Đoan Trang - "Giải mã" cách đặt tên phố ở thủ đô

  • Bởi Admin
    17/10/2010
    3 phản hồi

    Đoan Trang

    Các đường phố ở thủ đô ngày nay được đặt tên không phải tùy tiện, ngẫu hứng, mà phần lớn tuân theo một quy tắc đã có từ năm 1945. Những ý kiến ủng hộ xem đây là một điểm đáng khen ngợi trong công tác quản lý đô thị của Hà Nội.

    Trong hoạt động quy hoạch và quản lý đô thị, đặt tên đường chưa bao giờ là việc nhỏ. Nhiều thành phố trên thế giới có những “chính sách” riêng trong việc này. Ví dụ, ở Brisbane (Queensland, Úc), các con phố ở khu trung tâm được đặt tên theo các nhà vua và nữ hoàng Anh. Các phố tên vua song song với nhau và cắt các phố tên nữ hoàng (cũng song song với nhau).

    Tại các thành phố lớn ở Mỹ, đường xá nói chung được đặt theo tên con số, quang cảnh, cây cối, chẳng hạn Oakhill (Đồi Sồi) là tên kết hợp giữa “đồi” và “cây sồi”. Lấy tên danh nhân đặt cho đường cũng là một truyền thống ở nhiều nơi trên thế giới: đại lộ Wilson ở Brooklyn (New York), phố Enrico Fermi ở Rome, đại lộ Victor Hugo ở Paris v.v. Hoặc dựa theo một nghề kinh doanh đã từng phổ biến ở con đường đó: phố Haymarket (như kiểu Hàng Cỏ của ta), phố Millstone (cối xay gió) ở London… (nguồn: Wikipedia)

    Ở Hà Nội, việc đặt tên phố phường theo tên các anh hùng, danh nhân là cách làm phổ biến nhất. Song, đáng chú ý là các tên tuổi không bị xếp lộn xộn mà theo một trật tự rõ ràng. Quy tắc ấy như thế này: Phố phường Hà Nội (phần chưa mở rộng) được đặt theo từng cụm, mỗi cụm tương ứng với một thời, một triều đại nhất định trong lịch sử.

    Một cách “học lịch sử trên đường phố”

    Có thể xem mạn quanh Hồ Gươm - trung tâm thủ đô - là “khu vực” của các triều đại mở đầu cho lịch sử đất nước: Ngô, Đinh và Tiền Lý. Các phố Ngô Quyền, Đinh Tiên Hoàng, Lý Thái Tổ đều là những con đường lớn, rất đẹp và nằm gần nhau ở nơi trung tâm thành phố. Đi về hướng Cung Văn hóa Hữu nghị là “địa phận” của nhà Trần với các phố Trần Hưng Đạo, Trần Bình Trọng, Yết Kiêu, Dã Tượng, Đỗ Hành.

    Những phố phía hồ Tây mang tên các văn nghệ sĩ nổi tiếng: Xuân Diệu, Đặng Thai Mai, Tô Ngọc Vân. Những phố nằm gần Doanh trại Quân đội trên đường Trường Chinh được đặt theo tên các vị tướng tài ba của Việt Nam: Vương Thừa Vũ, Hoàng Văn Thái, Lê Trọng Tấn, và đội trưởng du kích Nguyễn Ngọc Nại (hy sinh trong chiến dịch 60 ngày đêm bảo vệ thủ đô).

    Một loạt phố mới mở, nằm khá gần nhau trên địa bàn giáp ranh ba quận Thanh Xuân - Ba Đình - Đống Đa, lấy tên các nhà văn hiện thực thời 1930-1945: Vũ Trọng Phụng, Nam Cao, Nguyên Hồng…

    Trật tự này tất nhiên chỉ được áp dụng một cách tương đối, bằng chứng là ta vẫn có phố Nguyễn Khuyến nằm “gối đầu” vào con đường thiên lý Lê Duẩn dù đó là hai danh nhân ở hai thời kỳ cách xa nhau. Tuy thế, cũng thú vị nếu đang ở phố Trần Hưng Đạo, ta có thể đoán rằng hai con phố Yết Kiêu, Dã Tượng nằm gần đó. Hoặc đường Trần Quang Khải thì nhất định ở gần đường Trần Nhật Duật. Với những người có chút quan tâm đến lịch sử Việt Nam thì đây là một quy tắc đặt tên đường phố giúp người ta dễ tìm lối đi. Nhưng quan trọng hơn là nó cho thấy một tính toán khoa học và có văn hóa của những người đứng đầu một thành phố.

