V. B. Pastukhov - Kỉ nguyên tăm tối. Hậu cộng sản chủ nghĩa hay là “hố đen” của lịch sử Nga (2)

  • Bởi tqvn2004
    05/08/2009
    0 phản hồi

    Lã Nguyên dịch

    Sự tiến hoá của hỗn loạn

    Ở đâu không có luật pháp, không có nhà nước, ở đó tất sẽ hỗn loạn. Nhưng ngay cả hỗn loạn cũng có tính năng tự thay đổi. Ở đây chúng ta lại cụng đầu với một nghịch lí thường gặp. Một mặt, không thể nhận ra sự phát triển lịch sử của xã hội Trung cổ; nhìn bề ngoài, xã hội hoàn toàn bất động. Nhưng đằng sau vẻ bất động bề ngoài ấy là những thay đổi chứa chất ở bên trong mà thoạt nhìn, không thể thấy được. Không thấy được bởi vì, trên nền nhịp điệu quen thuộc với chúng ta, quy mô của những thay đổi văn hoá trong các “thời đại lịch sử” trở nên rất nhỏ bé. Tức là, thiếu vắng sự “tiến hoá vĩ mô” của văn hoá không loại trừ sự “tiến hoá vi mô” ngay trong không gian khép kín của thời đại Trung cổ.

    Sự khác nhau trong nhịp điệu nói trên chịu sự quy định bởi sự khác nhau của cơ chế vận hành văn hoá. Sự phát triển của một nền văn hoá toàn vẹn, đã hoàn kết, được nuôi dưỡng bằng năng lượng “hoạt động định hướng” của các nhóm xã hội và các giai cấp đã hình thành ổn định trong lòng xã hội ấy. Vòng “tuần hoàn vi mô” của nền văn hoá mang tính chiết trung của xã hội Trung cổ được vận hành nhờ vào năng lượng “chuyển động Brown” của những cá nhân phân tán, biệt lập. Nó cũng giống như nhìn vào cái mô tơ rung lắc, trò chơi của trẻ nhỏ: bên trong, có một cái gì đó rung tít, phát ra tiếng nổ lốp bốp nghe rất hãi, dù bộ li hợp chỉ trượt nhẹ, xoay quanh nó theo một quỹ đạo cố định. Nếu theo dõi thật chăm chú quỹ đạo của bộ ly hợp, hoàn toàn có thể phát hiện được lô gíc bí mật ở đó.

    Thoạt đầu, chúng ta chỉ nhìn thấy cuộc chiến tranh của mọi người chống lại mọi người, trong đó đám huynh đệ của nhóm đặc quyền - tội phạm, giống như lũ cào cào châu chấu, đánh chén ngấu nghiến tất cả những gì lọt vào tầm mắt chúng. Sự chuyên quyền, độc đoán mang tính hoang dã, cá biệt, có mặt khắp mọi nơi, đã quyết định tất cả các mặt đời sống của nước Nga ở cuối những năm 1980, đầu những năm 1990 của thế kỉ trước. Chỉ có một quy luật duy nhất hiện diện trong hoàn cảnh ấy: những chủ thể mạnh hơn làm thịt những chủ thể yếu hơn và sự tích luỹ tài sản dần dần, trước hết là tài sản vật chất ở một số ít cá nhân. Ở đây, vai trò quan trọng không chỉ là chỗ đậm đà, mà còn là sự may mắn và các phẩm chất cá nhân.

    Vào thời gian này, nhà nước hoàn toàn bị đồng nhất với môi trường tội phạm - đặc biệt, bởi nó đã đánh mất phẩm chất hệ thống cơ bản của mình - quyền lực tối thượng đối với bạo lực. Mỗi Nhóm Công nghiệp - Tài chính trở thành một nhà nước nhỏ trong nhà nước lớn, có ngân sách và quân đội riêng của nó. Các Nhóm Công nghiệp - Tài chính khác nhau cùng chia chác tấm vỏ bọc nhà nước theo tỉ lệ phù hợp với tầm ảnh hưởng của mình. Thế tức là sự “tư hữu hoá” đã tiến tới giới hạn lô gíc cuối cùng: thủ đắc quyền sở hữu tư nhân các chức năng nhà nước riêng biệt.

