Gustave Le Bon: Tâm lý đám đông

  • Bởi tqvn2004
    21/02/2009
    0 phản hồi

    Thành viên Bums chuyển ngữ
    Nguồn: http://www.x-cafevn.org/forum/showthread.php?t=18922

    Gustave Le Bon: Psychologie des foules (1895)

    Một vài điều về khái niệm tâm hồn trong cách nghĩ của người châu Âu để giúp bạn đọc khi đọc tác phẩm này của Le Bon

    Về mặt ngôn ngữ

    Từ đâu xuất hiện từ tâm hồn? về mặt ngôn ngữ đây là một vấn đề vẫn còn tranh cãi. Chữ tâm hồn về nguyên thủy có lẽ có nghĩa là "sự chuyển động rối loạn, mà chúng ta cảm nhận thấy trong mình". Khác với tinh thần, tâm hồn có một ý nghĩa riêng và nói lên một cái gì đó gắn liền với bản thân một con người: nội tâm của nó (tâm trí, tình cảm), sự xúc động của nó, cá tính của nó, con người của nó, và một cái gì đó bất tử vượt lên trên cái chết.

    Tâm hồn là chức năng của hệ thần kinh

    Hiểu biết của chúng ta ngày nay về tâm hồn bị ảnh hưởng mạnh bởi tâm lý học. Chúng ta nghiêng về khuynh hướng giới hạn tâm hồn là những gì ta cảm nhận được bên trong, là những gì được các thầy thuốc tâm thần nghiên cứu và điều trị (tri giác, bản năng, ý chí, xúc cảm, trí nhớ, hiểu biết, ý thức...). Các thứ "tâm hồn" này được giản lược lại là chức năng của hệ thần kinh và những tác động của hooc môn. Tất cả những cái đó sẽ mất đi khi thân thể không còn sống nữa, bởi chúng gắn liền với thân thể và phụ thuộc vào thân thể.

    Cá tính

    Người xưa hay nói về "những tâm hồn bất tử" là một thứ gì đó hoàn toàn khác: đó là hạt nhân của tính cách của chúng ta. Theo giả thiết thông tin học, tinh thần được tạo nên từ những thông tin và có thể đo được bằng bit. Bởi vì tâm hồn là một dạng đặc biệt của tinh thần, cho nên nó cũng được tạo nên bởi các thông tin: tất cả những cái gì nói lên được về một con người, về thân thể của nó, về tính cách, về cuộc sống, về năng lực, và tất cả những gì nó cũng như những người khác làm nên từ những cái kể trên. Để có thể diễn tả được những cái điều đó, chúng ta không cần đến nhiều tập bách khoa toàn thư. Những thông số cơ bản có thể tóm tắt lại trong vài ba trang giấy thêm vào đó một vài bức ảnh, cho trường hợp cực ngắn ta chỉ cần duy nhất cái tên.

    Bởi ngày nay tâm hồn bị hiểu sai, vì vậy đáng lý nói về cái phần bất tử của một con người ta nên nói về tính cách của nó.

    ________________________

    Lời nói đầu dành cho lần xuất bản thứ nhất

    Những bài viết trước đây của tôi nhằm vào diễn tả tâm hồn chủng tộc[1]. Ở đây chúng tôi muốn nghiên cứu về tâm hồn đám đông.

    Nguyên mẫu của những đặc tính chung mà tất cả các thành viên của một chủng tộc được thừa hưởng qua di truyền tạo nên tâm hồn của chủng tộc đó. Nhưng nếu một số nhất định các thành viên riêng lẻ của chủng tộc kết hợp lại với nhau kiểu đám đông để cùng hành động, từ mối liên kết này những đặc tính tâm lý riêng biệt mới sẽ xuất hiện, chúng bổ xung thêm vào những đặc tính của chủng tộc và đôi khi tỏ ra rất khác biệt. Một đám đông có tổ chức thời nào cũng có vai trò quan trọng trong đời sống của các dân tộc, nhưng chưa bao giờ ở tầm cỡ như hiện nay. Năng lực vô thức của đám đông, cái xuất hiện thay thế cho năng lực có ý thức của một con người riêng lẻ, là một đặc trưng cơ bản của thời nay. Tôi đã thử xem xét vấn đề đám đông, một vấn đề phức tạp, theo cách thuần túy khoa học, nghĩa là về phương pháp mà không màng tới những quan điểm, những nguyên lý và học thuyết. Chỉ như vậy, theo tôi nghĩ, người ta mới có thể nhận chân được sự thật, đặc biệt là khi ở đây ta đang xét đến một vấn đề làm xao động tinh thần một cách mãnh liệt. Nhà nghiên cứu, người đang cố gắng giải thích một hiện tượng, sẽ không để tâm đến những quyền lợi có thể bị va chạm do công việc nghiên cứu của anh ta. Nhà tư tưởng tuyệt vời, Goblet d’Alviella, đã nói ở một trong những tác phẩm của mình rằng, tôi không thuộc vào giới phê bình đương đại nào và thi thoảng tôi đứng vào vị trí chống lại những kết luận nào đó của tất cả các trường phái. Hy vọng rằng công trình này cũng vinh hạnh được đánh giá một cách tương tự. Thuộc vào một trường phái có nghĩa là: phải chia sẻ với nó những định kiến và quan điểm.

