30 năm, ba câu chuyện cải cách

Càm Văn Kình
Chia sẻ bài viết này

Từ “cải cách” gần đây được nhắc tới nhiều, đặc biệt trong lúc kinh tế suy thoái, nhưng cải cách không bao giờ dễ dàng.

Ba câu chuyện trải dài trong 30 năm (từ ngày thành lập năm 1978 đến nay) của Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế trung ương (CIEM) - cơ quan từng tham mưu nhiều chính sách cải cách - như một nét chấm phá về những khó khăn cũng như cơ hội khi cải cách. Trong ba câu chuyện này, có một câu chuyện còn dang dở như lời kỳ vọng về một năm 2009 có nhiều thay đổi theo những đòi hỏi từ cuộc sống…

Từ đói ăn đến xuất khẩu gạo


Tranh biếm về tình trạng giấy phép con đã đăng trên báo Tuổi Trẻ Cười năm 2006

Cuối những năm 1970 đầu những năm 1980, kinh tế Việt Nam lâm vào khủng hoảng. Hàng chục ngàn hợp tác xã ra sức sản xuất nhưng đã không giúp nền kinh tế phục hồi mà ngược lại nghịch lý xảy ra: nhiều nơi lúa chín nhưng dân không gặt. Tình hình thiếu lương thực ngày càng trầm trọng. Sau rất nhiều băn khoăn, năm 1981 chỉ thị 100 ra đời. Nông dân ngay lập tức hưởng ứng “khoán 100” vì họ được toàn quyền mua bán, sử dụng số thóc vượt khoán của hợp tác xã. Dân bớt đói.

Tuy nhiên, chỉ được một thời gian, các hợp tác xã đã liên tục nâng mức khoán, nông dân bị giảm thu nhập, mất dần động lực sản xuất. Lại ruộng hoang, người đói, nhà nhà khó khăn. “Điều này đặt ra yêu cầu phải đổi mới một cách căn bản, phải trao quyền tự chủ cho nông dân” - PGS.TS Nguyễn Văn Bích, nguyên viện phó CIEM, phó chủ nhiệm Văn phòng Chủ tịch nước - người trực tiếp tham gia soạn nghị quyết “khoán 10”, nói.

Đến cuối năm 1987, theo ông Bích, khi đi khảo sát thực tế để làm đề tài cấp nhà nước về nông nghiệp, ông đã nói thẳng “có 2 triệu người đói ăn”. Ông bảo: “Tình hình khủng hoảng khi đó đến nay không tưởng tượng nổi”. Gắn bó với các chính sách lớn trong nông nghiệp nên ông Bích nhớ như in ngày 8-7-1987, Bộ Chính trị đã quyết định giao cho Chủ tịch Hội đồng nhà nước Võ Chí Công (người nhiều lần ủng hộ khoán chui) chỉ đạo và CIEM trực tiếp soạn đề án và nghị quyết về cơ chế quản lý nông nghiệp.

Theo tiếng gọi cuộc sống, tổ soạn thảo đã nhanh chóng đưa ra những giải pháp “chấn động”: giao đất ổn định, lâu dài cho nông dân, họ chỉ phải nộp thuế, số thóc còn lại được toàn quyền sử dụng thay vì ruộng để cấy và thóc sau gặt đều của hợp tác xã như trước đây… Phải qua năm lần dự thảo đề án mới được trình lên Bộ Chính trị.

Ông Nguyễn Văn Bích nhớ lại: vào thời điểm soạn nghị quyết 10, không ít đảng viên ở cả địa phương và trung ương phát biểu “khoán 100 là cơn gió độc, phải ngăn chặn sự lan tràn của nó”, “khoán sẽ tạo điều kiện cho trọc phú, phú nông phục hồi dẫn đến mất CNXH”…

“Khi đó chúng tôi phải tìm mọi cách tiếp cận các vị lãnh đạo, có thể là giờ giải lao ở hội nghị để thuyết phục”. Tuy vậy, để tư tưởng mang tính “xé rào” đến với lãnh đạo không phải lúc nào cũng dễ dàng...

Với nghị quyết 10, theo ông Nguyễn Văn Bích, ngày 28-12-1987 Bộ Chính trị sẽ họp quyết định nhưng đêm 27, những thành viên ban soạn thảo vẫn phải tiếp tục giải thích những câu chất vấn “tại sao?”, “như thế sẽ phá hợp tác xã à?”. Theo ông Bích, “dự thảo nghị quyết 10 cũng đã phải chỉnh sửa một số điểm, như chủ trương sẽ giao đất lâu dài, không thời hạn cho nông dân đã phải sửa thành chỉ giao 15-20 năm”…

Cuối cùng, Bộ Chính trị đã thông qua đề án dự thảo nghị quyết 10 chỉ trong nửa ngày. “Đây là một bất ngờ lớn với chúng tôi vì dự kiến hội nghị dành tới một ngày để thảo luận”. Kết quả ngày 5-4-1988, nghị quyết nổi tiếng khoán 10 đã được chính thức ban hành. Ngay năm sau, thay vì thiếu lương thực, VN đã xuất khẩu được 1,4 triệu tấn gạo, đời sống nông dân khởi sắc.