    Thế này hay thế khác, vào cuối thế kỉ trước, ở nước Nga, đã xuất hiện hình thái tập đoàn gắn kết những tổ chức tư nhân khổng lồ. Những tổ chức này chiếm giữ phần lớn tài sản xã hội, chúng thường xuyên xung đột với nhau và xung đột với cả xã hội nói chung. Thời đại “Đồng chí” đã được thay thế bằng kỉ nguyên của các Nhóm Công nghiệp - Tài chính (FPG). Vào thời gian này, nhà nước hoàn toàn bị đồng nhất với môi trường tội phạm - đặc biệt, bởi nó đã đánh mất phẩm chất hệ thống cơ bản của mình - quyền lực tối thượng đối với bạo lực. Mỗi Nhóm Công nghiệp - Tài chính trở thành một nhà nước nhỏ trong nhà nước lớn, có ngân sách và quân đội riêng của nó. Các Nhóm Công nghiệp - Tài chính khác nhau cùng chia chác tấm vỏ bọc nhà nước theo tỉ lệ phù hợp với tầm ảnh hưởng của mình. Thế tức là sự “tư hữu hoá” đã tiến tới giới hạn lô gíc cuối cùng: thủ đắc quyền sở hữu tư nhân các chức năng nhà nước riêng biệt.

    Cho đến tận hôm nay, rất ít người nghĩ rằng, vào cuối những năm 1990, lịch sử nước Nga có thể đã kết thúc, và giờ đây chúng ta chỉ còn viết về nước Nga ở thời quá khứ. Nhà nước Nga như chiếc “Titanic” bị đắm, nó để lại phía sau một vực sâu khủng khiếp, mọi yếu tố tổ chức xã hội đều lao tuột xuống đó, tất cả chen lấn nhau, đập phá lẫn nhau. Xã hội mở hết tốc lực vận động tới mức không còn điều khiển được nữa. Vào thời điểm ấy, tất cả hoặc sẽ tan nát, hoặc phải có ai đó xả van hãm lại. Lịch sử hàng nghìn năm của nhà nước Nga phải có một giá trị nào chứ! Tới lúc tưởng chẳng còn gì có thể cứu vãn, thì bản năng tự bảo vệ của nhà nước bắt đầu kích hoạt.

    Các bác sĩ đều biết, chết sinh học không phải là hành vi, mà là quá trình. Cơ thể chết một cách chậm rãi, từng bộ phận. Thoạt đầu là não, sau đó đến tim, sau nữa là những bộ phận còn lại. Các mô “xương” có thể tiếp tục sống hàng tuần, hàng tháng trong một cơ thể đã chết. Có một cái gì tương tự như thế đã diễn ra với nhà nước Xô-viết. Nhà nước ấy đã chết vì cơn nhồi máu chính trị vào năm 1991, nhưng các cơ quan “nội tạng” của nó vẫn tiếp tục tồn tại theo quán tính.

    Người ta đã hy vọng, rằng các cơ quan đặc vụ[1] - từng là xương sống, là nền tảng của nhà nước trong một thời gian, chí ít là những năm cuối cùng của thập kỉ tám mươi - sẽ giữ được sự gắn kết bên trong, giữ được ý thức tập đoàn và tiềm năng hoạt động lâu dài hơn so với những cơ quan khác. Nhưng khả năng tái sinh của chúng thật kì diệu. Về phương diện này, nhà nước Xô-viết có vẻ giống loài rắn mối hơn là giống con người. Theo sự quy tụ của những hoàn cảnh hoàn toàn ngẫu nhiên (việc lựa chọn người kế vị Boris Yeltsin là quyết định hết sức chủ quan[2]), vừa xuất hiện những điều kiện tạo môi trường thuận lợi khách quan cho hoạt động tập đoàn, quá trình phục hồi của sức mạnh nhà nước lập tức bắt đầu kích hoạt một cách ráo riết. Kết quả thậm chí còn lí thú hơn nhiều so với đời sống của loài lưỡng thể: cái nhú đuôi không phải là đuôi của rắn mối, nhưng con rắn mối lại mọc ra từ cái đuôi! Lúc đầu chỉ dè dặt, rất khó thấy, nhưng về sau, nhà nước bắt đầu khôi phục lại các trận địa của mình trong xã hội ngày một quyết liệt. Tốc độ được tăng lên, và cuối cùng, cuộc “diễu hành lần thứ hai” của sức mạnh nhà nước hoá thành trận băng lở, tuyết tan. Nó thọc tay vào khắp mọi nơi: vào kinh tế, vào đời sống xã hội, giao tiếp tập thể, vào tư tưởng hệ và đường lối ngoại giao. Phản ứng phụ dẫu có tệ hại thế nào, thì “liệu pháp nhà nước” như thế vẫn có tính cách cứu nguy, bởi nếu không, cái chết sẽ là lựa chọn duy nhất của nước Nga. Mọi câu chuyện về dân chủ bị bóp nghẹt đều là trò đạo đức giả hết sức láu cá. Ở đây chẳng có dân chủ dân chiếc gì, mà chỉ có sự bán tan rã mang tính Trung cổ với viễn cảnh duy nhất là sự tan rã hoàn toàn. Sự giả dối của cánh “đối lập dân sự” nằm ở chỗ, dưới ngọn cờ đấu tranh chống lại “nhà nước phi dân chủ”, trong thực tế, họ đã tiến hành cuộc đấu tranh chống lại nhà nước với ý nghĩa đúng đắn của nó, chống lại ý đồ ngăn chặn một cách dè dặt tình trạng tự phát của thói độc đoán, chuyên quyền “xã hội”. Chúng ta không xuất phát từ dân chủ, mà xuất phát từ sự tan rã của nhà nước. Đó là cuộc đại phẫu theo “độ số của sự sống”, khi những mất mát không thể tính được nữa. Trong quá trình xúc tiến công việc, tay chân bị mất, nhưng sự sống vẫn còn lại.