    Tuy thế tôi cũng phải giải thích cho độc giả, tại sao từ những nghiên cứu của mình, tôi rút ra những kết luận khác với những kết luận nảy sinh từ đó lúc ban đầu, ví dụ như khi tôi nhận thấy trạng thái tinh thần của đám đông đặc biệt xuống thấp, mặc dù vậy tôi vẫn quả quyết rằng sẽ rất nguy hiểm nếu bỏ qua sự xuống thấp này và tiếp tục cố tình đụng chạm đến tổ chức của họ.

    Quan sát một cách kỹ lưỡng những sự kiện lịch sử luôn chỉ cho tôi thấy một điều rằng, trong phạm vi quyền lực của mình chúng ta hoàn toàn không đủ sức để cưỡng bức các tổ chức xã hội, là những tổ chức cũng phức tạp như những tổ chức khác, đột ngột thay đổi một cách sâu rộng. Đôi khi tự nhiên cũng cực đoan, nhưng không giống như chúng ta hiểu nó; bởi vậy chẳng gì cay đắng hơn đối với một dân tộc là sự hăng hái làm những cuộc cải tạo vĩ đại cho dù nó có vẻ cực kỳ tuyệt vời về mặt lý thuyết. Nó chỉ thiết thực khi, nếu như có thể làm đột ngột thay đổi tâm hồn của dân chúng. Chỉ thời gian mới có quyền lực đó. Con người bị điều khiển bởi những tư tưởng, tình cảm, thói quen và bởi những tố chất nằm ngay trong bản thân mình. Thiết chế và luật pháp là những sự hé lộ của tâm hồn chúng ta, là sự thể hiện những đòi hỏi của tâm hồn. Bởi thiết chế và luật pháp xuất phát từ tâm hồn cho nên chúng không tác động được tới tâm hồn.

    Việc nghiên cứu các hiện tượng xã hội không thể tách rời khỏi việc nghiên cứu các dân tộc mà từ đó các hiện tượng này được hình thành. Nhìn nhận một cách triết học, các hiện tượng đấy có thể có giá trị tuyệt đối, thế nhưng thực tế đó chỉ là giá trị có điều kiện.

    Bởi vậy trong việc nghiên cứu các hiện tượng xã hội người ta cần phải quan sát cùng một vấn đề lần lượt theo những góc nhìn hoàn toàn khác nhau. Theo cách đó chúng tôi thấy những bài học của lý tính thuần túy nhiều khi trái ngược với những điều rút ra từ thực tiễn. Không có sự kiện nào, ngay cả trong lĩnh vực vật lý, lại không thể vận dụng phương pháp này. Từ quan điểm của sự thật tuyệt đối con súc sắc, cái vòng tròn có một dạng hình học cố định, có thế tính toán được bằng những công thức chính xác. Từ cảm nhận thị giác các vật thể đó có thể có những hình dạng rất khác nhau. Trong thực tế tùy theo góc nhìn con súc sắc sẽ có thể có dạng hình chóp hoặc hình vuông, vòng tròn có thể trở thành hình elip hoặc đoạn thẳng. Và những hình dạng nhận được như thế có ý nghĩa nhiều hơn là hình dạng thực của nó; bởi vì nó là những cái duy nhất chúng ta nhìn thấy, là những cái mà nhiếp ảnh hoặc hội họa phản ánh lại. Cái không thực trong trường hợp nào đó lại thực hơn là cái thực. Có nghĩa là, làm cho tự nhiên biến đổi và không thể nhận ra, con người muốn hình dung sự vật trong dạng thuần túy hình học của nó. Trong một thế giới mà cư dân của nó chỉ có thể sao chép hoặc chụp ảnh các sự vật nhưng không tiếp xúc với chúng, người ta khó hình dung hình dạng của chúng một cách chính xác, và sự hiểu biết về những hình dạng đó, nếu như chỉ có một số nhỏ những người có học thức nắm bắt được, thì chúng chỉ tạo ra sự chú ý trong một phạm vi rất hạn chế.

