Bill Hayton - Việt Nam: Con Rồng Đang Lên (1)

  • Bởi Admin
    04/05/2010
    0 phản hồi

    Bill Hayton<br />
    Diên Vỹ chuyển ngữ

    Việt Nam đang ở giữa một cuộc cách mạng: chủ nghĩa tư bản đang tràn vào một xã hội mang danh nghĩa cộng sản, ruộng đồng đang biến mất trước những khu công nghiệp, dân quê đổ về những thành phố đang bùng nổ và văn hoá tuổi trẻ đang nở hoa. Mạng lưới quan hệ gia đình vốn chặt chẽ đang bị kéo giãn bởi nhu cầu tự do cá nhân ngày càng tăng và các giá trị truyền thống đang bị xói mòn vì cám dỗ của đời sống hiện đại.

    Phần mở đầu: Một Việt Nam Khác

    "Vẻ Đẹp Tiềm Ẩn" là khẩu hiệu lôi cuốn khách du lịch của Việt Nam. Nhiều người Việt lại không thích lắm, nhưng nó mời mọc tính mạo hiểm và khám phá của khách nước ngoài. Cụm từ đi kèm theo một hình ảnh tổng quát của quốc gia này: cô gái nông dân nhìn lên, ngã vành nón lá ra sau làm lộ khuôn mặt đang cười e thẹn phía dưới. Chiếc nón màu rơm, chung quanh là cánh đồng lúa xanh và chú trâu đen đang gặm cỏ - một thế giới tinh khiết và xinh đẹp, tiềm ẩn và quyến rũ. Câu khẩu hiệu ngụ ý hãy cố gắng tìm và phần thưởng của bạn là một khung cảnh của thanh tịnh, duyên dáng và đẹp đẽ. Việt Nam này hứa hẹn mọi thứ mà thế giới hiện đại của bạn đã bỏ lại phía sau: người con gái thanh nhã, cuộc sống giản dị và phong cảnh chưa bị quấy rầy. Một đất nước từng bị tàn phá lúc trưởng thành đã được hồi sinh, bản chất vẫn chưa bị người ngoại quốc xâm phạm. Giờ đây nó được dành cho vị khách sáng suốt nào có đủ kiên nhẫn để khám phá.

    Những ai không có thời gian hoặc tính kiên nhẫn vẫn có thể tìm thấy nó - trên nền vải sơn dầu ở những tiệm tranh bên lề của các thành phố lớn. Tranh vẽ, thảm dệt và ảnh chụp tái tạo những hình ảnh của một đất nước mà ta biết ngay là Việt Nam: những cô gái mặc áo dài đạp xe, những phụ nữ rám nắng tay cầm đòn gánh, những cậu bé cưỡi trâu và những chiếc xuồng tam bản chất đầy hoa quả. Đấy là một thứ thẩm mỹ ngập đầy chi tiết - đồng lúa, nông dân và chùa chiềng - chứ không phải những bức ảnh phong cảnh khổ rộng. Hình ảnh của Việt Nam mà những người ngoại quốc chúng ta đi tìm là một nghiên cứu được cắt xén cận cảnh của "cái khác." Phóng xa tầm mắt khỏi cô gái với chiếc nón lá thì một trụ điện cao áp vừa được dựng lên sẽ cản trở tầm nhìn. Nhìn khỏi cậu bé chăn trâu một tí thì cảnh đẹp sẽ bị "hoen ố" bởi căn nhà bê tông của cha mẹ cậu. Những nhà lập kế hoạch phát triển của Việt Nam không chia sẻ óc thẩm mỹ của khách du lịch phương tây. Gọi nó là xã hội chủ nghĩa, gọi nó là vô sản hoặc cứ gọi nó là xấu xí; người ta thích thấy một trạm biến điện hơn là một phong cảnh miền quê thời tiền công nghiệp. Người dân mong muốn tiến bộ và thịnh vượng. Cái đất nước ảo tưởng mà chúng ta tìm kiếm lại là đất nước họ đang muốn bỏ lại phía sau.