    Tác giả của sáng kiến đặt tên

    Theo nhà Hà Nội học Nguyễn Vinh Phúc, trước thời thuộc Pháp, phố phường Hà Nội cũ được đặt tên theo một số cách. Chẳng hạn, dựa theo các dải đất hoặc công trình mà phố đi qua, như phố Cầu Gỗ vốn nằm gần một cái ngòi nối vào Hồ Gươm, trên ngòi này bắc một cây cầu làm bằng gỗ. Phố Tràng Tiền có một “trường đúc tiền” xây dựng từ năm 1807, chuyên sản xuất tiền đồng để gửi vào kinh thành Huế và lưu hành trên toàn quốc. Cách khác là lấy tên các sản vật mà người phố đó buôn bán, ví dụ Hàng Điếu thời xưa chuyên bán các loại điếu hút thuốc lào, Hàng Dầu bán dầu lạc, dầu vừng, Hàng Muối bán muối…

    Tới thời thuộc địa, chính quyền thực dân Pháp tiến hành dịch những tên này sang tiếng Pháp, chẳng hạn Hàng Điếu thành “rue des Pipes”, Hàng Muối thành “rue de Sel”. Bên cạnh đó, họ du nhập truyền thống lấy tên danh nhân đặt cho đường phố vào nước ta, chỉ có điều các con đường được đặt tên theo lối này đều phải mang tên danh nhân… người Pháp. Họ đặt một loạt tên mới: Laveran (phố Lê Văn Hưu ngày nay), Henri Rivière (nay là phố Ngô Quyền), mở mới đường Francois Garnier - viên đại úy đánh thành Hà Nội – chính là đường Đinh Tiên Hoàng bây giờ, mở mới đại lộ Gambetta (phố Trần Hưng Đạo ngày nay). Con phố Tràng Tiền đẹp đẽ biến thành “rue Paul Bert”.

    Tháng 3 năm 1945, Nhật đảo chính Pháp. Ngày 20 tháng 7, bác sĩ Trần Văn Lai nhậm chức Đốc lý Hà Nội. Từ đó cho tới ngày Cách mạng tháng Tám nổ ra, nhiệm kỳ của ông kéo dài chưa được một tháng.

    Tuy nhiên, trong khoảng thời gian ngắn ngủi ấy, Thị trưởng Trần Văn Lai đã kịp thực hiện một công việc quan trọng cho Hà thành: sửa đổi và hệ thống lại tên đường phố. Ông Nguyễn Vinh Phúc nêu rõ: Việc đầu tiên là Thị trưởng cho kéo đổ một loạt tượng đài thực dân, như tượng "bà đầm xòe" ở vườn hoa Cửa Nam, tượng Toàn quyền Paul Bert ở vườn hoa Paul Bert (vườn hoa Lý Thái Tổ ngày nay).

    Song song với đó, chính quyền Trần Văn Lai bỏ hết những tên phố của Pháp để đổi thành tên các danh nhân Việt Nam, theo quy tắc mà ngày nay đang tuân thủ: Tên danh nhân lớn đặt cho phố lớn, phố chính, tên các danh nhân hoặc vùng đất liên quan thì đặt cho các phố thứ, phố xương cá. Ví dụ, Trần Hưng Đạo là phố chính thì có một loạt phố nối vào mang tên Trần Bình Trọng, Yết Kiêu, Dã Tượng, rồi các ngõ Vạn Kiếp, Tức Mạc. Phố chính Lê Thái Tổ nối với các phố thứ Lê Lai, Lê Thạch, Đinh Lễ - những viên tướng tài của vua Lê. Mạn sông Hồng vinh danh các tướng thủy chiến nổi tiếng đời Trần: Trần Quang Khải, Trần Nhật Duật, Nguyễn Khoái.