    Về “hội Cheka”[3] từng trả lại sức mạnh quốc gia cho nước Nga (sau này dẫu có thế nào đi nữa, thì việc này vẫn sẽ được lịch sử trọng vọng), có thể nói, nhược điểm của nó chính là sự tiếp tục những ưu điểm của nó. Nó chính là mảnh xương sườn của nhà nước Xô-viết có may mắn còn giữ lại được. Từ mảnh xương sườn ấy, lịch sử đã nhào nặn lại nhà nước mới của Nga giống như Chúa đã nặn ra Eve từ xương sườn của Adam. Nhưng ở đây có tới trăm phần trăm là xương cốt Xô-viết.

    Trong cuộc chiến tranh đã được bung ra, không thể tìm thấy một cái gì đó tươi tắn, mới mẻ, một cái gì đấy mang lại hi vọng. Tham chiến ở đây chỉ có hai sức mạnh của xã hội cũ: sức mạnh của trật tự và sức mạnh tự phát mù quáng. Cả sức mạnh trật tự, lẫn sức mạnh tự phát đều thuộc thế giới cũ, có chung một bản chất. Cho nên, từ “cái đuôi rắn mối”, mới mọc ra nhà nước “Xô-viết”. Nó mang bản chất Xô-viết hoàn toàn: từ lối nói khoa trương thẳng tưng của các phát thanh viên trên màn hình tivi cho tới việc khôi phục phép tắc canh phòng nghiêm ngặt của cảnh binh ngoài quan ải. Nó không có khả năng hoá thành cái khác.

    “Sức mạnh trật tự” đã chống lại “sức mạnh tự phát” bằng chính những phương pháp của nó. Sự độc đoán cá nhân của bọn đầu sỏ vừa xuất hiện bị đánh trả bởi sự độc đoán của nhà nước mới được khai sinh. Có một câu hỏi đã được đặt ra, vẫn chưa có lời đáp: liệu chính quyền còn cách nào hay hơn để kiềm chế bạo lực trong xã hội, hay cứ nhất quyết phải chống lại nó bằng một thứ bạo lực khác - do được tổ chức và nhờ thế, có hiệu quả hơn? Dẫu xấu tốt, tai hoạ thế nào thì nhiệm vụ cũng đã được giải quyết. Vụ án Khodorkovsky[4] đã trở thành sự kiện có ý nghĩa cắm mốc. Khodorkovsky là biểu tượng cho sự “thái quá”[5] của thời đại mình. Để vô hiệu hoá Khodorkovsky, chính quyền buộc phải biểu dương sức mạnh để chứng tỏ, sự “thái quá” của “tổ chức” nhà nước có khả năng làm được những chuyện gì! Có thể xem vụ án Khodorkovsky là chiến thắng Pyrrhus[6]. Nó không chỉ chiến thắng Khodorkovsky, mà còn chiến thắng cả pháp luật (không phải vì thế mà có thể biện hộ cho Khododkobsky). Bởi thế, sự độc đoán tập trung của quyền lực nhà nước đã thay thế cho sự độc đoán phân quyền của các nhóm tài chính - công nghiệp.

