Nguyễn Minh Tuấn - Triết lý pháp luật hiện đại của Radbruch

TS. Nguyễn Minh Tuấn
Chia sẻ bài viết này

Gustav Radbruch (1878–1949)

Gustav Radbruch (1878–1949) là ông tổ của ngành triết học pháp luật ở Đức, đồng thời là một trong những nhà triết học pháp luật có ảnh hưởng nhất trong thế kỷ XX. Nói đến Radbruch, người ta vẫn thường nhắc đến một bài viết rất ngắn, nhưng cũng rất nổi tiếng được xuất bản vào tháng 9/1945: bài viết “Năm phút triết học pháp luật” (Fünf Minuten Rechtsphilosophie). Chỉ với “năm phút”, nhưng Radbruch đã khái quát hóa được “năm triết lý”, “năm yêu cầu” cơ bản nhất của pháp luật hiện đại, xuất phát từ nền tảng pháp luật tự nhiên, trên cơ sở phê phán những luận điểm của trường phái thực chứng pháp luật.

- Luật pháp hiện đại: chống lại sự tùy tiện

Trường phái pháp luật thực chứng cho rằng: “Mệnh lệnh cũng là luật và ở nơi nào có quyền lực thì ở đó tồn tại pháp luật.” [1]

Radbruch phản bác lại rằng hiểu như vậy rất nguy hiểm, vì đó chính là việc cổ súy cho tư tưởng độc tài, đặt bạo quyền đứng trên luật pháp. Ông phê phán: “Cách tư duy này đã làm cho các luật gia và cũng như người dân đang dần mất đi khả năng tự vệ, chống lại những hành vi của công quyền hành xử độc ác, không cần đến luật pháp.” [2]

Xuất phát từ những lập luận đó, ông đã đưa ra nhận định luật pháp hiện đại phải có chức năng chống lại sự tùy tiện. Muốn chống lại sự tùy tiện thì một đạo luật phải được ưu tiên áp dụng chung cho tất cả các trường hợp liên quan và công quyền không được phép hành động, nếu luật pháp không cho phép.[3]

- Luật pháp hiện đại: chống lại chế độ độc tài và bạo quyền

Trường phái thực chứng pháp luật cho rằng: “Luật pháp là những gì đem lại lợi ích cho con người.”[4]

Radbruch phản bác lại và cho rằng: khái niệm “lợi ích” ở đây rất mơ hồ. Ông đưa ra hàng loạt các câu hỏi để cùng suy ngẫm như: Phải chăng việc vi phạm hợp đồng, những việc làm trái với lẽ phải cũng sẽ đều là “luật”, miễn sao nó phục vụ cho “lợi ích của con người”? Mà “con người” ở đây là ai? Phải chăng bất kể những gì mà cơ quan công quyền cho rằng nó có lợi cho con người thì đó đều là luật, bao gồm cả sự chuyên quyền và tùy tiện, xử phạt không cần luật hay tống giam, đàn áp không cần xét xử và tuyên án? Thế nào là lợi ích công và lợi ích tư? Điều gì xảy ra khi luật pháp chỉ phục vụ lợi ích của một người hay một nhóm người có trong tay quyền lực, nhưng lại ẩn dưới danh nghĩa là “lợi ích công”?[5]

Radbruch khẳng định: “Không, nhất định pháp luật phải có vai trò chống lại sự độc quyền và bạo quyền.”[6] Từ đó, ông đi đến nhận định không phải tất cả mọi thứ mà đem lại lợi ích cho con người thì đều là luật. Mà những gì là luật, chỉ khi đó là lẽ phải[7] và có ích cho tất cả mọi người.[8] Kết luận này cho thấy tư tưởng của Radbruch xuất phát từ động cơ bảo vệ nền dân chủ, chống lại bạo quyền; tư tưởng này rất khác so với quan điểm nặng về tính giai cấp của pháp luật, coi pháp luật là thể hiện ý chí của giai cấp thống trị và bảo vệ trước hết lợi ích của giai cấp thống trị.

