu Châu phải giật mình.
    Kêu gọi đồng bang mau kịp bước,
    Hết lời năn nỉ CHẲNG AI TIN…

    Nhiều trí thức Việt Nam vẫn mong muốn góp ý để Đảng CSVN "thay đổi mình" giống Nguyễn Trường Tộ. Những người có tư tưởng canh tân ở Việt Nam hiện nay vẫn bị coi là những kẻ lập dị, chẳng đáng tin. Muốn có những thay đổi thực sự bền vững, các trí thức Việt Nam cần sớm học tập những kinh nghiệp của trí thức Nhật cách đây hơn 100 năm.

    Bài 1: Cải Tổ Đối Nội và Nguyễn Trường Tộ

    Chào các bạn,

    1) Sau đây tôi sẽ viết một loạt bài về cải tổ đối nội của Việt Nam để Việt Nam phát triển và để có nội lực trong việc đối ngoại và lấy lại Hoàng Sa và Trường Sa.

    2) Bài đầu tiên tôi xin giới thiệu lại Nguyễn Trường Tộ người có tư tưởng canh tân nước nhà từ thế kỷ thứ 19 cùng thời với nhà canh tân Nhật Fukuzawa Fukichi.

    3) Nước Nhật đã nghe theo lời đề nghị của Fukuzawa Fukichi, riêng Việt Nam thì đã bác hơn 30 sớ canh tân của Nguyễn Trường Tộ.

    4) Việc gì đã xẩy ra giữa trong sự phát triển của hai đất nước thì các bạn đã rõ.

    _____________________

    Có thể nói, ở hai ông Nguyễn Trường Tộ và Fukuzawa Yukichi (Phúc-Trạch Dụ-Cát). Có rất nhiều sự tương đồng về thời đại, về đất nước, về tình hình thế giới bởi cả hai sống cùng trong một giai đoạn lịch sử. Từ thực tế trên, việc so sánh hai nhân vật lịch sử này, đồng thời cũng là những nhà tư tưởng về cải cách, mở cửa có thể mang lại cho chúng ta nhiều điều thú vị.

    Những điểm tương đồng giữa Fukuzawa và Nguyễn Trường Tộ

    Có thể nói, Fukuzawa Yukichi và Nguyễn Trường Tộ là hai người sinh cùng thời, và cả hai đều học rất giỏi. Điều thú vị nữa là hai người đều sinh ra từ một vùng đất có truyền thống, chứ không không phải ở thủ đô. Hai ông không xuất thân từ gia đình quá giàu có, nhưng cũng không phải ở gia đình quá nghèo.

    Hai nước Nhật và Việt Nam ở thời mà các ông sinh sống thì cũng có một vài điểm tương đồng. Thí dụ như hai nước cùng đóng cửa với thế giới, nhưng bắt đầu bị các quốc gia phương Tây nhòm ngó.

    Fukuzawa.jpeg
    FUKUZAWA YUKICHI (1835-1901)

    Tại Nhật, năm 1853, hạm đội Mỹ xuất hiện gây một cú sốc lớn trên khắp nước Nhật. Anh trai thúc giục Fukuzawa tới Nagasaki học tiếng Hà Lan để nắm vững về súng ống phương Tây. Khi đó, ông mới 23 tuổi. Đến tháng 8-10/1858, Fukuzawa được bổ nhiệm làm người dạy tiếng Hà Lan cho lãnh địa Nakatsu. Tháng 7/1859: Nhật mở cửa ba cảng biển theo các điều khoản của "Hiệp ước hoà bình và hữu nghị", được ký một năm trước đó với Mỹ và một số nước châu Âu.

    Ở Việt Nam, năm 1858, Pháp đánh Đà Nẵng. Nguyễn Trường Tộ lúc đó 30 tuổi, Nhà thờ xã Đoài mời ông làm giáo viên dạy chữ Hán. Giám mục Gauthier dạy ông tiếng Pháp và khoa học thường thức phương Tây.

