Lan Hương - Người Việt, chợ Vòm và ốc đảo bị đánh bại (Phần I)

  • Bởi tqvn2004
    11/11/2009
    1 phản hồi

    Lan Hương – Viết từ Moscow


    Chơ Vòm ngày đóng cửa - Ảnh: AP

    Người Việt đã dần dần hình thành một cộng đồng khá đông đúc ở Moscow và các thành phố khác của Cộng hòa Liên bang Nga từ đầu những năm 90, khi Liên Xô tan rã.

    Cộng đồng người Việt ở Moscow có lúc đã lên tới khoảng 80 ngàn người, cũng có giai đoạn các chợ của người Việt bị vỡ lại giảm xuống chỉ còn chừng 50-60 ngàn, nhưng dù lúc lớn mạnh hay giảm sút thì cộng đồng người Việt vẫn cứ chỉ là một cộng đồng sống tạm bợ ở nước Nga này. Người Việt nào cũng luôn ghi sâu vào tâm trí họ khẩu hiệu “đánh nhanh, thắng nhanh rồi… rút”, dù cái sự tạm bợ ấy đã kéo dài gẩn 20 năm…

    Không phải người Việt không muốn sống ổn định như ở nhà mình. Không phải người Việt mình không thể hội nhập vào đời sống văn hóa, kinh tế ở nước Nga. Đơn giản là họ không cảm thấy yên ổn ở đây. Đơn giản là họ không cảm thấy chính quyền và dân chúng ở đây có thiện cảm với họ. Và họ quả là có lý do để lo âu như vậy. Những gì xảy ra ở Moscow trong những ngày đầu tháng 7 vừa qua đã cho mỗi người Việt một cảm giác họ thật xa xôi với nước Nga, dù họ đã sống ở đây rất nhiều năm.

    Hôm 29 tháng 6 vừa qua chợ Vòm, khu chợ quan trọng nhất trong đời sống của người Việt đã đóng cửa. Người ta đóng cửa nó “tạm thời” để dọn vệ sinh, nhưng có lẽ khu chợ nằm trên bãi rác này chẳng bao giờ sạch sẽ được, nên cuối cùng nó đã không bao giờ được mở cửa lại nữa.

    Chợ Vòm: lịch sử hình thành và phát triển

    Chợ Vòm – cái tên chung mà người Việt dùng để gọi toàn thể quần thể chợ dàn trải trên một khu đất rộng tới 72 hécta, gần ga metro Cherkizovsky, một nhà ga nằm phía đông bắc Moscow. Chợ Vòm bắt đầu hình thành từ mùa hè năm 1996, rất khiêm tốn, rất nhỏ, và đơn sơ, chỉ gồm mấy dãy container hỏng được đặt ngay trên một vùng đất hoang, xung quanh đầy rác và giấy loại. Các chủ hàng Việt Nam mang ra đó bán kho hàng tồn của mình với giá rẻ mạt. Chính khởi nguồn như vậy nên khu chợ đã tạo được cho mình một brend- một thương hiệu không thành văn là nơi bán hàng rẻ tiền, nơi có thể mua được mọi thứ với giá rẻ hơn hẳn tromg của hàng.

    Cái tên “chợ Vòm” trong hơn một thập niên qua đã vượt không gian, trở nên một danh từ thân thuộc đối với người Việt ở nhiều quốc gia. Thế nhưng cũng thật ít người biết được tại sao chợ lại có cái tên thật dân giã, thật chợ búa ấy. Những cư dân đầu tiên của chợ kể rằng, lúc đầu chợ còn thưa thớt, lèo tèo như cái chợ cóc, xung quanh chẳng có lấy một kiến trúc nào đáng kể để làm hoa tiêu định hướng, thế là cái cổng sắt bé xíu mở đi qua dẫy hàng rào sắt có những vòm sắt nối đuôi nhau đã thành tên gọi, đã thành hoa tiêu chỉ đường cho người ta tìm về đây hội tụ. Sau này, khi người ta mở rộng chợ, dẫy hàng rào với những vòm cuốn ấy đã bị dỡ bỏ, nên không ai còn biết về nó nữa, nhưng cái tên “chợ Vòm” thì đã thành tên gọi quen thuộc và nổi tiếng đối với người Việt ở khắp nơi.

    Chợ Vòm thực ra không phải là một cái chợ duy nhất, nó là một quần thể gồm nhiều chợ nhỏ, mỗi chợ lại thuộc về một ông chủ khác nhau: chợ KT, chợ AST bê tông, chợ AST mới, chợ bãi đá, chợ 2000, chợ cháy… Khu chợ có đông người Việt làm ăn buôn bán nhất là chợ KT, chợ tổ chức ngăn nắp, sạch sẽ, ra dáng một cái chợ nhất là AST mới.

