Ngẫm lại mình (phần 1 và 2)

  • Bởi tqvn2004
    09/07/2009
    0 phản hồi

    Phan Chí Thắng

    Thay lời tựa

    Người Việt nam mình có một cái tính rất lạ, đó là hay chê bai kẻ khác. Ông điện thoại thường ngồi chê ông giao thông, bà y tế báng bổ cô giáo dục, chú du lịch dè bỉu cậu bóng đá, v.v.

    Tất tần tật các ngành các lĩnh vực khác đều yếu kém, bất cập, ngu dốt. Tất nhiên là trừ ngành mình, địa phương mình và cá nhân mình!

    Người Việt nam nào cũng nghĩ là mình tài giỏi. Rỗi hơi và thấp cổ bé họng như ông xe ôm thì suy nghĩ và phát ngôn như lãnh đạo, còn ông lãnh đạo thì nghĩ như...

    Như gì nhỉ? Viết đến đây tôi tắc tị. Tôi không phải là lãnh đạo nên không biết lãnh đạo nghĩ gì. Đã không biết mà cứ cố nhét vào đầu người ta những ý nghĩ không thuộc về họ là việc làm khiếm nhã. Biết vậy nên tôi viết tiếp: "...lãnh đạo suy nghĩ như... lãnh đạo!"

    Tôi là một người Việt đích thực. Tôi đang suy nghĩ và viết về những yếu kém của người Việt.

    Có trừ tôi ra hay không?

    Viết vậy thì tôi có kiêu căng ngạo mạn hay không?

    Tôi có phải là kẻ mới học được dăm ba chữ, nhìn thấy vài ba thứ, đi đến một vài nơi rồi nay giống như gã xe ôm đang ngồi vắt vẻo trên cái xe hai bánh chờ khách, rỗi rãi mà đàm tiếu những chuyện quốc gia đại sự?

    Bạn đọc có thể mắng vào mặt tôi như thế. Bạn có lý, vì bạn cũng là một người Việt như tôi. Khi nghe một ai đó nói điều gì, người Việt chúng ta quen quan tâm xem xét theo hướng như sau: Ai đang nói chứ không để ý nghe xem người ta đang nói cái gì. Nhiều khi nghe một người có tên tuổi đứng trên bục nói chuyện nhạt hoét vô thưởng vô phạt mà cả hội trường đua nhau ghi chép rột roạt. Cũng chính cái hội trường ấy sẽ ồn ào nói chuyện riêng nếu người đăng đàn phát biểu là một kẻ vô danh.

    Điều này giải thích vì sao khi ông Kim Ngọc nói về khoán trong sản xuất nông nghiệp - điều rất quan trọng và bổ ích vào thời điểm đó - thì không ai thèm nghe ông ta (ông Kim Ngọc lúc đó là Bí thư Tỉnh uỷ, không phải là nhân vật cấp thấp), ngược lại còn liệt ông ta là phản động. Mãi sau này ông Kim Ngọc mới được công nhận là người đi tiên phong trong công cuộc đổi mới, được phong tặng những danh hiệu cao quý.

    Tôi không có ý mạo muội tự cho mình là một người tiên phong. Tôi chỉ muốn nói là nếu chúng ta biết nghe những lời lọt tai và cả những lời chưa lọt tai thì chắc là chúng ta, cả dân tộc ta tiết kiệm được rất nhiều thời gian, công sức và tiền bạc để khắc phục những sai lầm yếu kém trong quá khứ, hiện tại và cả trong tương lai.

    Tôi chỉ muốn nói là nếu chúng ta biết nghe những lời lọt tai và cả những lời chưa lọt tai thì chắc là chúng ta, cả dân tộc ta tiết kiệm được rất nhiều thời gian, công sức và tiền bạc để khắc phục những sai lầm yếu kém trong quá khứ, hiện tại và cả trong tương lai.

    Tôi xin nói trước là tôi sẽ viết rất lan man, không theo một sườn bài hay một kết cấu nào cả. Đây chắc chắn sẽ không phải là một câu chuyện tiểu thuyết hấp dẫn, đầy những tình tiết ly kỳ.

    Nếu bạn đọc dừng lại ở bất kỳ trang nào của tập sách này thì đó là lỗi do tôi chưa biết viết cho ngon lành, còn nếu ai chịu khó đọc đến hết những giòng cuối cùng thì tôi rất muốn, tuy biết là không thể, ôm hôn người đó thay lời cảm ơn.

    Gốc của vấn đề ở đâu?

    Hồi còn nhỏ, một lần tôi được nghe cha tôi nhắc lại lời của Karl Marx: "Giải quyết một vấn đề cũng giống như giặt một cái áo sơ mi, ta phải túm được cái cổ áo thì mới giũ áo sơ mi sạch được".

