Yury Afanasiev - Nước Nga đã đến hồi cáo chung? (phần III)

  • Bởi tqvn2004
    26/03/2009
    0 phản hồi

    Phạm Minh Ngọc dịch

    Phần III. Chính quyền ở nước Nga

    1. Đại hiến chương tự do và Thành Cát Tư Hãn

    Đặc thù của chính quyền ở Nga cũng là thành tố quan trọng chẳng khác gì những cuộc chiến tranh không bao giờ dứt, quân sự hoá xã hội và nhà thờ Chính thống giáo vậy. Đấy là những thành tố chủ yếu tạo nên “con đường Nga”. Nói theo lối hiện đại thì chính phủ ta có thể ghi trên một mặt tờ card-visit từ “vũ lực” và ghi trên mặt kia từ “chiếm đóng”. Vì thái độ của nó đối với dân chúng cũng chẳng khác gì thái của đội quân chiếm đóng ngoại quốc.


    Babel

    Phải mất nhiều thế kỉ, thậm chí có thể là nhiều thiên niên kỉ, mới có thể thiết lập được một chính quyền kiểu như thế ở nước Nga. Có hai nền văn hoá khác nhau cùng tồn tại trên mảnh đất vô cùng rộng lớn của tổ tiên chúng ta. Đấy là nền văn hoá rừng núi, với nền sản xuất nông nghiệp, định canh định cư và nền văn hoá thảo nguyên với những người chăn nuôi gia súc du mục và các chiến binh.

    Những cuộc tiếp xúc giữa hai nền văn hoá khác hẳn nhau, những cuộc chiến tranh không thể nào đếm hết và sự bắt chước lẫn nhau, những vụ đối đầu, âm mưu, phản bội, chinh phục và xâm lược bắt đầu ở vùng Muscovy rồi sau đó là nước Nga cuối cùng đã dẫn tới chiến thắng của một kiểu chính quyền.

    Đấy là chính quyền do những người chăn nuôi du mục và các chiến binh đưa vào. Chính quyền của những người du mục đã bám chặt vào lịch sử của nước ta và trở thành của chính chúng ta. Đặc điểm của nó, ngoài những từ đã viết trên tấm card-visit đã nói tới bên trên, là chỉ có một người chơi, là chính quyền chuyên chế, là độc thoại chứ không phải đối thoại, là chuyên chính chứ không phải thảo luận, hoàn toàn không chấp nhận thoả hiệp, không chấp nhận trao đổi để tìm thoả hiệp, là thiếu hẳn điều mà Nikolai Berdayev gọi là “nền văn hoá trung dung”.

    Hai hướng đi của nền văn hoá Nga và văn hoá châu Âu, được các sử gia thảo luận trong thế kỉ XIX, đã bắt đầu từ trước đó rất lâu.

    Đây là hai nền văn hoá hoàn toàn khác nhau. Một bên thì dẫn tới việc hình thành và phát triển trong một thời gian dài quyền tự do cá nhân. Một bên thì không gian cho sự xuất hiện và phát triển cá tính cứ bị thu hẹp dần.

    Một bên là Magna Carta Libertatum (Đại hiến chương tự do) và Habeas Corpus Act[1]. Còn bên kia là Great Yasa của Thành Cát Tư Hãn. Một bên khuyến khích phát triển cá nhân và xã hội, bên kia đặt nhà nước và các định chế lên trên tất cả. Những đối nghịch xã hội xuất phát từ đây có thể nói là không thể nào kể hết: dân chủ trái ngược với độc tài, thoả thuận trái ngược với vũ lực, thảo luận trái ngược độc thoại, đồng thuận trái ngược với độc đoán, các mối liên hệ xã hội theo chiều ngang trái ngược với quyền lực theo chiếu dọc…

    Đại hiến chương tự do thông qua vào năm 1214 (tức là hai thập kỉ trước khi quân của các Hãn Mông Cổ tràn vào đất Nga). Trong luật pháp của nước Anh hồi đó đã có một loạt quyền tự do nhằm bảo vệ các cá nhân khỏi những can thiệp độc đoán của nhà nước. Các cơ quan của chính phủ không được tuỳ tiện bắt bớ và trừng phạt, lăng mạ, cướp bóc và sử dụng bạo lực. Điều đó đã quyết định nội dung của những bảo đảm hiến định, tức là đối tượng của những cuộc tranh luận với chế độ quân chủ suốt mấy thế kỉ. Những bảo đảm như thế được thể hiện trong một văn bản mang tính biểu tượng, gọi là Habeas Corpus.