    Hai người cùng đi nước ngoài hầu như cùng thời điểm, như vậy cả Nguyễn Trường Tộ và Fukuzawa có điều kiện tiếp xúc Tây học từ sớm, biết tiếng Hà Lan, tiếng Anh, tiếng Pháp. Lại có dịp được ra nước ngoài nên hai ông có điều kiện tiếp xúc trực tiếp với văn minh, với thế giới vật chất và công nghệ của phương Tây, từ đó hình dung trong đầu những hoạt động, những tư tưởng mang tinh thần cải cách.

    Đầu năm 1860, trong khuôn khổ các điều khoản của hiệp ước, chính quyền Shogun quyết định phái sứ giả sang Mỹ. Fukuzawa tình nguyện đi theo đoàn sang San Francisco, Mỹ. Từ Mỹ về trong năm đó, ông dịch và xuất bản cuốn sách đầu tay “Kaeitsugo”. Khoảng ba năm đầu sau đó, Fukuzawa chỉ chuyên tâm học hành và viết cuốn sách đầu tiên.

    Sinh tại thành phố Osaka, trong một gia đình Samurai cấp thấp. Đến năm 1837, cha ông qua đời đột ngột ở tuổi 44. Cuộc sống khó khăn, ông phải giúp gia đình và cho mãi đến năm 14 tuổi mới được đến trường. Không chỉ dừng lại ở một nhà tư tưởng, Fukuzawa đã bắt tay làm rất nhiều việc, từ mở trường dạy học, lập tờ báo, dịch sách để hướng những đề xuất, ý tưởng, giải pháp của mình vào đông đảo người dân và trí thức Nhật Bản, từ đó tạo nền tảng cho sự phát triển nhanh chóng về nhận thức, hành động và phát triển của người dân cũng như đất nước Nhật Bản.

    Trong những năm 1861-1863, ông sang châu Âu theo đoàn đàm phán mở thêm cảng biển và điều chỉnh tỷ giá hối đoái. Ông đến các nước như Pháp, Anh, Hà Lan, Đức, Nga và Bồ Đào Nha. Trong vai trò phiên dịch, Fukuzawa quan sát được rất nhiều điều mới mẻ và các thể chế tổ chức như bệnh viện, kho vũ khí, hầm mỏ, trường học. Dựa vào những điều chứng kiến trong chuyến đi, Fukuzawa xuất bản tập đầu tiên của tác phẩm Thực trạng phương Tây (Seiyo jijo). Tác phẩm này của ông được bán chạy nhất lúc bấy giờ. Đến năm 1866, ông hoãn việc viết tiếp tập hai cuốn Thực trạng phương Tây để giành thời gian dịch cuốn Kinh tế chính trị của J. H. Burton. Trong cuốn sách xuất bản năm 1867, ông thảo luận về “những cột trụ chính yếu” và mạng lưới xã hội vô hình thiết lập nên xã hội văn minh. Sau đó, ông tiến hành dịch các tác phẩm quan trọng của Anh cho người Nhật đọc, học tập và tiếp thu.

    Nguyễn Trường Tộ:

    Còn ở Việt Nam, những năm 1859-1860, Nguyễn Trường Tộ được giám mục Gauthier đưa qua Hương Cảng, Singapore, Thụy Sĩ. Trên đường đi ông có ghé Roma yết kiến Giáo hoàng rồi cuối cùng sang Paris theo học trong gần 2 năm.

    Vào năm 1861, khi Đại đồn Kỳ Hoà thất thủ, ông nhận làm phiên dịch cho Pháp với mong muốn góp phần mình cho sự hoà hoãn hai bên. Ông viết thư gửi triều đình trong đó nêu ý kiến là nên hoà với Pháp. Sau đó, ông viết bản điều trần đầu tiên. Đến quãng năm 1862-1863, ông thôi không làm phiên dịch nữa vì thất bại trong việc điều đình. Thời gian này, ông tham gia xây cất tu viện ở Sài Gòn và dồn tâm trí soạn kế hoạch giúp phát triển đất nước. Vào tháng 3/1863, ông gửi triều đình văn bản “Bàn về tình thế lớn trong thiên hạ”. Tiếp đó, ngày 29/3/1863, ông gửi bản Trần tình. Một năm sau đó, ông gửi triều đình văn bản “Kế hoạch duy trì hoà ước mới”, và “Kế hoạch làm cho dân giàu nước mạnh”. Tất cả là những bản điều trần!