    Thế là sự khôi phục mang tính cứu nguy của trật tự nhà nước và sự tác động phá huỷ của ý chí luận quốc gia đã sát cánh bên nhau cùng tiến. Mỗi bước đi lên của chính quyền mới đều có mâu thuẫn trong chính bản thân. Sự trở về của các phần tử cốt cán bị xa lánh một cách phi pháp mâu thuẫn với sự xoá bỏ các quyền tư hữu, cuộc chiến chống “chủ nghĩa khủng bố tinh thần” của các ông trùm tư bản truyền thông xung đột với sự hồi phục tình trạng suy sụp của thời đại “các đức cha điện Kremli” trên màn hình tivi, việc triển khai các nguyên tắc nhà nước đụng độ với với sự trói buộc nền kinh tế bằng hàng trăm rào cản quan liêu được dựng lên để vơ vét lợi tức hành chính một cách tham lam. Ở đây, cái này gắn với cái kia như hạt gạo không tách rời vỏ trấu. Thiện và ác, tiến bộ và suy thoái hoà chung vào một chỉnh thể. Hành động nào của nhà nước cũng gợi dậy một cảm xúc phức tạp, lẫn lộn giữa sự thấu hiểu với sự thất vọng, ngao ngán.

    Xã hội đã bị giết chết bởi siêu vi trùng tan rã, bỗng lại hồi dương bằng liều thuốc “nhà nước hoá”. Nhưng điều đó không dẫn tới sự bình phục sức khoẻ mà chỉ giúp lui bạo bệnh tạm thời. Vi trùng chuyên quyền gây rữa nát không mất đi đâu, chỉ đơn giản chuyển vào mạch máu nhà nước. “Trật tự mới” vừa được tái thiết một cách khó khăn hoàn toàn chỉ là hình thái cao nhất của sự hỗn độn. Từ sự hỗn loạn trong điều hành, đất nước đã chuyển qua sự điều hành sinh ra hỗn loạn.

    Nhân tố năm 2012

    Nếu tin vào Marx và Hegel (mà, của đáng tội, vì sao không tin họ?) thì hình thái vận động cao nhất của mâu thuẫn đối kháng là sự chuyển hoá của mâu thuẫn vào mặt đối lập, vào “hình thức bề ngoài”, khi mà trên bề mặt các hiện tượng, chúng ta chỉ nhìn thấy một cái gì đó đối lập trực tiếp với bản chất của chúng. Trật tự hiện nay chỉ là hình thức bề ngoài được sinh ra bởi sự hỗn loạn. Đó là đỉnh điểm của sự phát triển mà sự hỗn loạn có thể vươn tới. Chỉ một trong hai khả năng tiếp theo có thể xẩy ra: phá huỷ, hoặc xung đột được giải quyết. Sự phá huỷ bao giờ cũng diễn ra cùng với sự chiến thắng của một mặt đối lập, mặt nào, không quan trọng. Sự giải quyết lại chỉ có thể xẩy ra như sự sinh nở sáng tạo từ sự căng thẳng của xung đột nhờ sự “hỗ trợ” của một sức mạnh “thứ ba”, sức mạnh mới nào đó sẽ “tháo gỡ” mâu thuẫn và thủ tiêu những mặt đối lập cũ, chuyển chúng vào vị thế của những nền tảng kiến tạo khởi thuỷ. “Tháo gỡ” và “đúc lại” - đó là lựa chọn lịch sử buộc nước Nga phải thực hiện.

    Bị đổ vào “hố đen” của lịch sử, tuỳ vào hoàn cảnh, món nước dùng văn hoá Nga vẫn có thể quay trở lại với dòng lịch sử chủ lưu theo những kiểu cách khác nhau. Nó có thể khởi hành như đám bong bóng sô vanh chủ nghĩa, như cuộc khởi loạn sục sôi của cánh Trăm đen. Khi đó, nó sẽ giật toang cái “mái” nhà nước hiện đang che đậy cho nó, nếu không, nó sẽ làm nổ tung đám “bong bóng” tan ra từng mảnh. Bụi nước của vụ nổ văn hiến này không chỉ tràn sang hàng xóm, mà còn bay tận tới nhà của “những người hảo tâm” xa xôi nhất. Tuy nhiên, chính món nước dùng kia cũng có thể lên men, ủ chua một cách âm thầm và dài lâu, đến khi nó hoàn toàn biến thành thứ dấm chua chua - ngọt ngọt, thì những người hàng xóm sành sỏi về dấm sẽ lặng lẽ và cẩn thận “nêm muối” cho nó. Quả thật, điều đó chắc còn lâu mới diễn ra.