- Luật pháp hiện đại: Chống lại sự bất công, hận thù và những hành động phi nhân tính

Trường phái pháp luật thực chứng cho rằng: con người là khác nhau về địa vị, xuất thân, nhiệm vụ… do vậy pháp luật phải làm rõ sự khác biệt này. Radbruch không phản đối một thực tế là con người khác nhau, nhưng ông lại có quan điểm khác, ông cho rằng mục đích tối thượng của luật pháp không phải là khoét sâu sự khác biệt hay khoảng cách giữa những con người, mà cần hướng đến sự công bằng (Gerechtigkeit).[9] Khi xây dựng hay áp dụng pháp luật cần phải dựa trên những tiêu chuẩn chung, đảm bảo sự vô tư. Sự vô tư không thể có khi pháp luật hay việc áp dụng pháp luật không mang trong đó tính thiện, mà chứa đựng lòng hận thù, sự phân biệt đối xử hay những hành động phi nhân tính. Radbruch nêu ví dụ: nếu một ai đó cổ vũ cho việc ám sát các đối thủ chính trị, hoặc cổ vũ cho những mệnh lệnh giết những người của những chủng tộc khác, thì tất cả những điều này không phải là sự công bằng và cũng không được hiểu là luật.[10]

Như vậy một trong những tiêu chí của pháp luật hiện đại đó chính là sự công bằng. Pháp luật, ngoài nghĩa là lẽ phải, nó phải thể hiện sự công bằng, tính vô tư, đồng thời là công cụ để chống lại lòng hận thù hay những hành động phi nhân tính.

- Luật pháp hiện đại: Chống lại sự không ổn định và không an toàn

Radbruch quan niệm rằng con người không ai hoàn thiện và vì vậy pháp luật do con người làm ra cũng không hoàn thiện, có thể còn có những điểm chưa hợp lý. Tuy nhiên, cần phải ưu tiên tính hợp pháp, vì pháp luật mang tính bắt buộc đối với mọi cá nhân, tổ chức, không ai có thể nại ra rằng do luật chưa hợp lý theo quan điểm cá nhân nên không thi hành.[11]

Ngoài ra pháp luật phải đảm bảo sự an toàn pháp lý (Rechtssicherheit) bao gồm các tiêu chí như: tính ổn định, tính tường minh, tính được đảm bảo thi hành và tính có thể tiên liệu trước. Radbruch đưa ra đề xuất rằng muốn hoàn thiện hệ thống pháp luật thì nhân dân và đặc biệt là các nhà luật học có trách nhiệm phải chỉ ra những điểm còn bất hợp lý, chưa công bằng của luật, đề xuất để bãi bỏ.[12]

Thực chất Radbruch đã đưa ra một triết lý trong việc giải quyết mối quan hệ giữa tính hợp pháp và tính hợp lý của pháp luật, theo hướng ưu tiên tính hợp pháp. Ngày nay, sự hài hòa giữa tính hợp pháp và tính hợp lý của văn bản quy phạm pháp luật là rất quan trọng và cần thiết. Hai tiêu chuẩn này tuy độc lập nhưng lại có mối quan hệ mật thiết, thống nhất và bổ trợ cho nhau. Radbruch đã chỉ ra mâu thuẫn có thể có giữa hai yêu cầu này và đặt ra trách nhiệm xã hội rất lớn đối với những nhà luật học trong việc chỉ ra những hạn chế, những điểm còn chưa hợp lý của pháp luật.[13]

- Luật pháp hiện đại: Chống lại việc đi ngược lại những nguyên tắc pháp luật tự nhiên

Radbruch đánh giá rất cao những nguyên tắc của pháp luật tự nhiên (jus naturale). Ông cho rằng: “Có những nguyên tắc pháp luật còn quan trọng hơn bất cứ một văn bản pháp lý nào, vì khi một đạo luật mà xung đột hay mâu thuẫn với những nguyên tắc này chúng sẽ không có hiệu lực pháp luật. Người ta gọi những nguyên tắc này là pháp luật tự nhiên hay luật duy lý.”[14]

