Ngẫm lại mình (phần 6): Sau đại học

  • Bởi tqvn2004
    14/07/2009
    1 phản hồi

    Phan Chí Thắng

    Người ta thường dùng cụm từ "sau đại học" để chỉ các bước dùi mài kinh sử tiếp theo nhằm đạt trình độ cao hơn hoặc thuần tuý chỉ là để có bằng cấp cao trên mức đại học.

    Tôi thì lại muốn nói việc các sinh viên tốt nghiệp ra được sử dụng ra sao "sau đại học". Nói về thời chúng tôi. Về thời khác xin để người khác nói.

    Mùa hè năm 1972 tôi đạp xe lên Thượng Cát, một xã nằm ven sông Hồng, ở phía trên Chèm, quá cầu Thăng Long ngày nay một chút về phía thượng nguồn để nộp giấy phân công công tác cho đơn vị mà lúc đó tôi nghĩ sẽ là nơi mình mang sức trẻ máu đào ra cống hiến suốt đời.

    Do ngành tôi học thuộc loại "ngành nặng", tổng cộng gồm 11 học kỳ, tức là 5 năm rưỡi chứ không phải bốn năm hay năm năm như các ngành khác nên khóa chúng tôi tốt nghiệp vào mùa đông, lên tàu về nước đúng ngày mồng tám tháng Ba, ngày Quốc tế phụ nữ.

    Về nước lại trúng vào lúc cơ quan Bộ Đại học và Trung học chuyên nghiệp lục tục đi sơ tán, mãi tôi mới được lên Chùa Thầy, nơi Vụ Quản lý Lưu học sinh đang sơ tán trong nhà dân để nhận quyết định về đâu công tác.

    Hồi đó tổ chức phân công ta cái gì là ta phải chấp hành cái đó, cấm cãi.

    Việc phân ngành học cũng thế. Một ông bạn cùng lứa với bà xã tôi được phân đi học bảo tồn bảo tàng, ngồi khóc mấy hôm liền. Bạn bè được học toàn những ngành oai oách, riêng mình phải học cái ngành oái oăm như thế, ai mà chịu được. Đời may hơn khôn, ông bạn này nghĩ thế rồi yên tâm học hành, coi như mình không gặp may. Mà rồi đúng là may hơn khôn thật. Về bộ Văn hoá làm, nơi rất nhiều các vị "tay ngang" chưa qua đào tạo, ông bạn này nhanh chóng được đề bạt, hiện làm Cục trưởng cả chục năm nay rồi. Trong khi đó, ối ông học những ngành có tên kêu choang choang thì vẫn lận đận ở tận đâu đâu.

    Sau này, trong một dịp về làm việc với tỉnh Hà Nam Ninh, tôi mới được anh Hợp Giám đốc Sở Thuỷ lợi Hà Nam Ninh nói cho biết là anh - Bí thư chi bộ lớp tôi đã cùng với Đảng uỷ Nhà trường sắp xếp ngành học cho tôi (chúng tôi học Chuyên tu Ngoại ngữ Thanh Xuân để chuẩn bị ra nước ngoài học đại học. Tất cả các thầy các cô đều là dân ngoại ngữ mà lại ngồi xem xét để sắp xếp cho học sinh đi vào tất cả các ngành khoa học và công nghệ, chưa kể anh Hợp cũng chỉ là một học sinh như tôi!). Anh Hợp nói đáng lẽ tôi đi học chế tạo máy bay nhưng anh đã thuyết phục mọi người để tôi đi học ngành điện tử vì anh thấy tôi đã lắp đài ga-len từ năm học lớp 5. Nếu anh ấy mà biết là từ năm lớp 5 tôi đã rất mê chơi tem thì có khi anh ấy đã cho tôi đi ngành sản xuất tem bưu điện rồi chăng?

    Cất kỹ tờ giấy quyết định trong cặp, tôi hào hứng đạp xe hai mươi cây số. Hà Nội hồi đó còn vắng tanh, ra đến Đội Cấn đã là ngoại thành. Những thửa ruộng xanh ngát trải dài trước đôi mắt của một chàng trai hăm hở bước vào đời.