    Cũng còn một triển vọng khác, tuy viển vông: không hẳn là “rơi vào lịch sử”, mà chủ yếu là “làm nên lịch sử”. Tiền đề mở ra triển vọng ấy, lạ làm sao, đã có sẵn ngay từ ngày hôm nay. Như chính Marx đã viết, lịch sử không đặt ra những nhiệm vụ khi chưa sơ bộ tạo ra những điều kiện để giải quyết chúng…

    Thể chế “nhà nước chuyên quyền” hiện nay có hai đặc điểm khác với sự độc đoán của các nhóm trùm tài phiệt mà nó thay thế.

    Thứ nhất, nó mang tính toàn thể và phổ quát. Đây là đặc điểm khiến khiến sự độc đoán trở thành hiển nhiên. Trong thực tế, điều này có ý nghĩa vô cùng quan trọng đối với việc động viên các lực lượng xã hội tham gia đấu tranh chống lại sự chuyên quyền. Ai cũng biết, một trong những vấn đề phức tạp nhất của khoa ung thư học là các lực lượng bảo vệ cơ thể không nhìn thấy tế bào ung thư và không thể tách chúng ra khỏi tế bào khoẻ. Phải tìm được phương pháp “phát hiện” các tế bào nguy hiểm để cơ thể tự nhận ra và tự tiêu diệt. Đúng là đa số đại diện của giới trí thức đến hôm nay vẫn tiếp tục nghĩ rằng, dưới thời Yeltsin, họ đã được sống trong một thể chế dân chủ nào đó. Có nghĩa là họ không nhận ra sự độc đoán mang tính đại chúng, hoang dã và liều lĩnh, họ không hiểu chuyện gì đang xẩy ra với họ. Nhưng sự độc đoán được tạo ra dưới danh nghĩa nhà nước, giống như cái ác, sẽ dễ nhìn thấy tận mắt và dễ bị vạch mặt hơn. Tức là chúng ta đang dần dần ngộ ra sự độc đoán của xã hội là vấn đề nghiêm trọng, cũng có nghĩa là, như kết quả của một quá trình giác ngộ, chúng ta sẽ nhận thức được nhu cầu tất yếu phải xây dựng lại nhà nước pháp quyền như là điều kiện cơ bản giúp khắc phục sự nới rộng của “hố đen”. Dĩ nhiên, sự khủng hoảng của luật pháp không phải là nguyên nhân đẩy nước Nga vào tình trạng hiện nay. Nhưng việc khôi phục hệ thống pháp quyền là điều kiện tiên quyết tạo nên sự khai phóng. Sự khai phóng nước Nga giờ đây chỉ có thể xẩy ra thông qua việc giải phóng hệ thống pháp quyền Nga.

    Thứ hai, cắm rễ sâu vào hệ thống chính trị đã định hình ở nước Nga hiện nay lại chính là những cơ chế làm suy yếu nó, khiến nó không thể chống đỡ lâu dài với phong trào dân sự, nếu như phong trào ấy xuất hiện. Nó giống như một khối thuốc nổ tự huỷ được đặt bên trong tên lửa đạn đạo. Thể chế chính trị hiện nay, về gốc gác, từng ra đời như là thể chế “lãnh đạo tập đoàn” đối với xã hội. Nhưng tập đoàn tạo ra thể chế ấy bắt đầu tan rã nhanh chóng ngay từ khi nó biến thành “tập đoàn nhà nước”. Chúng ta là những người được chứng kiến sự xé nhỏ tập thể của các lực lượng chính trị từng tiến hành cuộc đảo chính chống lại thể chế đầu sỏ. Chỉ cần nhận được một khoản đầu tư nào đó vào tầm kiểm soát của mình, các đội quân thống nhất, “đội đăc vụ”, “đội người Peterburg”, “đội luật gia” hay đội nào đi nữa, cũng lập tức bị xé nhỏ. Họ tách thành hàng chục tập đoàn nhỏ bên trong một tập đoàn lớn và bắt đầu “tiêu diệt” kế hoạch của nhau bằng cách dựng lên những cơ cấu ông chằng bà chuộc, đẩy những người không phù hợp vào các vị trí nhà nước bằng đủ mọi cách. Bây giờ hãy còn sớm để nói về điều đó, nhưng chỉ cần mấy năm nữa, quyền lực quốc gia của nước Nga sẽ lại trở thành người khổng lồ chân đất sét. Mảnh “sườn Xô-viết” đáng ghét mà từ đó người ta nặn ra hệ thống nhà nước Nga sẽ cho biết về bản thân. Tập đoàn mới, cũng giống hệt như cũ, lại sẽ phá sản vì sự căng thẳng ở bên trong.