Radbruch là người ủng hộ trường phái pháp luật tự nhiên (jus naturale). Pháp luật tự nhiên là những qui luật khách quan, tồn tại độc lập với luật lệ do con người đặt ra. Pháp luật do con người đặt ra phải tuân thủ luật tự nhiên, không thể có điều ngược lại.[15] Con người ngay từ khi sinh ra vốn dĩ đã có những quyền con người một cách tự nhiên, những quyền con người ấy có trước cả khi có Hiến pháp hay luật. Sau chiến tranh thế giới thứ hai, trải qua đêm dài ác mộng về sự tàn bạo của chủ nghĩa phát xít, Luật cơ bản (Hiến pháp) Đức tại Điều 1 Câu 1 đã tuyên bố và vĩnh viễn hóa giá trị cao nhất của Hiến pháp này đó chính là vấn đề bảo vệ phẩm giá của con người.[16] Để không rơi vào luận điểm của chủ nghĩa duy tâm, Radbruch cũng phê phán rằng việc khẳng định Chúa là tối cao, cần phải vâng lời đức Chúa là luận điểm rất mơ hồ. Nếu coi đức Chúa quyết định tất cả, chỉ có đức Chúa là đúng, thì quyền lợi của con người sẽ bị gạt ra một bên. Từ đó, ông đề xuất cần phải nhìn nhận lại, cần coi việc bảo vệ quyền con người là việc bảo vệ những giá trị khách quan, thiêng liêng và quan trọng nhất của pháp luật.[17]

Bài viết của Radbruch không giản đơn chỉ là để dành cho năm phút thuyết giảng, mà ông đã thực sự nêu lên được năm triết lý, năm chức năng căn bản nhất của pháp luật hiện đại. Những triết lý về pháp luật của Radbruch sở dĩ được thừa nhận rộng rãi và gây được ảnh hưởng mạnh mẽ vì cách tiếp cận của ông rất mới mẻ, không bị bó hẹp bởi định kiến giai cấp hay phạm vi dân tộc tính, mà đã hướng tới những chuẩn mực chung, phổ quát của pháp luật đó là: lẽ phải, sự công bằng, sự ổn định, tính khách quan, giá trị nhân văn, chống lại sự tùy tiện, bạo quyền và những hành động phi nhân tính.

___________________________

[1-3] Gustav Radbruch, Rechtsphilosophie, Studienausgabe, 2. Aufl., 2003, S. 209.

[4-5] Xem: Gustav Radbruch, Rechtsphilosophie, Studienausgabe, 2. Aufl., 2003, S. 209.

[6] Gustav Radbruch, Rechtsphilosophie, Studienausgabe, 2. Aufl., 2003, S. 209.

[7] Từ Luật (das Recht) trong tiếng Đức còn có một nghĩa khác đó là lẽ phải, sự đúng đắn.

[8-14] Gustav Radbruch, Rechtsphilosophie, Studienausgabe, 2. Aufl., 2003, S. 209.

[15] Ngày nay trường phái pháp luật tự nhiên được nhiều người ủng hộ do tính hợp lý của nó, theo nguyên tắc sự vật như nó có, vì nó vốn như thế, cái xấu phải tránh, cái tốt phải được thực hiện.

[16] Điều 1 Câu 1 Luật cơ bản (Hiến pháp) của Đức qui định: “Phẩm giá của con người là bất khả xâm phạm.”

[17] Gustav Radbruch, Rechtsphilosophie, Studienausgabe, 2. Aufl., 2003, S. 210.

Nguồn: Tạp chí Tia sáng, đăng ngày 9/7/2013, truy cập đường link gốc tại đây.

Admin gửi hôm Thứ Ba, 09/07/2013
Bạn đánh giá bài viết này thế nào?

Hoàng Tụy - Điều kiện để tăng trưởng bền vững

Thao Thao - Phê phán ông Hồ thế nào cho thuyết phục?

Mẹ Nấm - Thái độ chính trị

Hồ Chí Minh gặp gỡ Mao Trạch Đông

Lữ Phương - Vài nhận xét về những "kỷ niệm" của Hoàng Tùng

Thu Hà - Cựu Chủ tịch Quốc hội bàn việc sửa Hiến pháp


HyVăn (khách viếng thăm) gửi lúc 08:52, 05/08/2013 - mã số 94639

Bài này hay nhưng các ad để trang bìa mốc một tháng rồi :)

không có chuyện luật tự nhiên dựa vào đạo đức (khách viếng thăm) gửi lúc 10:29, 13/07/2013 - mã số 93003