    Lòng vòng hồi lâu trong làng rồi tôi cũng tìm ra nhà của thủ trưởng cơ quan Phòng Nghiên cứu Điện tử Bộ Cơ khí Luyện kim. Chỗ này phải nói thêm một chút. Chính phủ quy định chỉ có Chính phủ mới ra quyết định thành lập các Viện nghiên cứu, Bộ chỉ được phép ra quyết định thành lập các Phân Viện và Phòng nghiên cứu thôi. Vì thế cơ quan chúng tôi mới có tên là Phòng nhưng lại là phòng trực thuộc Bộ, làm nhiệm vụ nghiên cứu như là một viện thứ thiệt. Đó cũng là một kiểu lách luật, có phải bây giờ người ta mới lách luật đâu?

    Ông đại uý công binh - Trưởng phòng tiếp tôi. Thời kỳ ông Đinh Đức Thiện làm Bộ trưởng Bộ Cơ khí Luyện kim tất cả các ban bệ của Bộ đều do người bên quân đội chuyển sang nắm giữ.

    Trưởng phòng rót nước mời, hỏi han thân thiện sơ về gia đình, quá trình học tập rồi yêu cầu tôi trình bày tóm tắt luận án tốt nghiệp.

    Tôi thật thà trình bày mọi việc như chúng vốn có, say sưa nói về đề tài ca-tốt lạnh của mình. Sau này tôi mới biết là hôm đó nếu tôi trình bày một đề tài nào khác, ví dụ nói về mạch tổ hợp hay về tia la-de thì kết quả cũng sẽ không có gì thay đổi. Vì ông Trưởng phòng đâu phải là dân điện tử!

    Tôi bắt đầu làm công tác nghiên cứu bằng cách cùng anh chị em, gần một trăm kỹ sư mới bóc tem như tôi, hàng ngày lao động làm nhà tranh tre nứa lá để có chỗ làm việc.

    Chúng tôi phải mò xuống ao vét bùn lên trộn với rơm để trát vách. Nhiều người đi qua thấy một đống xe đạp ngoại và một lũ mặt mày trắng trẻo đang lao động như thế thì kết luận ngay rằng bọn này học ở nước ngoài bị kỷ luật đưa về cải tạo lao động. Tự chúng tôi thì cho việc lao động như thế là bình thường, so với bao nhiêu bạn bè cùng trang lứa đang ở chiến trường, vào sinh ra tử, khó khăn vất vả hơn rất nhiều thì công việc ấy của chúng tôi có thấm tháp gì.

    Trung uý công binh Đinh Phơ chuyên phụ trách việc làm nhà. Ông này lăm le chức trưởng phòng nên làm tích cực lắm. Được vài năm, ngộ ra rằng với trình độ văn hoá lớp 10 thì không thể đứng đầu một cơ quan nghiên cứu khoa học được, ông bỏ việc, về nhà mở cửa hàng sửa xe máy, bây giờ giàu ra phết.

    Mấy hôm sau thì tôi được gặp ông Trợ lý Trưởng phòng. Hoá ra ông này học cùng một lớp ngoại ngữ với tôi. Người miền Nam, mẹ vợ từng nuôi ông Lê Đức Thọ hoạt động cách mạng (bà này là người duy nhất được ngồi bán bánh và các loại chè ở Câu lạc bộ Thống nhất - nơi sinh hoạt của các cán bộ miền nam tập kết, trong khi mọi hoạt động tư doanh hồi đó đều bị ngăn cấm). Ông này học xong khoá ba năm Đại học Tổng hợp rồi được cho đi nghiên cứu sinh ngay. Ông rất tự hào mình là Phó tiến sỹ đầu tiên của Việt nam về ngành điện tử, chả biết có đúng hay không nữa.

    Cái điều mà ông ấy không thể tự hào là ông học rất kém. Học cùng lớp với nhau, làm gì tôi không biết.

    Sau ngừng bắn năm 1973, cơ quan tôi được phép chuyển về Hà Nội. Lại lao động làm nhà xây trụ sở, lại có người đi qua nghĩ rằng chúng tôi đang bị cải tạo lao động, mặc dù đến lúc này chúng tôi không còn trắng trẻo như trước đây.