    Thành Cát Tư Hãn công bố Great Yasa vào năm 1206. Đấy là bộ luật quyết định đời sống của Hãn quốc, bao gồm chủ yếu là những hình phạt đối với các trọng tội. “Yasa” trong tiếng Mông Cổ nghĩa là “cấm”.

    2. Nước Nga nhìn về quá khứ, châu Âu hướng tới tương lai

    Trên tất cả là kiểu cai trị và kiểu tư duy đã được định hình ở nước Nga. Là sự gắn bó với những giá trị cũ, với những lí tưởng của thời đã qua. Là khao khát ép những lí tưởng của thời xa xưa cho hiện tại và tương lai, cả trong lĩnh vực văn hoá lẫn lĩnh vực quan hệ xã hội. Tất cả những điều này cùng với những tính chất đặc thù của nền văn hoá Nga có thể giúp ta giải thích phần nào lí do vì sao đất nước lại đi theo con đường dẫn vào quá khứ như đã thấy ở Nga và Liên Xô. Ta có thể thấy những lí do đã ăn sâu bén rễ vào nền văn hoá chứ không chỉ mang tính thực dụng, chỉ là những quyền lợi ngắn hạn của chế độ của Putin.

    Thí dụ như tại sao nước Nga không thể thảo luận với châu Âu về tương lai chung của chúng ta? Vì chúng ta có những mối lo khác nhau và cách lo khác nhau.

    Dĩ nhiên là không phải tất cả người châu Âu đều có chung những mối lo như nhau. Họ không suy nghĩ như nhau và cũng không chỉ suy nghĩ về những mối lo đó. Nếu suy nghĩ hoàn toàn giống nhau thì họ đã không gặp phải vấn đề rắc rối về bản sắc rồi. Liên hiệp Châu Âu đã mở rộng gấp đôi lãnh thổ trong mấy năm gần đây và các thành viên của nó nhìn các vấn đề một cách khác nhau, đặc biệt là vấn đề Thổ Nhĩ Kỳ và các tiêu chí về “tính châu Âu” nói chung. “Châu Âu cũ” khó mà chấp nhận “châu Âu mới” và quá trình soạn thảo hiến pháp đang dẫm chân tại chỗ …

    Thế thì “sự khác nhau và cách khác nhau” giữa chúng ta và châu Âu là gì?

    Trước hết, châu Âu đang lĩnh hội kinh nghiệm, đang suy tư về cuộc khủng hoảng và những bài học của thế kỉ XX: đấy là những cuộc cách mạng ở châu Âu và sự sụp đổ của các đế chế có nhiều thuộc địa, các cuộc khủng hoảng kinh tế, hai cuộc thế chiến và những cuộc chiến tranh khu vực, chiến tranh “lạnh” và cuộc khủng hoảng ở vịnh Carib. Nói tóm lại, lo lắng chủ yếu của châu Âu là làm sao vượt qua được những vụ đối đầu và xung đột trong quá khứ. Nhiệm vụ chính của châu Âu là: từ hôm nay, sẽ sống với nhau như thế nào.

    Nước Nga không thể vượt qua được những ám ảnh của những năm cuối thế kỉ XX, không thể vượt qua được “thảm hoạ địa chính trị” và sự sụp đổ của Liên Xô. Đối với chúng ta, quan trọng nhất là chấm dứt quá trình phân rã của không gian hậu-Xô Viết (kể cả của nước Nga nữa). Chúng ta muốn giành lại địa vị của mình, giành lại “quyền lãnh đạo của nước Nga”, dĩ nhiên là trong thế giới hiện đại rồi.

    Nói cách khác, Nga, giống như châu Âu, đang bận tâm với những vấn đề của quá khứ. Nhưng trong khi châu Âu tìm cách khắc phục và thoát ra khỏi những vấn đề của quá khứ thì Nga lại tìm cách quay về với tình huống của thời kì chiến tranh lạnh, tìm cách giành lại vị trí cũ trong tình hình mới.

    3. Sau năm thế kỉ nội chiến, chỉ quyền lực là vẫn y nguyên

    Bước vào thế kỉ XXI, nhưng nước Nga vẫn chưa phải là một cộng đồng người. Thật vô lí, nhưng đúng là như thế.

    Chúng ta đã trải qua những kinh nghiệm hãi hùng của thế kỉ thế kỉ XX với hàng chục triệu người (theo một số tính toán khác thì có đến gần 100 triệu) bị xoá sổ bằng vũ lực, nhưng chúng ta vẫn chưa một lần ngoái nhìn trở lại, chưa hiểu và chưa nhận thức được nó.