@ Bác Trần Thị Ngự:
Nếu bác đọc bài gốc thì sẽ thấy ông Radbruch không nói "quan điểm về luật tự nhiên dưạ vào đạo đức" mà ông nói pháp luật là lẽ phải, lẽ công bằng chống lại sự tùy tiện, chống lại bạo quyền. Còn luật tự nhiên là gì? Ông này nói rằng con người sinh ra đã có những quyền như quyền sống, ăn, ở, hít thở, nói, cười, yêu, ghét, đi lại...cái đó là tự nhiên, những cái tự nhiên đó cao hơn cả pháp luật do con người đặt ra, nhà nước không thể dùng mệnh lệnh tùy tiện tước bỏ những quyền tự nhiên đó. Tôi cũng đọc bài tiếng anh thì thấy ông cũng không quá nhấn mạnh đạo đức (cái này không biết bác Ngự đọc ở đâu ?!). Ông ta chỉ nhấn mạnh pháp luật khi là lẽ phải, sự công bằng nó có nhiệm vụ chống lại sự tùy tiện hay độc tài. Cái này thì tôi thấy nó rất phù hợp với quan điểm kiểm soát và giới hạn quyền lực nhà nước, xây dựng nhà nước pháp quyền hiện nay mà.

Tran Thi Ngự gửi lúc 22:12, 12/07/2013 - mã số 92965
Trần Hữu Cách viết:
@Bác Trần Thi Ngự:

Ở đây có một số tài liệu của Radbruch được dịch sang tiếng Anh, có cả "5 phút triết học luật pháp", quả thật rất thú vị!

Cảm ơn bác Cách. Tôi đã tìm đọc, và cũng đọc thêm ở Wiki nữa, nên cũng hiểu đại khái. Ý tưởng của Radbrush thì hay, nhưng không thực tế, nhất là quan điểm về luật tự nhiên dưạ vào đạo đức, bởi vì đạo đức có thể hiểu bằng nhiều cách khác nhau. Tôi còn nhớ khi Clarence Thomas được tổng thống Bush cha đề cử làm thầm phán tối cao, có lẽ do khuynh hướng bảo thủ của ông Thomas, một số nhà báo đã báo đã phỏng vấn và hỏi ông có tin tưởng vào natural law không. Tôi không nhớ ông trả lời như thế nào. Sau khi được phê chuẩn với số phiếu hết sức khít khao, các quan điểm pháp luật cực kỳ bảo thủ của ông làm tôi thất vọng ghê gớm.

DVM (khách viếng thăm) gửi lúc 00:52, 12/07/2013 - mã số 92885

Không ở đâu trên thế giới lại có một kiểu điều hành hoạt động xã hội bằng những nghị quyết này nọ ( Cấp cao có nghị quyết cấp cao, cấp thấp có nghị quyết cấp thấp,...) Có rất nhiều kiểu nghị quyết được đẻ ra trong các cuộc họp đảng nội bộ, và có rất nhiều nghị quyết được đưa ra và được thực thi trsi luật và vi phạm luật, và người ta trong hệ thống đều mặc định nghị quyết là trên hết (Trên cả pháp luật).
Bà con cứ nghiên cứu mà xem.

gioi thieu bai (khách viếng thăm) gửi lúc 21:48, 11/07/2013 - mã số 92880

Tôi không commnent bài này.
Chỉ xin giới thiệu cho DL một bài, coi có dùng được không

http://nongnghiep.vn/nongnghiepvn/72/1/1/112448/Tuc-nuoc-vo-bo.aspx

Trần Hữu Cách (khách viếng thăm) gửi lúc 02:32, 10/07/2013 - mã số 92664

@Bác Trần Thi Ngự:

Ở đây có một số tài liệu của Radbruch được dịch sang tiếng Anh, có cả "5 phút triết học luật pháp", quả thật rất thú vị!

Tran Thi Ngự gửi lúc 02:13, 10/07/2013 - mã số 92661

Tôi cũng có một ít chuyên môn về luật pháp (sociology of law), nhưng đọc bài chủ, thấy khó hiểu quá. Trước hết là từ ngữ, do tôi không quen với các từ về pháp luật (nhất là triết lý pháp luật) bằng tiếng Việt nên thật sự không hiểu "pháp luật hiện đại" và pháp "luật thực chứng" nguyên văn trong tiếng Đức (hay tiếng Anh) là gì. Vấn đề là một từ chuyên môn có thể được dịch ra tiếng Việt bằng nhiều cách khác nhau, và dịch có khi làm sai lạc cả ý chính. Nếu tác giả cung cấp thêm các từ chuyên môn bằng tiếng Anh hay tiếng Đức thì may ra có thể hiêủ rỏ hơn.