    Vấn đề là, lần này ai sẽ tận dụng được cơ hội lịch sử. Trên cái nền mục nát chung của di hài văn hoá Xô-viết, đã thấy mọc lên một cách chậm chạp, rụt rè những yếu tố của nền văn hoá mới. Đang xuất hiện giới tinh hoa “mới mới” của Nga. Họ còn nhút nhát và rất yếu. Bằng “mắt thường”, khó nhận ra họ. Nhưng, lớp người hoàn toàn “không phải là Xô-viết” đang dần dần xuất hiện trong từng đốt của sự sống xã hội.

    Đội ngũ các nhà quản lí trẻ tuổi từng được rèn rũa bởi kỉ luật thép theo nguyên tắc kinh doanh của phương Tây đang ngày một lớn mạnh. Mười năm trước, thành phần lãnh đạo trong các cơ quan đại diện của các tập đoàn lớn của phương Tây chủ yếu là người nước ngoài. Ngày nay, có thể nhìn thấy một bức tranh hoàn toàn trái ngược, nếu ta giở sổ chỉ dẫn của Phòng Thương mại Mĩ hoặc các liên hợp - doanh nghiệp khác. Nền kinh doanh mang tính canh tân của tổ quốc, giống như bụi cây mọc trên tảng đá, đang “bấu víu” vào đâu đó giữa sự đầu cơ và các tập đoàn nhà nước. Nhưng cũng có cả những chiến binh già của nền kinh tế bóng tối, tay “vung đã mỏi”. Sau khi trải qua nước lửa và tiếng kèn xung trận của những cuộc chiến tranh kinh tế, họ muốn yên ổn kết thúc cuộc sống no đủ của mình trong một nhà nước pháp quyền. Đã thấy xuất hiện lớp quan chức mới, lớp quan chức ham thích học vấn và giữ được nhiều yếu tố của đạo đức Tin lành. Hiện nay, theo lẽ thường, đó chỉ là những đại diện quyền lực thuộc thế hệ thứ hai và thứ ba, nhưng họ có một ưu thế trời cho - tất cả đều rất trẻ. Vâng, đó là những quá trình vi tế trên cái nền lạc hậu chung của nền văn hoá chúng ta. Nhưng không thể không nhìn thấy chúng. Hòn đá lúc đầu cũng chỉ có vô khối những khe nứt li ti, chỉ sau này, nó mới toác ra thành nhiều mảnh nhỏ.

    Sở dĩ lớp “người Nga mới mới” vẫn ít được biết đến, vì về nguyên tắc, họ phải liên kết với nhau làm thành giới tinh hoa ngày nay (thực ra, cũng chỉ sắm vai ở hàng hai thôi). Điều đó là tất nhiên, bởi nếu làm khác đi, họ không thể có hi vọng sống sót. Ở nước Nga hiện nay, phải nằm trong hệ thống mới có thể phát huy hiệu quả. Nên nhớ, cuộc cách mạng chính trị đặt dấu chấm hết cho lịch sử Xô-viết được tiến hành bởi những “phần tử bất đồng hệ thống” - các trí thức bị đồng hoá trong nhóm đặc quyền.

    Nhưng nhiều sự kiện đã đẩy lớp “người mới mới” đến với những hoạt động tích cực hơn. Thất bại mà trên thực tế ở thời gian gần đây “cánh tự do” trong chính phủ phải hứng chịu đã kéo giới “trí thức đặc quyền” xuống đường. Họ bỏ việc trong cơ quan nhà nước, đến với khu vực tư nhân để xem xét và lấy hơi. Nhưng bây giờ không còn là đầu những năm 1990. Sau khi chiếm được vị trí chỉ huy trong tập đoàn nhà nước và bán nhà nước, thế hệ những người quản lí mới trở nên độc lập hơn, kiêu hãnh chính trị hơn so với lớp tiền bối của họ. Điều không kém phần quan trọng là sự kiêu hãnh ấy sẽ được củng cố bằng nguồn lực tài chính tương ứng và tiềm năng chuyên nghiệp của những “người Nga mới mới”. Nhìn chung, ở nước Nga có thể xuất hiện một giai cấp khá giả kết hợp trong bản thân hai nhân tố hiện đang vật lộn với nhau - nhân tố nhà nước và nhân tố dân sự. Có điều, phải biết chờ đợi!