    Nếu các công ty bán buôn khác của Nga, thường lấy mức lãi suất từ 70 đến 100% cho các mặt hàng của họ, thì người kinh doanh ở chợ Vòm chỉ lấy lãi ở mức 10-30% trên giá thành gốc. Mức lãi suất ở đây tính bằng vài rúp một sản phảm, nghĩa là chỉ từ 0,20 đến 0,60 USD mà thôi. Chính vì mức lãi suất thấp như vậy nên giá mua hàng ở đây rất rẻ, rẻ đến mức mà người buôn bán nhỏ của Nga bất chấp đường xa, bất chấp điều kiện chợ chật chội chen chúc, đều đặn thuê xe buýt lên đây lấy hàng về bán, chứ không đến mua tại các công ty bán buôn của Nga.

    Trong năm 2007 khi những “ốp” bán lẻ quan trọng của người Việt bị đóng cửa, thì chợ Vòm đã trở thành nơi làm ăn, kiếm sống của phần lớn người Việt ở Moscow. Chính vì tâm lý sinh sống tạm thời ở Nga, nên cộng đồng người Việt ở đây từ xưa đến nay vẫn luôn cụm lại với nhau thành một cộng đồng khép kín, người nọ làm dịch vụ cho người kia để tồn tại và mưu sinh ở nước Nga này. Có thể sự khép kín này không có gì là bất hợp pháp, không phải là một quốc gia trong một quốc gia, như một đế chế của các bố già Ý ở nước Mỹ khi xưa nhưng nó vẫn làm chính quyền sở tại ở đây lo âu, băn khoăn vì sự tồn tại của nó. Đối với nhiều người Việt cái tên “chợ Vòm” còn nổi tiếng và quan trọng hơn cả quảng trường Đỏ hay Điện Kremlin nữa, vì rất nhiều người Việt sang Nga đã nhiều năm, nhưng vẫn không thể rời khỏi biên giới của chợ Vòm.

    Chợ Vòm – những nét đặc trưng riêng

    Mặc dù ở Moscow có rất nhiều chợ, tầm vóc không phải là nhỏ, nhưng chợ Vòm vẫn là một khu chợ đặc biệt nhất. Nó đặc biệt vì nó là chợ bán buôn duy nhất, là đầu mối giao hàng cho tòan bộ giới làm ăn nhỏ trên lãnh thổ Nga.

    Mỗi buổi sáng từ 4-5 giờ, khi cả thành phố còn chìm trong giấc ngủ say, chợ Vòm đã bắt đầu một ngày làm việc của mình. Từng dòng xe búyt từ các tỉnh tấp nập ghé vào bãi đổ xe. Xung quanh chợ là những bãi đổ xe rất rộng, vậy mà cũng không đủ chỗ cho tất cả xa cộ lui tới đây, những xe đến chợ muộn một chút là đã không thể tìm được chỗ đỗ, đã phải tràn ra hết cả mọi khoảng trống trong vòng bán kính vài cây số xung quanh chợ để đỗ.

    Thế nên dù chợ tọa lạc trên một diện tích hơn 70 hécta, nhưng trên thực tế thì cả một vùng rộng hơn như thế 2-3 lần, xung quanh chợ lúc nào cũng tấp nập, ồn ào, bừa bộn, tắc đường… nghĩa là mọi nét đặc trưng của một cái chợ sầm uất. Chợ càng sầm uất thì các ông chủ chợ càng có cớ để tăng giá cho thuê chỗ trong chợ, những người bán hàng càng bán được nhiều hàng, khách mua càng dễ mặc cả và tìm được người bán với giá rẻ nhất. Nghĩa là ai cũng có lợi, chỉ riêng dân chúng ở đây là không được hưởng lợi lộc gì, ngoài những mặt trái của cái chợ họ phải gánh chịu.

    Vì thế đã nhiều năm, từ khi chợ hình thành và phát triển, dân ở đây đã luôn than phiền và đề nghị thành phố chuyển chợ đi một nơi xa khu dân cư hơn. Nhưng tất nhiên, cũng rất dễ hiểu là chợ càng sầm uất, các chủ chợ càng đối xử với các quan chức liên quan đến chợ hậu hĩnh, hào phóng và chẳng có vị quan chức nào muốn đóng cửa chợ cả. Cứ mỗi khi trong chợ xảy ra chuyện gì phiền phức, người ta lại kháo nhau là một vali tiền đã ra đi. Tất nhiên tiền ở đây không phải là tiền rúp mà toàn là đô la mệnh giá cao nhất.