    Nguyen Truong To.jpg
    NGUYỄN TRƯỜNG TỘ (1828 - 1871)

    Sinh tại Bùi Chu, Hưng Nguyên, Nghệ An. Ông học rất giỏi, ngoài việc học với cha ở nhà, ông còn theo học nhiều thầy đồ nổi tiếng trong vùng. Tuy mất sớm ở tuổi 43 nhưng ông đã đề xuất rất nhiều kế hoạch cải cách táo bạo, nhằm đưa đất nước thoát khỏi cảnh trì trệ, tiến lên trở thành một quốc gia dân giàu nước mạnh. Đáng tiếc, những bản điều trần của ông thời đó đã không được trọng dụng.

    Năm 1865, ông gửi triều đình văn bản “Về việc mua thuyền và đóng thuyền máy”. Vào đầu năm 1866, khi được mời đến Huế, ông tiếp tục gửi văn bản “Kế hoạch khai thác tài nguyên đất nước”. Đến tháng 4/1866: ông thảo thư Tây Soái có châu phê của Vua. Đây vẫn là một bản điều trần và gửi thư cho Vua. Tháng 8/1866, Nguyễn Trường Tộ cùng giám mục Gauthier đến Huế, chuẩn bị đi Pháp, được vua Tự Đức tiếp kiến.

    Từ tháng 9 đến hết năm 1866, ông tiếp tục gửi văn bản và thư tới triều đình, cụ thể như văn bản “về việc học thực dụng” và “Phải tạm thời dựa vào Pháp” và những bức thư về vấn đề khác nhau. Vào năm 1867, ông cùng một số quan chức đáp tàu đi Pháp. Tháng 3 năm đó, ông tới Paris. Rồi đến ngày 15/11/1867, ông soạn văn bản “Tế cấp bát điều”. Tháng 2/1868, về tới Huế, ông được vua Tự Đức tặng thưởng. Tháng 3 năm sau đó, Nguyễn Trường Tộ viết: “Tổ chức gấp việc khai mỏ”. Trong các tháng 3-5/1868, ông viết nhiều văn bản thúc giục triều đình cử người đi Pháp học

    Tiếp tục như vậy, suốt năm 1871, Nguyễn Trường Tộ viết rất nhiều văn bản đề xuất việc thông thương với Pháp như “Chỉnh đốn quân đội và quốc phòng”, “Canh tân và mở rộng quan hệ ngoại giao”, “Về chính sách nông nghiệp”; “nên mở cửa chứ không nên khép kín”. Rất tiếc, ngày 24/11/1871, Nguyễn Trường Tộ mất ở quê, hưởng thọ 41 tuổi. Nguyễn Trường Tộ mất sớm nhưng tôi tin rằng, dù ông còn sống, ông sẽ vẫn không làm gì khác hơn ngoài việc viết tấu trình.

    Nguyễn Trường Tộ đã liên tiếp gửi lên triều đình Huế 30 bản điều trần đề xuất canh tân, xây dựng đất nước giàu mạnh và gần sáu chục bản điều trần khác đề cập đủ mọi lĩnh vực.

    Còn đối với Nguyễn Trường Tộ, theo nhiều học giả và công chúng, các bản điều trần của ông nếu được áp dụng là một sách lược lớn biến Việt Nam thành một nước hùng cường, tạo nên chuyển biến quan trọng trong lịch sử giữ nước của dân tộc Việt Nam.

    Tháng 5 năm 1863, Nguyễn Trường Tộ soạn xong ba văn bản để gửi lên Triều đình Huế: bản thứ nhất là Tế cấp luận, bản thứ hai là Giáo môn luận, bản thứ ba là Thiên hạ phân hợp đại thế luận. Trong ba bản đó, bản Tế cấp luận là văn bản quan trọng nhất. Nội dung của bản này đề cập đến việc canh tân và phát triển đất nước. Với Tế cấp luận ông đã khẳng định: "Tế cấp luận thâu tóm trí khôn của thiên hạ 500 năm nay... Bài Tế cấp luận của tôi nếu đem ra thực hành hàng trăm năm cũng chưa hết".