    Không rõ hình ảnh này do chính Karl Marx nghĩ ra hay ông ta chỉ nhắc lại một câu ngạn ngữ phổ biến bên Châu Âu, song tôi không bao giờ quên lời dạy của cha là muốn giải quyết vấn đề thì ta cần phải tìm ra cái gốc của nó.

    Người Việt nam chúng ta có rất nhiều đức tính và phẩm hạnh. Ai nói xấu hoặc bôi nhọ dân tộc Việt nam, tôi sẽ là một trong nhiều người, rất nhiều người phản đối mạnh mẽ.

    Không có những giá trị tinh thần và đạo đức cao cả thì chúng ta, với tư cách là một dân tộc có cương thổ xác định, đã không thể tồn tại qua hàng ngàn năm lúc nào cũng đầy ắp những nguy cơ bị kẻ thù bên ngoài tiêu diệt?

    Chúng ta có quyền chính đáng tự hào về dân tộc mình. Và chúng ta cũng có quyền chính đáng nói rõ với con cháu, với những thế hệ mai sau về những yếu kém của mình, để chúng biết đường mà phấn đấu, mà vươn lên "sánh vai cùng các cường quốc năm châu bốn biển".

    Một chiều mùa đông năm 1976 tôi có dịp ngồi nói chuyện với một viên sỹ quan già, cán bộ cấp sư đoàn. Hồi đó ta vừa kết thúc chiến tranh chống Mỹ, giải phóng miền Nam, hoàn toàn thống nhất đất nước. Báo chí đăng lại những thông kê của nước ngoài về chi phí mà nước Mỹ đã phải bỏ ra cho chiến tranh Việt nam. Một người Mỹ là Tom Ryden ước tính chi tiêu cuối cùng lên tới 676 tỷ USD. Chi tiêu này là do cộng chung tất cả các chi tiêu phụ cho chính phủ liên bang và cho nền kinh tế Mỹ, trực tiếp và gián tiếp, kể cả phụ cấp của cựu binh, trả tiền lãi cho nợ quốc gia và ước tính số tiền thu nhập của nền kinh tế Mỹ. Người khác, nhà kinh tế Steven ước tính chi tiêu cuối cùng của Mỹ cho cuộc chiến tranh Việt Nam sẽ lên tới 925 tỷ USD. Không rõ quy đổi ra thời giá hiện nay là mấy ngàn tỷ?

    Với một người Việt thu nhập bình quân lúc đó chưa tới 100 USD/năm thì con số gần một ngàn tỷ thật quả là vô cùng to lớn. (Theo ông Nguyễn Bích Lâm, Phó tổng cục trưởng Tổng cục Thống kê, con số thu nhập bình quân đầu người ước tính cho cả năm 2008 là trên 1.000 USD. Theo Ngân hàng Thế giới (WB), khi có GDP bình quân đầu người vượt 950 USD, các quốc gia ra khỏi nhóm nước có thu nhập thấp, và bước sang nhóm có thu nhập trung bình)

    Vị sỹ quan già chậm rãi nói với tôi:

    - Quy luật tiến hành chiến tranh là chi phí chiến tranh của người chiến thắng thường nhiều hơn của kẻ chiến bại.

    Tôi hiểu ý của ông là Việt nam đã chi số tiền ngàn tỷ USD cho chiến tranh chống Mỹ. Lúc đó tôi hoàn toàn không hiểu chúng ta đã chi những gì mà nhiều thế. Bây giờ, khi bằng đúng số tuổi của vị sỹ quan lúc đó, tôi bắt đầu hiểu ra.

    Lịch sử là cái mà không ai làm lại được. Cái gì đã xảy ra là nó đã xảy ra. Tôi nhắc lại lịch sử để hiểu cái đang diễn ra ngày hôm nay chứ không muốn chép miệng "Giá như lịch sử rẽ theo một hướng khác!"

    Chúng ta đã mất hàng triệu sinh mạng, trong đó chủ yếu là những người tuổi trẻ, những người được gọi là "tương lai của đất nước".

    Chúng ta có hàng triệu gia đình, nơi những đứa con lớn lên không có cha.

    Chúng ta có ít nhất ba thế hệ thiếu sự giáo dục đầy đủ của gia đình.

    Chúng ta đã mất hàng triệu sinh mạng, trong đó chủ yếu là những người tuổi trẻ, những người được gọi là "tương lai của đất nước".

    Chúng ta có hàng triệu gia đình, nơi những đứa con lớn lên không có cha.

    Chúng ta có ít nhất ba thế hệ thiếu sự giáo dục đầy đủ của gia đình.