    Điểm đặc biệt thứ hai, chợ Vòm là chợ của người nước ngoài. Không có văn bản nào nói như vậy. Cũng lại càng không ai dám ngăn cản người Nga đến đây làm ăn buôn bán. Nhưng cuối cùng thì thực tế lại là như vậy. Chợ Vòm là chợ làm ăn quan trọng nhất của cộng đồng người Trung Quốc, Việt Nam, Thổ Nhĩ Kỳ, các nước thuộc Liên Xô trước đây như Ajerbaigian, Grudia. Ngay cả các cộng đồng có số lượng rất ít như Ấn Độ, Bangladesh, Afganistan….cũng đều tụ họp ở chợ Vòm này. Giới làm ăn người nước ngòai có mặt ở chợ Vòm là chuyện hiển nhiên. Nhưng tại sao một đầu mối làm ăn quan trọng như vậy mà người Nga lại không chiếm cứ thì có nhiều nguyên nhân.

    Điều kiện làm việc của chợ Vòm rất căng thẳng: cả năm chỉ nghỉ chợ có 3-4 ngày. Ngày hè cũng như ngày đông, chợ đều làm việc từ 5 giờ sáng đến 4 giờ chiều. Chỉ những ai đặt mục tiêu kiếm tiền lên cao nhất mới chịu đựng nổi một nhịp làm việc căng thẳng như vậy.

    Người nước ngòai đến Nga đều sẵn sàng hy sinh một vài năm làm việc vất vả để có được những năm tháng sống sung túc sau đó. Những người nước ngòai đến Nga làm ăn đều là những người năng động nhất, ham làm giầu nhất, cũng không còn sự lựa chọn nào khác ngòai việc bám lấy chợ Vòm để sống, có như vậy họ mới chấp nhận coi chợ là cái nhà của họ, là cuộc sống của họ và nhập vào nhịp điệu tất bật khủng khiếp của nó.


    Chợ Vòm đóng cửa, biểu tình đòi việc làm, 29/07/2009 - Ảnh: AP

    Nhưng người Nga thì sao? Họ sống trên mảnh đất của mình, mỗi ngày của họ đều là cuộc sống, chẳng ai nghĩ đến việc phải hy sinh những năm tháng của mình để cho một tương lai không biết khi nào mới bắt đầu. Đa phần người dân Nga không chịu nổi nhịp sống quá căng thẳng và độ cạnh tranh quá gay gắt của chợ Vòm. Nhưng không có nghĩa là không có người Nga nào chấp nhận vất vả để làm giầu. Nhưng ông chủ của các chợ lại không muốn người Nga làm việc trong khu vực chợ Vòm. Và họ tìm mọi cách để đuổi khéo các chủ người Nga ra khỏi chợ. Người Nga làm việc trong chợ rất nhiều, nhưng đa phần chỉ là người làm thuê, hay là chủ các quầy bán lẻ. Nghĩa là họ không có một tiếng nói quan trọng trong chợ Vòm. Họ cũng không đủ sức để phản đối các chính sách của chủ chợ. Các chủ chợ không muốn người Nga tạo thành một tiếng nói trong chợ, tạo thành một tầng lớp quan trọng trong chợ, vì họ sợ. Sợ chính quyền đoán biết được mức thu nhập của họ mà đòi lương cao hơn. Sợ người Nga với đầy đủ quyền làm người sẽ chống đối những quyết định vô lý của họ. Với người nước ngoài thì mọi chuyện dễ hơn nhiều. Người nước ngoài ở Nga là một thứ dân hạng hai, chẳng có chút quyền gì, chẳng được ai bảo vệ và luôn nhẫn nhịn miễn là được làm ăn kiếm sống.


    Công an đặc biệt sẵn sàng can thiệp - Ảnh: AP

    Không phải tự nhiên người ta gọi chợ Vòm là một quốc gia trong một quốc gia. Ở đây có những ông chủ của mình, có luật lệ riêng của mình, có đội quân bảo vệ như một loại quân đội riêng của chợ.

    Mọi thứ ở đây đều không giống với những gì vẫn diễn ra bên ngoài hàng rào của chợ. Xung quanh chợ cảnh sát rất nhiều, không ai có thể lọt qua hàng rào công an kiểm tra giấy tờ trên đường từ các bến metro hay xe buýt đi vào chợ. Thế nhưng rất lạ, vào đến cổng chợ thì công an không bao giờ hỏi giấy tờ nữa. Chẳng phải chợ là thiên đường, vào đây rồi lòng tham của cảnh sát biến mất, mà vì chợ là khu vực đã được bao phủ bằng tiền rồi, tất cả cảnh sát đã được trả rất hậu hĩnh để không gây khó dễ cho dân chúng buôn bán ở đây nữa.