    Cũng bình thường thôi. Dù có một diện tích mênh mông, trong thế kỉ XXI nước Nga vẫn không có chỗ cho những người thích sống tích cực và độc lập. Sau năm thế kỉ chiến tranh giữa chính quyền độc tài với các thần dân của mình, đất nước đã trở thành khu vực tự tung tực tác của chính quyền.

    Trong những điều kiện như thế, tự khám phá bản thân hay tự nhận thức là việc bất khả thi. Người Nga đã đánh mất cá tính hay tinh thần tự chủ - thực ra là họ đã mất khả năng hổi quang, đánh mất khả năng phản tỉnh. Trên sân khấu cuộc đời chỉ còn lại một diễn viên duy nhất, đấy là chính quyền.

    Nhưng đấy là một chính quyền xa lạ, không phải của dân. Nó chỉ biết hành động chứ không thể tự nhận thức và không nhận thức được những hành động của chính mình. Nghĩa là, khi chỉ còn một mình, chính quyền tiếp tục hành động, nhưng là hành động với một cái đầu trống rỗng

    Cuối thế kỉ XX, chế độ Liên Xô sụp đổ là tại số nó thế chứ chẳng phải tại hành động của một con người cụ thể nào. Nó sụp đổ là vì nó đã mục nát hoàn toàn. Liên Xô là một thể chế cồng kềnh phi tự nhiên và không thể nào quản lí nổi. Một lần nữa, nước Nga đã có một cơ hội lịch sử.

    Những bước ngoặt lịch sử và tại sao người Nga lại sợ?

    Đấy là một bước ngoặt lịch sử vì ở Nga chưa bao giờ có xã hội công dân và đời sống chính trị. Xã hội công dân và đời sống chính trị, dưới dạng sơ khai, cũng đã xuất hiện đôi ba lần, nhưng chỉ diễn ra trong nhưng giai đoạn ngắn, chỉ như những phản đề đối với chế độ chuyên chế mà thôi. “Hệ thống Nga” coi những hiện tượng như thế là dị thường và là điềm báo của tai hoạ.

    Bước ngoặt thứ nhất xuất hiện đầu thế kỉ XVII, với những tín hiệu ban đầu của xã hội công dân và một cái gì đó tương tự như là hoạt động chính trị vậy. Không phải vô tình mà giai đoạn đó được lịch sử gọi là “Thời kì hỗn loạn”.

    Từ đó trở đi bất cứ cái gì không xuất phát từ trong lòng hệ thống đều bị nó coi là bất trị, đều là trời phạt cả. Xin lấy trường hợp Solzhenitsyn, một người của Hệ thống, làm thí dụ. Đối với ông thì đời sống chính trị cuối những năm 1980 - đấu những năm 1990 cũng chẳng khác gì tháng 2 năm 1917. Ông thể hiện rõ thái độ phẫn nộ và kinh tởm. Tương tự như thế, đối với những “người tự do” đang nằm trong hệ thống hiện nay thì bầu cử tự do chính là hiện tượng khủng khiếp nhất, kết quả chắc chắn sẽ là: cánh tả sẽ giành được quyền lực.

    Xã hội công dân và hoạt động chính trị bao giờ cũng làm cho những người trong hệ thống lo lắng và sợ hãi. Vì không người nào trong bọn họ biết thế nào là tự do. Hoàn cảnh sống trói buộc anh ta đến mức anh ta đã bị hệ thống nuốt chửng. Tự nhận thức, tìm hiểu và xác định thái độ của mình đối với thế giới xung quanh không phải là việc đáng quan tâm.

    (còn 1 kì nữa)

    Nguồn: http://www.opendemocracy.net/article/russia-theme/the-end-of-russia

    ________________________________________

    [1] Habeas Corpus Act – cũng gọi là luật bảo vệ tối đa quyền tự do củ thần dân, được quốc hội Anh thông qua vào năm 1679. Theo bộ luật này thì quan toà phải có trách nhiệm lập tức đưa người bị tạm giam ra toà để kiểm tra xem hành động bắt bớ có phù hợp với luật pháp hay không, việc giam giữ chỉ có thể được thực hiện sau khi có quyết định vè lí do bắt giữ.

    Chủ đề: Thế giới
    Từ khóa: nước Nga

    Hãy chia sẻ suy nghĩ của bạn

    0 phản hồi