    Ông Trợ lý Trưởng phòng tham mưu đểu cho Thủ trưởng là phải huy động anh em lặn xuống moi đất lên làm nền để cất nhà trong khi Bộ chưa cấp kinh phí xây phòng làm việc.

    Cũng chính ông ta sau đó phản ảnh với Bộ là Trưởng Phòng làm bậy, bắt anh em đào đất từ đáy ao lên như thế là làm hỏng địa mạo của khu vực, thành phố sẽ có ý kiến phê bình. Ông Trưởng Phòng mất chức, ông Trợ lý lên thay.

    Suốt cho đến năm 1980, "công việc nghiên cứu" của chúng tôi là lao động làm nhà và làm mấy cái "đề tài nghiên cứu" mà tôi đã có lần trót dại nhận xét là có nhiều đề tài còn không khó bằng bài tập năm học lúc tôi còn là sinh viên. Không hiểu sao tôi không bị kỷ luật vì câu nói đó, có lẽ là nếu kỷ luật hết những người như tôi thì lấy ai ra mà làm đề tài?

    Một lần ông Nguyễn Duy Thái Thứ trưởng phụ trách ngành về thăm và nói chuyện với đơn vị. Ông này cũng là quân nhân, lúc đó đeo hàm đại tá.

    Có hai điều từ ông này làm chúng tôi bất ngờ. Một là ông xách theo cái điều cày, thỉnh thoảng ngừng nói, rít một hơi lọc xọc, ngửa cổ phả khói lên mái nhà lợp lá gồi, mắt lim rim đê mê. Hai là câu nói bất hủ: "Ngành Điện tử là gì? Đó chẳng qua là mấy cái biến thế! Chúng ta nhất quyết xây dựng thành công ngành Điện tử!"

    Việc ông hút thuốc lào chúng tôi chỉ hơi lạ mắt một chút, nhưng cái tuyên bố dõng dạc của người lãnh đạo ngành định nghĩa ngành Điện tử là gì trước các kỹ sư được đào tạo từ nhiều nơi trên thế giới về thì quả thật là một cú xốc kinh khủng.

    Vài năm sau Giải phóng miền Nam 1975, ông Thứ trưởng lại đến nói chuyện với chúng tôi sau chuyến đi công du Nhật bản về. Lần này ông lại rít điếu cày, lại cho ra một định nghĩa mới về ngành Điện tử: "Các cậu không biết đâu, ngành điện tử bây giờ nó ghê lắm! Tôi cho đồng xu vào cái lỗ, thế là nó tòi ra tờ báo. Cho đồng xu vào cái lỗ khác, nó tòi ra chai bia!"

    Lần này thì tôi kinh hoàng thật sự.

    Tôi nghĩ ở cơ quan Bộ rất thiếu chất xám về những ngành mũi nhọn. Những người cấp trên của chúng tôi không có khái niệm ngành Điện tử là gì thì làm sao mà vạch đường chỉ lối cho chúng tôi?

    Năm 1980, khi có đề nghị rút tôi về Vụ Khoa học Kỹ thuật của Bộ, tôi đồng ý ngay.

    Lại tiếp tục hy vọng một cách ngây thơ là mình sẽ có đất cống hiến.

    (còn tiếp)

    Chủ đề: Lịch sử
    Từ khóa: Phan Chí Thắng

    Hãy chia sẻ suy nghĩ của bạn

    1 phản hồi

    Phản hồi: 

    "Ngành Điện tử là gì? Đó chẳng qua là mấy cái biến thế! Chúng ta nhất quyết xây dựng thành công ngành Điện tử!"

    bác lên thông cảm cho các bác lãnh đạo. Họ nhờ đi đánh nhau dựng nước mới có chức vụ chứ có học qua trường lớp nào đâu. Cứ đợi độ vài năm nữa thế hệ các cụ sinh năm 50 về hưu hết sẽ đến lượt các bác trổ tài. mong lúc đó nước mình sẽ phát triển mạnh