Kế đó là các khaí niệm chính (pháp luật hiện đại, pháp luật thực chứng) không được giải thích khiến người đọc không hiểu được sự khác biệt về căn bản của hai loại pháp luật đó. Bản thân tôi vốn chống lại luật tự nhiên (natural law), vốn xuất phát từ tôn giáo, mà pháp luật hiện đại của Radbruch được cho là dựa trên luật tự nhiên nên tôi rất tò mò. Do không hiểu được nên không biết đâu là đúng-sai, chỉ biết . . . chấp nhận, chứ không phản biện được.

Khánh Linh (khách viếng thăm) gửi lúc 19:45, 09/07/2013 - mã số 92633

Những bài như này cung cấp cho bạn đọc những thông tin rất bổ ích. Công nhận là nhiều bài của Nguyễn Minh Tuấn viết rất sâu sắc, thể hiện thái độ nghiên cứu nghiêm túc, nhưng hình như văn phong vẫn có vẻ hơi nặng tính hàn lâm, khoa học. Nếu viết gần gũi để bạn đọc ngoài ngành cũng hiểu và chia sẻ được, chắc bạn sẽ còn tiến xa! (Một đồng nghiệp khác ngành với bạn!)

pháp luật là cái gì (khách viếng thăm) gửi lúc 19:34, 09/07/2013 - mã số 92630

Tư bản "thối" dạy rằng pháp luật phải là lẽ phải, sự công bằng. Còn dưới mái trường XHCN "thơm" người ta được nhồi sọ pháp luật là ý chí của giai cấp thống trị, là công cụ của giai cấp thống trị. Thế bảo sao mà công an, cảnh sát, chủ tịch từ Trung ương đến cấp xã nó lại không nghĩ nhà nước là của nó, quyền sinh quyền sát là ở nó. Những bài viết khai dân trí như thế này quá cần thiết. Ta phải mất một quá trình lâu dài mới có thể tẩy não hết những ám ảnh của pháp luật Mác - Lê XHCN.

Gửi phản hồi mới (xin gõ tiếng Việt có dấu và tuân thủ Nguyên tắc Dân Luận để được chấp nhận)

Bạn có thể bịa một địa chỉ email bất kỳ, ví dụ test@gmail.com. Thông tin này sẽ không xuất hiện công khai khi phản hồi được đăng.
  • Bạn có thể sử dụng các thẻ BBCode trong bài. Các địa chỉ URL sẽ được tự động chuyển thành liên kết.
  • Bạn có thể trích bài của người khác bằng thẻ [quote], ví dụ: [quote]Nội dung muốn trích dẫn[/quote]
  • Bạn có thể sử dụng những thẻ HTML sau: <a> <em> <strong> <ins> <b> <i> <u> <br> <cite> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd> <h1> <h2> <h3> <h4> <h5> <table> <tbody> <td> <tr> <pre> <img> <div> <span> <object> <hr> <center> <font> <blockquote> <strike> <embed> <param> <del> <ins> <sub> <sup>
  • Bạn có thể chèn video vào bài viết bằng thẻ [video:địa_chỉ_url_của_video]
  • Cách dòng và cách đoạn sẽ được tự động chuyển thành xuống dòng.

Nhấn vào đây để biết thêm chi tiết về cách định dạng bài viết...

To prevent automated spam submissions leave this field empty.
CAPTCHA
Bạn bắt buộc phải trả lời câu hỏi kiểm tra dưới đây. Nó giúp chúng tôi nhằm lọc bỏ các nội dung spam do robot tự động thực hiện.
5 + 15 =
Giải bài toán đơn giản này và nhập kết quả vào ô phía trên. Ví dụ, nếu thấy 1+3, thì hãy nhập 4.

Suy ngẫm

chúng ta thờ ơ với con người nên gặt về con vật.

chúng ta.

tự tay ghi vào lý lịch

định mệnh của dân tộc mình.

— Nhà thơ Đỗ Trung Quân

Mới Mới Mới

Thống kê truy cập

Hiện có 3 thành viên498 khách truy cập.

Thành viên online

TM1111, Mắt Bão, Admin

Kỷ lục: Có 4638 người ghé thăm vào 15-05-2014 lúc 09h47.

Độc giả Dân Luận từ đâu đến?

Locations of visitors to this page

Quỹ Dân Luận

ung-ho-dan-luan-3.png