    Triết gia, người nghiên cứu các hiện tượng xã hội, cần phải luôn chú ý rằng, các hiện tượng đó ngoài những giá trị lý thuyết chúng còn có những giá trị thực tế và duy nhất chỉ những giá trị này nhìn từ quan điểm phát triển văn hóa là có ý nghĩa. Ông ta phải rất cẩn thận trước những kết luận thoạt tiên cảm thấy có vẻ logic. Ngoài ra những lý do khác cũng khiến ông ta phải thận trọng. Hiện thực xã hội rất phức tạp đến nỗi, người ta không thể lĩnh hội được nó một cách toàn bộ và không thể dự đoán được những hiệu quả của sự tác động qua lại giữa chúng. Hơn nữa ẩn nấp đằng sau những hiện tượng nhìn thấy thường là hàng nghìn các nguyên nhân vô hình. Những hiện tượng xã hội nhìn thấy được dường như là kết quả của một lực tác động vô thức cực lớn, thường rất khó tiếp cận. Các hiện tượng cảm nhận được, ta có thể ví như hình ảnh sóng nước trên bề mặt, nó cho biết bên dưới, trong lòng đất sâu thẳm đang rung chuyển và đó là điều ta không biết rõ.Trong phần lớn các trường hợp cách thức hành động của đám đông tỏ ra đặc biệt thấp về mặt trí tuệ; nhưng ở những trường hợp khác cho thấy nó dường như được điều khiển bởi những lực lượng vô cùng huyền bí, cái mà những người già gọi là số phận, tự nhiên, mệnh trời, cái chúng ta gọi là tiếng nói của những người chết, và quyền lực của nó ta không thể không nhận ra, cho dù không hiểu hết bản chất của chúng. Nhiều khi dường như có cảm giác dân chúng mang trong mình những sức mạnh huyền bí điều khiển họ. Còn có gì có thể phức tạp hơn, logic hơn, tuyệt vời hơn ngôn ngữ? Và chẳng phải cái thực thể được sắp đặt một cách hợp lý và tinh tế đó được bắt nguồn từ tâm hồn vô thức của đám đông? Những học giả uyên bác chỉ ghi lại những quy tắc của ngôn ngữ nhưng không ghi lại cái năng lực tài ba tạo ra chúng. Liệu chúng ta có chắc chắn biết rằng những ý tưởng cao siêu của những nhân vật tài ba là sản phẩm một mình họ tạo nên? Chắc chắn chúng là sự sáng tạo của những cái đầu riêng biệt, nhưng cũng có vô số những hạt giống nhỏ làm nên mảnh đất cho những ý tưởng đó nảy mầm, tâm hồn đám đông có tạo nên chúng?

    Dĩ nhiên đám đông thể hiện lực tác động của mình một cách vô thức. Nhưng biết đâu chính cái sự vô thức đó lại là điều bí ẩn trong sức mạnh của họ. Trong tự nhiên có những sinh vật chỉ hoạt động theo bản năng và đạt đến những kết quả hoàn hảo, sự phong phú tuyệt vời của chúng làm ta ngạc nhiên. Việc sử dụng lý trí của loài người là một vấn đề còn rất mới và chưa hoàn thiện để có thể phát hiện ra những những quy luật của sự vô thức và đăc biệt là làm sao để thay thế nó. Cái phần vô thức trong hoạt động của chúng ta vô cùng lớn trong khi cái phần lý trí lại rất nhỏ. Nếu chúng ta chỉ muốn ở trong cái vùng nhỏ hẹp và an toàn của các sự vật có thể nhận biết được một cách khoa học và không muốn lạc vào địa phận của những phán đoán không cơ sở và những giả thiết vô nghĩa, thì chúng ta chỉ được phép xác minh những hiện tượng mà ta có thể tiếp cận tới, và nên thỏa mãn với điều này. Mỗi một kết luận rút ra từ quan sát của chúng ta, thường tỏ ra rất vội vã; bởi vì đằng sau những hiện tượng cảm nhận được còn có những cái ta nhìn chưa rõ, và sau chúng lại có thể có những cái khác nữa mà ta hoàn toàn không biết đến.

    Le Bon

    ______________________________

    [1] Các quy luật tâm lý của sự hình thành các dân tộc.

    Hãy chia sẻ suy nghĩ của bạn

    0 phản hồi