    Trong giáo dục, ông phản đối lối học tầm chương trích cú, đóng cửa khư khư giữ lấy cái sự học lỗi thời chỉ cốt có học vị bằng cấp. Ông chủ trương học để thực hành. Ngay cả bản thân, ông không hề đề tên ứng thí một khoa nào, không hề có bằng cấp gì nhưng kiến thức của ông sâu rộng mang tầm bách khoa, uyên thâm trong nhiều lĩnh vực.

    Theo ông cần phải đưa vào chương trình giáo dục những tri thức về nông nghiệp, địa lý, thiên văn, công nghệ, luật pháp, nghĩa là những gì xã hội, cuộc sống hiện đại thực sự cần tới trước mắt và lâu đài, chứ không phải dùi mài tứ thư ngũ kinh với những giáo huấn xa vời của Khổng Mạnh. Ông cũng sớm đề xuất soạn Tự điển cho người học, nghiên cứu Hán học, Tây học.

    Kết Luận:

    Cả hai Nguyễn Trường Tộ và Fukuzawa đều tập trung vào cải tổ giáo dục và suy nghĩ của người dân. Nguyễn Trường Tộ còn khuyên triều đình Huế nên tiếp tục điều đình với Pháp và trong thời gian đó canh tân đất nước theo mô hình phương Tây. Tức là lánh xa quỹ đạo của Tàu.

    Về tư tưởng, Nguyễn Trường Tộ không thua gì Fukuzawa của Nhật. Nhưng Nhật Bản đã tiếp thu lời đề nghị của Fukuzawa. Còn vua Tự Đức thì không.

    Chủ đề: Lịch sử

    Hãy chia sẻ suy nghĩ của bạn

    3 phản hồi

    Sự đổi thay vận mạng của một dân tộc quốc gia, đã đành trước hết phải nhờ có bọn đương quyền khôn ngoan sáng suốt và bọn chí sĩ thức thời làm hướng đạo tiên phong, nhưng cũng phải nhờ nơi dân tâm dân khí có biết hăm hở tấn hóa tự cường mới được. Đó là hai sự cần dùng cho cuộc tấn hóa, phải nương dựa lấy nhau và cùng đi với nhau. Nếu có bọn đương quyền và chí sĩ sốt sắng cải cách song bị phần đông người ta còn quá ngu si thủ cựu, tự họ không muốn khôn, muốn mạnh, hay là họ tưởng mình đã khôn lắm mạnh lắm rồi, như vậy thì việc quốc gia lợi ích, khó lòng trông mong thi thố thành tựu gì được.

    Đào Trinh Nhất (trích từ "Nhật Bản 30 năm Duy Tân")

    Năm 1862 được xem là năm Minh Trị Thiên Hoàng bắt đầu canh tân, còn năm 1858 là lúc Pháp bắt đầu đánh Việt Nam. Cả hai ông nói trên đều sống qua thời kỳ này. Việc Minh Trị Thiên Hoàng canh tân không phải chỉ là thuần túy vua Minh Trị nghe lời người dưới tâu lên mà phát động canh tân mà thực chất có một nhóm sứ quân chủ trương đổi mới đánh bại nhóm sứ quân thủ cựu và đưa Minh Trị Thiên Hoàng lên để họ có danh nghĩa mà làm việc canh tân. Trong khi đó tại Việt Nam không có một vụ biến động chính trị giừa phe chủ trương đổi mới và phe thủ cựu. Ông Nguyễn Trường Tộ tuy nói điều phải nhưng ông không có quyền gì bắt phe thủ cựu phải thay đổi thái độ.

    Đính chính bác Huân một chút: Fukuzawa không hoàn toàn đứng ngoài chính phủ, ông có một giai đoạn làm viên chức cho chính quyền. Đóng vai trò quan trọng trong việc thành lập Ngân Hàng lớn thứ hai của Nhật bây giờ.