    Ai tính nổi những thiệt hại trước mắt và lâu dài của việc "mất dạy" này? Để có được "thầy ra thầy, trò ra trò, trường ra trường, lớp ra lớp" như mong mỏi của Thủ tướng Phạm văn Đồng thì chúng ta phải mất bao nhiêu năm nữa và phải chi hết bao nhiêu tiền?

    Tôi rất buồn phiền khi thấy trẻ con bây giờ nói chuyện như cãi nhau, như xấn xổ sắp nhảy vào cào cấu nhau. Tôi rất đau lòng khi thấy nhiều cán bộ không có được một sự giáo dục tối thiểu về ứng xử.

    Nhiều khi chúng ta hay đổ hết tất cả lỗi cho cơ chế. Đến khi cơ chế đã thông thoáng rồi, ta vẫn thấy nhiều chỗ tắc tị, đó là do người cán bộ vận hành cái cơ chế ấy không được dạy dỗ ngay trong trường phổ thông những quy tắc xã giao thông thường. Thay vì niềm nở thì anh ta cáu kỉnh, thay vì hướng dẫn thì anh ta bắt bẻ hoạnh họe, thay vì làm việc tận tâm thì anh ta chểnh mảng...

    Tất nhiên không chỉ riêng một chuyện "vô học". Còn nhiều nguyên nhân nữa, chúng ta sẽ tìm hiểu dần.

    x x x

    Giáo dục là ngành quan trọng số một trong tất cả các ngành. Nó còn là một ngành cực kỳ đặc biệt.

    Đối tượng của giáo dục là con người, sản phẩm của giáo dục là con người và tham gia vào mọi quy trình sản xuất trong ngành giáo dục cũng lại chính là con người.

    Con người có thể đói ăn, thiếu mặc một khoảng thời gian nào đó nhưng nhất thiết không thể thiếu giáo dục một ngày.

    Chúng ta tiến hành công nghiệp hoá, hiện đại hóa để làm gì nếu chúng ta không thể cho ra lò những con người văn minh hiện đại có đầy đủ tố chất về thể lực và tinh thần để vận hành cái xã hội mà chúng ta đang hướng đến?

    Ngày nay chúng ta rất hay thấy trên truyền hình đưa những bài phỏng vấn mà cô cậu phóng viên không hề biết cách đặt câu hỏi và người trả lời phỏng vấn cũng không sao trả lời cho đúng trọng tâm câu hỏi. Ê a, ề à, lắp bắp. Nói dài mà không rõ ý. Đó là vì sao? Là vì trong trường phổ thông cũng như trên bậc đại học người ta không được dạy cách nói.

    Cha ông ta có câu: "Học ăn, học nói, học gói, học mở". "Ăn" ở đây không thuần tuý là động tác cho thức ăn vào miệng, nhai rồi nuốt. Thế là đớp chứ không phải là ăn!

    Vì sao việc học ăn lại được cha ông ta đưa lên hàng đầu?

    Người Việt chúng ta, giống như một số dân tộc Á Đông khác, có thói quen ăn theo kiểu cộng đồng: các món ăn được bày ra để dùng chung, ai muốn ăn gì thì gắp cái đó, khác với cách ăn của người Âu Châu là thức ăn được chia phần rành mạch. Ăn uống kiểu cộng đồng đòi hỏi người tham gia vào hoạt động ăn uống phải nắm được một số quy tắc nhất định. "Ăn xem nồi, ngồi xem hướng" là một trong số các quy tắc đó. Học ăn là thể hiện nét văn hoá đẹp, khi trong mâm cơm có nhiều người như: ông bà, cha mẹ, anh chị, khách... ta phải ăn thế nào để mọi người khỏi chê cười là người "tham ăn, tục uống", tránh ăn hùng hục, ăn lấy được, chọn miếng ngon ăn trước, không để ý những người xung quanh, kính trên nhường dưới. Đó chính là cách ăn của người có văn hoá, lịch sự trong sinh hoạt ẩm thực.

    Ngoài nghĩa đen nêu trên, động từ "ăn" còn có nghĩa bóng. Nghĩa càng đa dạng hơn khi được dùng để cấu tạo từ ghép, ví dụ "ăn ý", "ăn hàng", "ăn khách", "ăn tiền", "ăn thua" v.v.

    Trong nghĩa rộng, "ăn" là một hành động hấp thụ một lợi lộc nào đó về phía mình.

    Vậy là cha ông ta rất coi trọng việc dạy con cái "ăn" theo nghĩa hẹp lẫn nghĩa rộng, đó chính là dạy con cái biết điều tiết những hành vi phục vụ lợi ích cá nhân sao cho phù hợp với lợi ích chung của cộng đồng.