    Chúng ta quan tâm đến Việt Nam vì một lý do cao hơn cả. Qua những khủng khiếp mà thế giới hiện đại đã quẳng vào, đất nước này vẫn vượt qua. Không có đất nước nào mà tên của nó lại có âm vang tương tự: "bài học Việt Nam", "bóng ma Việt Nam", "một trường hợp Việt Nam" - chúng ta biết ngay những cụm từ này ám chỉ gì. "Việt Nam" này đã trở thành một địa điểm trừu tượng, bị kẹt trong cả thập niên ngập máu từ 1965 đến 1975. Nó tiếp tục sống trong những thảo luận hàng ngày. "Việt Nam" trở thành một kiểu viết tắt đại diện cho vô vàn phân tích trong xã hội Hoa Kỳ đến nỗi đa phần khi tìm tin tức về "Việt Nam" thì có nhiều bài viết về Hoa Kỳ hơn là về Đông nam Á. Một dự luật về nhân quyền sẽ được gọi là "văn bản luật thời kỳ Việt Nam", một người chạy xe mô-tô gặp tai nạn thường được gọi là "cựu chiến binh Việt Nam" và những nhà chính trị cũng như những nhà bình luận dùng "bài học Việt Nam" như là thứ vũ khí thô cộc để bảo vệ quan điểm của mình trong hàng loạt những vấn đề về chính sách đối ngoại. Người Mỹ hiểu rằng những cụm từ này ám chỉ những gì cao xa hơn chứ không đơn giản là về một đất nước xa xôi.

    Cuốn sách này không phải viết về "Việt Nam" ấy; nó viết về một đất nước ở vùng Đông nam Á với gần 90 triệu dân, đứng thứ 13 trong các nước đông dân nhất trên thế giới, một đất nước đã làm tôi cảm động và hưng phấn, nơi tôi đã sống ở đấy một thời gian cho đến khi được lệnh phải rời khỏi. Cuốn sách không tự nhận là có cái nhìn về một đất nước không bị ảnh hưởng bởi mọi quan điểm khác của mọi người về nó, cũng không mang cái nhìn về những "bản chất" Việt Nam nằm sau những quan điểm ấy. Việt Nam giữ bí mật của mình rất kỹ. Những người ngoại quốc sống lâu ở đây nhưng vẫn không hiểu được tại sao sự việc vận hành như thế đến khi những người bạn Việt Nam kiên nhẫn giải thích với họ cái nguyên nhân hiển nhiên - và mọi việc dần dần trở nên hợp lý. Nhiều lần tôi hoàn tất một bản tường thuật tin tức và cho rằng mình đã thành công, rằng lần này tôi thật sự hiểu được nội tình - để rồi có một người bạn hoặc đồng nghiệp, thường là từ Ban Việt ngữ của BBC, chỉ ra những yếu tố quan trọng của bản tin mà tôi không hề biết chúng tồn tại. Nhiều khi tôi có cảm tưởng rằng mình chỉ tường thuật sự lăn tăn của mặt nước, trong khi bên dưới là những luồng thuỷ triều lớn đang chuyển mình. Cuốn sách này cố gắng miêu tả những luồng thuỷ triều ấy.

    Việt Nam đang ở giữa một cuộc cách mạng: chủ nghĩa tư bản đang tràn vào một xã hội mang danh nghĩa cộng sản, ruộng đồng đang biến mất trước những khu công nghiệp, dân quê đổ về những thành phố đang bùng nổ và văn hoá tuổi trẻ đang nở hoa. Mạng lưới quan hệ gia đình vốn chặt chẽ đang bị kéo giãn bởi nhu cầu tự do cá nhân ngày càng tăng và các giá trị truyền thống đang bị xói mòn vì cám dỗ của đời sống hiện đại.

    Đây là một trong những giai đoạn thay đổi xã hội nghẹt thở vốn chưa từng xảy ra ở bất cứ nơi đâu. Việt Nam là một nơi rất khác, ngay cả với một thập niên trước. Khi Robert Templer viết cuốn Bóng và Gió (Shadows and Wind) cuối những năm 1990s, Việt Nam vẫn là một đất nước xơ cứng, bị sa lầy trong cơn khủng hoảng kinh tế và không muốn có những thay đổi cần thiết để giải phóng bản chất năng động bẩm sinh của mình. Nó vẫn đối diện với những thử thách lớn lao với một hệ thống chính trị bó buộc quá độ nhưng nó cũng là một quốc gia đang giữa thời kỳ - theo ngôn ngữ chính thức - đổi mới. Tham vọng có mặt khắp nơi: từ những đứa bé bị dồn vào các lớp dạy kèm tiếng Anh cho đến những nhà lãnh đạo chính trị đang mong muốn đất nước mình đuổi kịp những Con Hổ Đông Á. Vấn đề là tham vọng của các vị lãnh đạo có ngang bằng với tham vọng của quần chúng hay không. Liệu Việt Nam do Đảng Cộng sản lãnh đạo có thể đáp ứng được khát vọng của người dân hay không?