    Cảnh sát ở trong chợ là những con hổ đã ăn quá no, nên không còn cần thiềt phải đi săn mồi nữa. Trong suốt 15 năm tồn tại của chợ Vòm, người buôn bán ở đây đã có thói quen cất dấu tiền ngay trong container của mình. Container là nơi an toàn nhất, trộm không thể lọt vào đây được vì đã có bảo vệ canh gác 24 giờ mỗi ngày, công an cũng không bao giờ đến kiểm tra container, dù là cảnh sát đặc biệt đầy quyền uy. Chính sự an toàn và ổn định được đảm bảo bằng tiền này đã giúp chợ Vòm biến thành một ốc đảo sầm uất, biến thành một quốc gia trong một quốc gia.

    Chợ Vòm là chợ của người nước ngoài, nó có cái hay là giữ được những bí mật của nó bên trong hàng rào chợ để mà hoạt động trong nhiều năm dù sai phạm nhiều thứ luật lệ hiện hành. Nhưng nó cũng là gót chân Asin của cái chợ. Khi cần chính quyền có thể đóng cửa nó mà không phải lo bất cứ hậu quả xã hội nào.

    Cứ thử tưởng tượng một trăm ngàn người làm ăn ở chợ Vòm đều là người Nga cả, đằng sau một trăm ngàn người ấy là một trăm gia đình với mẹ già, con nhỏ, thử hỏi chính quyền có thể đóng cửa nó trong một ngày được không? Mà không chỉ đóng cửa bất ngờ, còn không trả lại hàng hóa, để cho mỗi người bán hàng muốn lấy hàng hóa của mình ra, phải dùng tiền mua chuộc cảnh sát mới lấy được, nghĩa là họ phải mua lại số hàng của mình một lần nữa để không bị trắng tay hoàn toàn.

    Nhà máy sản xuất ô tô AvtoVaz với số công nhân và nhân viên quản lý đúng khoảng 100.000 người, hơn một năm qua đã đứng trên bờ vực phá sản vì không thể trả được các món nợ khổng lồ lên tới 54 tỷ rúp. Mặc dù bộ công nghiệp và thương mại của Nga đã kết luận là đổ tiền vào nhà máy cũng chỉ vô ích thôi, không thể cứu nhà máy sản xuất ô tô này thoát khỏi phá sản, thế nhưng chính phủ vẫn không nỡ để 100 ngàn công nhân thất nghiêp, tạo thành một vấn đề xã hội cho 100 ngàn gia đình, nên nhà nước có thể sẽ bỏ ra một số tiền khổng lồ là 70 tỷ rýp – tương đương với hơn 2 tỷ đô la đề cứu nhà máy. ■

    Phần II: Chợ Vòm đóng cửa – Người Việt lại đi tìm chợ

    Nguồn: Bài nhận được từ tác giả.


    Tác giả Lan Hương và Lê Diễn Đức, Saint Petersburg 9/2009

    Hãy chia sẻ suy nghĩ của bạn

    1 phản hồi

    Tôi chưa từng đến Nga, cũng không biết gì về chợ VN ở Nga, nhưng một năm trước khi Liên xô cũ tan rã, tôi có dịp quen biết với một nhóm người Nga sang VN làm công tác 'hữu nghị'. Chúng tôi thường ngồi uống cà phê và tán gẫu với nhau vào những buổi chiều rảnh rỗi. Họ là những kỹ sư và phi công nên tình tình thuần hậu và cởi mở. Chỉ duy nhật một người trong nhóm có một người LX nét giống người châu Á có vẻ hơi khó tính. Một lần đang nói chuyện huyên thuyên, anh này thét vào mặt tôi, đại loại như sau: tại sao chúng tôi lại phải ở đây giúp VN trong khi thanh niên VN lang thang trên đường phố vào giờ làm việc, tôi chẳng thấy ai thực sự làm việc ở đây cả. Thêm vào đó người Việt sang LX thì buôn lậu khắp nơi, thậm chí là dạy cho dân tui hối lộ. Tại sao tôi lại phải ở đây giúp?
    Tôi bực mình vặn lại, đi mà hỏi chính phủ ây! Cả của anh lẫn của tôi. Tôi cũng đang muốn biết. Chúng tôi giận dữ lời qua tiếng lại một lúc rồi tán gẫu tiếp.
    Nhưng những gì anh ấy nói hôm đó để lại trong tôi những câu hỏi chưa có câu trả lời.