    Các nhà nghiên cứu ngày nay cho rằng, tầm nhìn về quy hoạch của bác sĩ Trần Văn Lai thật đáng nể, khi cách đặt tên có tính khoa học của ông khiến đường phố ở Hà Nội được hệ thống lại, những tên phố chính thì giữ ổn định, như chúng ta vẫn dùng cho đến nay. Nhà văn Tô Hoài cho biết, hầu hết tên đường và phố Hà Nội đều do ông Trần Văn Lai đặt. Thị trưởng Trần Văn Lai cũng là người định tên gọi “Quảng trường Ba Đình” cho khoảng đất trước Phủ Toàn quyền mà nay là Phủ Chủ tịch.

    Quy hoạch tên phố ngày nay

    Theo nhà Hà Nội học Nguyễn Vinh Phúc, trong việc đổi hoặc đặt tên mới cho đường phố hiện nay, Sở Văn hóa - Thông tin thành phố có thành lập một hội đồng tư vấn riêng để tham khảo ý kiến, gồm nhiều nhà sử học uy tín. Ông bảo: “Có lẽ vì vậy mà công việc này đang dần đi vào quy củ hơn, sau một khoảng thời gian lộn xộn, có phố mới mở, thích tên gì thì đặt tên ấy, thích đổi tên thế nào thì đổi, không hỏi ý kiến ai cả”. (Vì sự “thoải mái” đó nên mới có chuyện đường Lê Duẩn tiếp giáp phố Nguyễn Khuyến như ngày nay).

    Cách làm khi xưa của cụ Trần Văn Lai giờ đang được Hội đồng tư vấn đặt tên đường phố của Hà Nội thực hiện theo: Các phố mới của thủ đô được đặt tên theo một cụm có ý đồ khá rõ, ví dụ loạt "phố nhà văn" Nam Cao, Nguyên Hồng, Vũ Trọng Phụng, Nguyễn Tuân, Nguyễn Huy Tưởng…; "phố văn nghệ sĩ" Văn Cao, Đặng Thai Mai, Tô Ngọc Vân… Ngay cả đoạn phố nhỏ Vũ Thạnh, mới có tên cách đây vài năm, cũng được xếp một cách hữu ý bên phố Hào Nam: Trại Hào Nam vào thế kỷ 17 là nơi ở của nhà sư phạm nổi tiếng - Thám hoa Vũ Thạnh.

    Hà Nội nay đã mở rộng gấp 3,5 lần, số lượng đường phố sẽ tăng ít nhất là gấp đôi, đòi hỏi một sự sắp xếp, hệ thống lại và đặt mới rất nhiều tên gọi hành chính. Ông Nguyễn Vinh Phúc tỏ ý mong rằng quy tắc đặt tên phố của cụ Trần Văn Lai thời 1945 sẽ được Hà thành duy trì và tôn trọng. Ông khẳng định: "Tên thì không thiếu. Chúng ta đâu có thiếu danh nhân, nhà văn hóa, anh hùng cách mạng... Vấn đề chỉ là đặt ai vào đâu cho hợp lý".

    http://phapluattp.vn/2010100712010586p0c1021/giai-ma-cach-dat-ten-pho-o-thu-do.htm

    3_1922747_n.jpg

    Báo Đông Pháp số ra ngày 2-8-1945 đưa tin về sự kiện giật đổ các tượng Pháp ở Hà Nội. (ảnh tư liệu)
    Chủ đề: Lịch sử

    Hãy chia sẻ suy nghĩ của bạn

    3 phản hồi

    Chữ "bùa yểm" ở đây không có nghĩa dị đoan hay phong thủy,... mà có ý về chính trị, với các đòn "ngoại giao" chơi nhau, nhiều khi như con nít choảng lộn. Trong trường hợp vừa kể, VN ám chỉ cho biết sẽ dư sức đè bẹp Kam, nhưng Kam cũng đáp trả mình sẽ dư sức đối đầu, ...