    Ở thời điểm này, khi mọi cặp mắt của cả nước Nga đang dán chặt như thể thôi miên vào con số “2008″ kì diệu, có cơ sở để hỏi, thử nói trắng ra xem, liệu một năm sau, có chuyện gì hệ trọng sẽ xẩy ra?[7]. Sẽ tuyệt nhiên chẳng có gì đâu, bất chấp cả vấn đề “sinh tử” về nhiệm kì Tổng thống thứ ba sẽ được giải quyết như thế nào. Bởi vì, sẽ chưa có bất kì thay đổi cơ bản nào xảy ra trên nền tảng của tất cả các lĩnh vực từ văn hoá cho đến kinh tế trong đời sống xã hội Nga. Sự thay đổi các nhân vật, ngay cả các nhân vật đã trở thành biểu tượng của thời đại, tự nó (nếu không tạo ra sự chuyển động của các tầng vỉa xã hội) không phải là một sự kiện lịch sử. Tất cả những gì quan trọng nhất ở nước Nga không thể xẩy ra trước, hoặc ngay sau năm 2008.

    Thứ nhất, đến 2009 - 2010, đất nước sẽ không thể tránh được cuộc khủng hoảng cơ cấu kinh tế. Đó là đòn trừng phạt cục bộ đánh thẳng vào “lối sống tiêu trước trả góp” rất đỗi vô tư đang trở nên phổ biến ở các tầng lớp dân cư trong vòng ba bốn năm gần đây. Hai khu vực của nền kinh tế là năng lượng và ngân hàng sẽ bị tổn thất trước tiên, dẫn đến phản ứng dây chuyền: các chương trình xã hội cực kì hoang phí và hoàn toàn không có hiệu quả sẽ bị sụp đổ (đến thời điểm này, đất nước sẽ biến thành một “dự án đặc biệt”, và những khả năng ổn định của chính sách mị dân sẽ bị vắt cùng kiệt). Kết cục là gần hai mươi năm bị ngắt mạch, chiếc cầu giao năng động chính trị của cư dân sẽ lại được chuyển về vị trí “ON” (nếu đúng vào thời điểm này, đất nước sẽ có người kế nhiệm Tổng thống, thì sự năng động nói trên của cư dân sẽ trùng với sự suy yếu tổng thể của bộ máy nhà nước).

    Thứ hai, và đây mới là điều quan trọng nhất, đến thời điểm trên, sẽ diễn ra một sự chuyển đổi văn hoá hết sức cơ bản. Đến với cuộc sống đầy năng động lúc ấy sẽ là thế hệ được sinh ra sau chủ nghĩa cộng sản, thế hệ mà quá khứ Xô-viết chỉ còn là huyền thoại[8]. Ý tôi muốn nói tới một thế hệ hoàn toàn khác so với thế hệ đang tạo ra bầu không khí xã hội bây giờ. Nhìn từ quan điểm của ngày hôm nay, không thể nào tiên lượng phản ứng và hành vi của họ. Đây là thế hệ có khả năng tạo ra một hiện thực mới.

    Không, không phải 2008, mà 2012 mới là năm định mệnh của nước Nga. Phải đến lúc đó, ở cửa thoát hiểm của cuộc khủng hoảng, thế hệ mới với tầng lớp tinh hoa mới sẽ quyết định hướng phát triển cho hàng chục năm tiếp theo - hoặc là sự chuyên quyền như trước, dẫn tới sự sụp đổ không tránh khỏi của đất nước; hoặc là bước ngoặt tạo ra nhà nước pháp quyền với tương lai rộng mở để quay trở lại với “đời sống lịch sử”. Thế hệ năm 2012 có sứ mệnh đưa nước Nga thoát hỏi “hố đen” của thời đại Trung cổ kiểu mới. Đúng là khi ấy nước Nga phải có một tổng thống mới. Còn bây giờ, tổng thống cũ vẫn cần cho nước Nga nhiều hơn, vì phải có người chỉ huy sự hỗn loạn…

    ______________

    Pastukhov, Vladimir Borisovich (sinh: 22.4.1963): Phó tiến sĩ Luật học (1988), Tiến sĩ Chính trị học (1996), hiện là Viện Trưởng khoa học Viện Công pháp và Chính sách công (IP&PP).