    Đừng có tưởng rằng người ta mang phong bao đến hối lộ cho anh là anh có thể trắng trợn "ăn tiền" một cách dễ dãi!

    Học nói thì khỏi phải bàn nhiều, ai cũng đã rõ. Con người phải biết nói sao cho rành rọt dễ hiểu, phải biết làm cho người nghe cảm thấy thú vị rằng họ được tôn trọng và thấu hiểu:

    Lời nói không mất tiền mua
    Liệu lời mà nói cho vừa lòng nhau...

    Thế còn học gói học mở là gì?

    Tác giả Nguyễn Ngự Bình trên báo điện tử của Sở Giáo dục và Đào tạo Thành phố Cần Thơ viết: "Bên cạnh vấn đề học nói là học gói, học mở. Gói như thế nào cho thích mắt mọi người, cho đẹp không phải là chuyện dễ dàng (vấn đề thẩm mỹ). Vì thực tế cho thấy có những người rất khéo tay, ta quen gọi là "bàn tay vàng", nhưng lại có những người rất vụng về.

    Bởi vậy học gói, học mở tuy đơn giản song đòi hỏi con người phải học tập, quan sát, khéo léo, có con mắt nghệ thuật mới tạo ra được những sản phẩm đẹp, ưng ý mọi người. Vấn đề ở đây không phải là học gói, học mở mà là ý nghĩa chung của công việc hàng ngày, phải ngăn nắp, cẩn thận, chu đáo, sắp xếp đâu ra đấy, có nề nếp, có khuôn phép trong gia đình. Mở rộng ra với xã hội là luật lệ, quy định ta phải tuân theo kiểu như "Sống, làm việc theo pháp luật".

    Tôi cho rằng tác giả Nguyễn Ngự Bình viết đúng nhưng chưa đủ.

    Sự thâm thuý của cha ông ta là ở chỗ nghĩa bóng, nghĩa rộng của câu tục ngữ.

    Chúng ta cần biết khi nào thì nên "gói gọn" vấn đề và khi nào thì có thể "mở" nó ra.

    Giả sử ai đó mắc lỗi với ta, người ấy biết đưa ra một lời xin lỗi đúng lúc và ta biết "gói gọn" vấn đề lại thì chắc chắn sẽ không bùng nổ một cuộc cãi vã đôi khi dẫn đến việc phải huy động nhiều từ ngữ tục tĩu trong kho tàng chửi bới rất phong phú của dân tộc ta, thậm chí tổng động viên cả hai nắm đấm và bất kỳ bộ phận nào trên cơ thể khả dĩ có thể gây đau đớn cho đối phương.

    Việc "mở" ra một vấn đề sao cho đúng lúc đúng chỗ cũng hoàn toàn không đơn giản.

    Gặp đúng hôm cô bạn gái vừa thi trượt đại học, mặt buồn thiu, nước mắt lã chã, bỏ ăn nằm quay mặt vào tường mà anh bạn trai đã không biết an ủi động viên nàng thì chớ lại còn kiếm cách tỏ tình thì thôi rồi, tôi xin đảm bảo là con đường tình ái của anh này đã đi vào ngõ cụt.

    Cha ông ta còn có câu: "Tiên học lễ hậu học văn". Tôi còn nhớ vào những năm 60 của thế kỷ trước tôi được đọc một bài trên báo Nhân Dân phê phán kịch liệt nhà giáo nọ đã khẳng định lại câu này. Tác giả bài báo ghép cho nhà giáo cái tội lạc hậu, thủ cựu, đi ngược lại đường lối giáo dục của Đảng. Tuy còn nhỏ, không đủ lý luận, nhưng tôi vẫn có cảm giác tác giả bài báo chưa hiểu hết câu nói "Tiên học lễ hậu học văn", hoặc giả ông ta "nói vậy mà không phải vậy".

    "Học lễ" ở đây không đơn giản chỉ là học lễ phép, lễ độ, lễ nghĩa, lễ nghi..., những điều đương nhiên là cần thiết trong ứng xử của học trò đối với thầy và bạn, mà "lễ" phải đựoc hiểu theo nghĩa rộng là phép tắc làm người. Anh phải học phép tắc làm người trước khi học văn hóa, học các môn toán lý hoá văn sử địa...?

    Cha ông ta quan tâm đến giáo dục như thế đấy. Nếu không quan tâm thì làm gì có những hiền tài như Trần Hưng Đạo, Nguyễn Trãi, Quang Trung và nhiều người khác nữa để làm rạng danh đất nước?

    Vậy hơn nửa thế kỷ qua chúng ta đã làm giáo dục như thế nào?

    (còn tiếp)

    Từ khóa: Phan Chí Thắng

    Hãy chia sẻ suy nghĩ của bạn

    0 phản hồi