    Cho đến nay, các dấu hiệu đều rất khả quan. Việt Nam đã tiến những bước dài - cung cấp giáo dục, y tế căn bản cũng như nâng cao mức sống cho hầu hết mọi người. Những nhà lãnh đạo chính trị chuyển giao quyền lực mà không có bạo lực hoặc khủng hoảng và hiện đang tích cực nghĩ đến các bước phải làm để giữ nguyên quyền lực với một xã hội trẻ trung, sôi động và đầy tham vọng. Việt Nam là bằng chứng của việc phát triển có hiệu quả; rằng một xã hội nghèo khó có thể khá hơn trong một thời gian ngắn đầy kịch tính. Nơi đây những cơ quan phát triển quốc tế đang nở rộ, tắm mình trong ánh hào quang phản chiếu từ những thành tựu của quốc gia này. Họ dùng Việt Nam như là hình tượng của sự giải phóng kinh tế và cải cách chính trị. Nhưng sự thật thì không rõ ràng như thế.

    Nhiều người ngộ nhận rằng với hàng tỉ đô-la đầu tư nước ngoài đổ vào Việt Nam, việc thay đổi hệ thống chính trị chắc chắn sẽ nối bước. Nhưng việc mở cửa chỉ được bắt đầu vì nhu cầu tạo công ăn việc làm cho lượng dân số đang tăng và ngay cả hiện nay giới hạn của nó vẫn bị kiểm soát nghiêm ngặt. Vẻ ngoài của tự do được lộ rõ trên mỗi đường phố nhưng từ kinh tế cho đến truyền thông, Đảng Cộng sản vẫn cương quyết để giữ nguyên họ là quyền lực duy nhất. Phía dưới quá trình chuyển đổi lớn lao ẩn chứa một hệ thống chính trị đa nghi và độc tài cực độ. Những triển vọng của Việt Nam không rõ ràng như người ngoài mới thoạt nhìn. Những rủi ro về quản lý kinh tế sai lầm, lòng dân không yên và hiểm hoạ môi trường - càng trở nên nguy hiểm hơn vì việc không nhượng bộ đối với sự chỉ trích của công chúng - có nghĩa là các triển vọng đất nước còn lâu mới được bảo đảm. Mọi thứ đều phải tuỳ thuộc vào khả năng bảo đảm tính đoàn kết và kỷ luật của Đảng Cộng sản trong một giai đoạn mà những thử thách cho việc ổn định cứ tăng lên từng ngày.

    Khó khăn của giới lãnh đạo Đảng là làm sao để giữ nguyên quyền lực. Đảng không bao giờ là một tổ chức nguyên khối; nó cai trị bằng các cân bằng những cạnh tranh quyền lợi của một loạt những thành phần - từ quân đội đến những ông chủ các công ty nhà nước cũng như các đảng viên của mình. Trước đây việc này giúp họ uyển chuyển để thích ứng và tồn tại nhưng giờ đây có vẻ nó đang ngăn cản họ trong việc đối diện với tầng lớp tinh tuyển mới đang lái quá trình phát triển của đất nước theo quyền lợi của mình và tạo ra nền móng cho những khủng hoảng trong tương lai. Khi những doanh nhân có quan hệ đặc biệt tạo ra một đế chế ưu tiên cho giới cao cấp bằng những quan hệ ấm cúng với tiền bạc và ảnh hưởng, người dân ở dưới đang bị giá cả đắt đỏ bóp chẹt. Hệ thống này thường giống như, theo lời của Gore Vidal, "thị trường tự do cho người nghèo và xã hội chủ nghĩa cho người giàu".

    Việt Nam đã đi một chặng đường dài trong 30 năm qua nhưng cuộc cách mạng của nó thường xuyên trải qua khủng hoảng. Sự mâu thuẫn cố hữu của việc cai trị kiểu cộng sản nhưng lại muốn hưởng thụ kiểu tư bản đã đến điểm vỡ trong thời kỳ cuối của mỗi thập niên: 1979, 1988, 1997 và 2008. Mỗi lần như thế, Đảng lại tìm ra một giải pháp hoà bình để vượt qua nhưng việc giải quyết này lại mở màn cho cuộc chiến sắp tới. Những hệ quả trong tương lai sẽ tuỳ thuộc vào sự cân bằng giữa các thế lực trong Đảng Cộng sản cũng như giữa Đảng và những người ngoài. Những ai chứng kiến cảnh hàng đoàn xe gắn máy của thanh niên chạy vòng các thành phố ở Việt Nam vào mỗi cuối tuần có thể cảm nhận được thách thức mà giới lãnh đạo Đảng đang phải đối diện. Trong những năm tới một xã hội đã vững vàng và những quyền lợi cố định sẽ liên tục thử thách giới hạn của những gì có thể làm trong khi trung ương Đảng tìm cách giữ nguyên quyền lực. Những xung đột nhỏ bé đang được tranh chấp hàng ngày, tại các quán Net và tại các văn phòng. Việc gì sẽ xảy ra trong tương lai chắc chắn là sẽ không tẻ nhạt.

    Hãy chia sẻ suy nghĩ của bạn

    0 phản hồi