    Nguồn: Tạp chí Polis, số 3/2007 (http:// www.politstudies.ru/fulltext/2007/3/3.htm)

    Bản tiếng Việt © 2009 Lã Nguyên

    Bản tiếng Việt © 2009 talawas blog

    [1] Tiếng Nga: “Спецслужба” - thuật ngữ nhật dụng, không chính thức, từ cuối thế kỉ XX được sử dụng để chỉ các cơ quan nhà nước có nhiệm vụ tiến hành những hoạt động phi pháp (kiểu như, hoạt động gián điệp, tình báo, bắt liên lạc, giải mật mã, phá hoại, bảo vệ anh ninh chính trị, trấn áp, ám sát phục vụ cho lợi ích của chính phủ, cơ quan đầu não nhà nước ở nước mình hoặc các nước khác. Thuật ngữ (khái niệm) này không có trong hệ thống pháp luật của Nga.- ND.

    [2] Tôi nghĩ, giá dụ như B.N. Yeltsin có thể tính hết những hậu quả do hành vi của mình gây ra, chắc ông không làm như thế. Nhưng vào thời điểm mà một người xuất thân từ môi trường “đặc vụ” đã nắm được quyền lực, thì mọi chuyện thế là đã được quyết định. Vận hội được mở ra trước tập đoàn, và tập đoàn không buông ông ấy. Điều này có lẽ không nằm trong kế hoạch. Có thể tính ra ngay, chỉ trong vòng mười năm, khả năng tái sinh sẽ hoàn toàn bị vắt kiệt. Cho nên, người ta chỉ tính đến các phẩm chất cá nhân của ứng cử viên. Không ai còn quá để ý tới nguồn gốc xuất thân của nhân vật nữa. Đó là một sai lầm may mắn dành cho lịch sử.

    [3] Ngày nay, theo phong cách truyền thống của nước Nga, người ta chấp nhận thực tế là xung quanh Putin có cả lời ngợi khen ngợi lẫn tiếng nguyền rủa. Trong khi đánh giá cao sự kiên định của Tổng thống thứ hai của nước Nga, cần thấy rằng, công lao khôi phục sức mạnh quốc gia ở nước Nga không chỉ thuộc về cá nhân ông ấy, mà chủ yếu thuộc về cái “tập đoàn” do ông đại diện. Đó hoàn toàn là “sự nghiệp có tính tập đoàn”.

    [4] Khodorkovsky, Mikhail Borisovich (sinh 26.6.1963) - Tỉ phú, nhà hoạt động xã hội Nga, 1992 - 1993: Thứ trưởng Bộ Năng lượng và Chất đốt Nga, 1997 - 2004: sáng lập và đứng đầu Tập đoàn Dầu lửa “YUKOS”, 25.10.2003: bị bắt và bị buộc tội lừa đảo và trốn thuế, 31.5.2005: bị Toà án quận Mesansky Moscow kết án 9 năm tù giam, “YUKOS” bị bán đấu giá. Nhiều ý kiến cho rằng, vụ án Khodorkovsky nằm trong chiến dịch thanh trừng của Moskva nhằm mở đường cho Điện Kremli thiết lập quyền kiểm soát chặt chẽ hơn với lĩnh vực dầu mỏ có tầm quan trọng chiến lược của Nga.- ND.

    [5] Trong nguyên bản tiếng Nga: “Беспредел” - là “hành động vượt ra ngoài mọi luật lệ thành văn và không thành văn”. Khái niệm này được sử dụng rộng rãi trong văn hoá đại chúng, chủ yếu ở các nước thuộc Liên Xô cũ, từ cuối những năm 90 của thế kỉ trước.- ND.

    [6] Pyrrhus (319 - 273 tr. CN): Hoàng đế Hy Lạp vào các giai đoạn 307 - 302 và 296 - 273 tr. CN. “Chiến thắng Pyrrhus”: là chiến thắng phải trả giá quá lớn, nên cũng được xem là thất bại.- ND.

    [7] Tiểu luận này được công bố lần đầu trên tạp chí ”Polis”, số 3, ra ngày 28.6.2007.- ND

    [8] Đã nhiều người, từ Teodor Shanin cho đến Yuri Luzkov, dự báo về cuộc “cách mạng thế hệ” sắp tới. (Xem: Shanin T.: Lịch sử các thế hệ và lịch sử thế hệ của Nga - Thời đại của các cuộc thập tự chinh.- M.: SPb, 2005; Luzkov Yu.M.: Sự phát triển của chủ nghĩa tư bản ở Nga 100 năm qua - M., 2005.

    Hãy chia sẻ suy nghĩ của bạn

    0 phản hồi