    Nói thêm về việc đánh số nhà. Ở Mỹ người ta đánh số cách quãng (không liên tiếp) không phải chủ yếu để chêm nhà sau này mà lý do như sau:

    Theo nguyên tắc nhìn vào số nhà có thể biết nó nằm quãng nào, thì con đường được chia làm nhiều đoạn (dựa vào các giao lộ) mỗi đoạn được chỉ định cho một dãy số. Ví dụ một đoạn đường được chỉ định mang các số từ 100 đến 199, nhưng bên phía số lẻ chỉ có 10 căn nhà xây cách đều nhau, do đó các nhà này sẽ mang số 105, 115, ..., 185, 195.

    dân xứ Lừa viết:
    ...
    Tôi được một thầy giáo kể chuyện thời TT Diệm có cuộc "đấu trí" giữa VN và Kampuchia. Do xung đột sao đó giữa hai nước nên ở Sài gòn có các con đường lớn hướng về Tây Ninh và Nam Vang được đặt tên theo các vị Tướng triều Nguyễn đã sang đô hộ Kampuchia như đường Lê Văn Duyệt (nay là CM tháng 8), Nguyễn Văn Thoại (nay là Lý Thường Kiệt) và một đường nữa quên tên nay là Hoàng Văn Thụ.

    Chính quyền Kampuchia hiểu ý nên sau đó tìm cách xây tòa đại sứ của mình trên đường Lê Văn Duyệt (chỗ HT Thích Q. Đức tự thiêu sau này) để làm "bùa yểm".

    Nghe nói đường Võ Tánh thời trước, nay là Hoàng Văn Thụ
    Sài Gòn có hai đường Võ Tánh, ở Phú Nhuận và quận 1

    Ngoài lề :
    Tôi không tin mấy cái chuyện "bùa yểm" đâu
    Canda, Hoa Kỳ, Châu Âu, Úc, ... có làm "bùa yểm" đâu mà các nước này vẫn khá

    Tôi có người bạn mở cửa tiệm bán hàng. Ghé chơi thấy hắn thường xuyên mua vịt quay, heo quay về cúng. Tôi hỏi cúng cái gì mà tuần nào cũng thấy cúng. Hắn than thở là bán ế ẩm cho nên cúng thần tài, lấy hên.
    Cuối năm, hắn phone hỏi tôi có quen ai thì giới thiệu vì hắn muốn sang tiệm

    Tôi thấy tin tưởng cúng bái, bùa, coi bói, đốt vàng mã thì chỉ tốn tiền, vô ích mà còn nguy hiểm gây hỏa hoạn nữa

    Tôi chẳng bao giờ coi bói, ... vậy mà mọi việc đều OK. Chìa khoá chính để thành công : siêng năng, học hỏi và lạc quan

    Trong quản lý đô thị, nhất là các thành phố lớn, tên các đường phố cần nên đặt theo các nguyên tắc giúp cho dân chúng sinh hoạt được dễ dàng.

    - Nhìn vào tên đường có thể biết nó thuộc khu nào.
    - Biết vị trí tương đối các con đường với nhau (ví dụ tùy vào thứ tự sắp xếp theo mẫu tự A,B,C hay thứ tự các đời Vua theo thời gian, ...)
    - Biết hướng đi của con đường (như bắc-nam, đông-tây, ...)

    Việc đánh số nhà cũng cần có nguyên tắc, nhìn vào số nhà có thể biết nó nằm phía lề nào, trên đoạn nào của con đường.

    VN (do ảnh hưởng của Pháp thời xưa) nên đánh số nhà bắt đầu từ đầu đường đến cuối đường, và đánh số liên tiếp. Do đó khi thành phố mở rộng, con đường dài thêm hoặc nhà cửa xây chêm vào thì việc đánh số trở thành vô trật tự, hoặc phải đánh số lại. Còn người Mỹ đánh số từ trung tâm thành phố hướng ra phía ngoài và các số không liên tiếp nhau, nên khi con đường dài ra chỉ cần tăng số lên mà thôi; còn nhà xây chêm vào thì lấy các số còn trống chưa dùng đến.

    Tôi được một thầy giáo kể chuyện thời TT Diệm có cuộc "đấu trí" giữa VN và Kampuchia. Do xung đột sao đó giữa hai nước nên ở Sài gòn có các con đường lớn hướng về Tây Ninh và Nam Vang được đặt tên theo các vị Tướng triều Nguyễn đã sang đô hộ Kampuchia như đường Lê Văn Duyệt (nay là CM tháng 8), Nguyễn Văn Thoại (nay là Lý Thường Kiệt) và một đường nữa quên tên nay là Hoàng Văn Thụ.

    Chính quyền Kampuchia hiểu ý nên sau đó tìm cách xây tòa đại sứ của mình trên đường Lê Văn Duyệt (chỗ HT Thích Q. Đức tự thiêu sau này) để làm "bùa yểm".