Trả lại quyền kinh doanh cho dân

Năm 1995, ban soạn thảo Luật doanh nghiệp bắt tay vào việc trước thực tế việc lập doanh nghiệp ở VN vẫn muôn vàn gian khó sau nhiều năm đổi mới. Theo TS Lê Đăng Doanh, nguyên phó ban biên tập, mọi doanh nghiệp khi đó muốn được ra đời phải xin đủ 35 chữ ký và 32 con dấu. Khảo sát ở Hà Nội cho thấy khi hội đủ con dấu và chữ ký, hồ sơ doanh nghiệp còn phải qua một hội đồng do phó chủ tịch UBND TP Hà Nội chủ trì.

left

“Khoán 10” trong nông nghiệp

Tháng 4-1988, Bộ Chính trị ra nghị quyết 10 về cải tiến chế độ khoán trong sản xuất nông nghiệp.

Theo đó, “Công nhận sự tồn tại lâu dài và tác dụng tích cực của kinh tế cá thể tư nhân trong quá trình đi lên chủ nghĩa xã hội, thừa nhận tư cách pháp nhân, bảo đảm bình đẳng về quyền lợi và nghĩa vụ trước pháp luật, bảo hộ quyền làm ăn chính đáng và thu nhập hợp pháp của các hộ cá thể tư nhân”.

Như vậy là so với chỉ thị 100 năm 1981, nghị quyết 10 của Bộ Chính trị có một bước tiến lớn: người nông dân được trao quyền sử dụng ruộng đất và phương tiện sản xuất lâu dài, được chủ động trong cả sản xuất lẫn tiêu thụ sản phẩm. Sản phẩm được bán cho Nhà nước theo cơ chế thỏa thuận, không còn sự áp đặt về giá, về số lượng.

Đó là một sự giải phóng có ý nghĩa rất lớn đối với sản xuất nông nghiệp, gây ra một sự chuyển biến nhanh chóng của nền nông nghiệp VN, đặc biệt là ngành sản xuất lương thực, từ chỗ thiếu đói triền miên tới chỗ nhanh chóng đủ ăn, dư thừa để xuất khẩu vào năm sau...

» (Theo sách Tư duy kinh tế Việt Nam - Chặng đường gian nan và ngoạn mục 1975-1989 của tác giả Đặng Phong xuất bản năm 2008)

Hội đồng này họp vào chiều thứ bảy hằng tuần. Muốn có được chữ ký của phó chủ tịch phải có chữ ký, con dấu của sở, muốn có dấu của sở phải có dấu của quận, huyện và tất nhiên phải có dấu của xã. Chủ tịch xã cũng yêu cầu phải có chữ ký của ông trưởng xóm… Cứ cho thứ bảy nào ông phó chủ tịch cũng làm và ký được 2-3 hồ sơ thì cả năm Hà Nội chỉ có thêm cỡ vài trăm doanh nghiệp. Ở nhiều địa phương khác, hội đồng không họp hằng tuần mà là tháng, thậm chí một quý một lần. Như vậy, số doanh nghiệp ra đời bị hạn chế.

“Công dân chỉ phải đăng ký, không phải xin” - đó là tư tưởng để tháo gỡ mà dự thảo Luật doanh nghiệp do CIEM chủ trì soạn thảo quyết tâm đưa vào. Theo đó, dự luật đã bỏ giấy phép thành lập, áp dụng chế độ đăng ký tự động để giúp doanh nhân bớt khó hơn. Chỉ một điểm này đã tạo ra rất nhiều sóng gió. Không ít người quyết liệt phản đối: “thế thì làm sao quản được?”; “tôi là chủ tịch tỉnh, tôi phải có quyền”; “vậy anh mới ra tù, anh đạp xích lô cũng lập được doanh nghiệp?”…

Hết lo ngại thì xuất hiện đến sáu cơ quan muốn nhận là nơi cấp giấy đăng ký kinh doanh. Ban soạn thảo phải tìm cách đem dự thảo đến tổng bí thư khi đó là ông Lê Khả Phiêu và được ông ủng hộ. Sau quá trình thuyết phục dài lâu, cuối cùng dự luật đã được Quốc hội thông qua.

Thay vì “chỉ được kinh doanh những gì cơ quan nhà nước cho phép”, từ năm 2000 người dân “được quyền kinh doanh tất cả những gì mà pháp luật không cấm” - ông Nguyễn Đình Cung, thành viên ban soạn thảo Luật doanh nghiệp 1999, hiện là trưởng ban nghiên cứu vĩ mô CIEM, nhấn mạnh điểm mấu chốt mà các ông đã cố sức đấu tranh.

“Nhưng sau khi luật được thông qua (tháng 4-1999), mấy tháng sau mọi việc vẫn y nguyên - TS Lê Đăng Doanh kể - không ai làm văn bản hướng dẫn cả”. Trong bối cảnh đó, ban soạn thảo luật đã phải “lách”, nhờ trưởng ban nghiên cứu của Thủ tướng đề xuất thành lập tổ công tác thi hành Luật doanh nghiệp trực thuộc trực tiếp Thủ tướng. Được Thủ tướng Phan Văn Khải chấp thuận, “đội đặc nhiệm” này tập hợp 18 thành viên giàu tâm huyết vào việc.

Giải mã câu hỏi tại sao doanh nghiệp vẫn ít thành lập, khó phát triển, tổ công tác tỏa xuống các doanh nghiệp. Câu trả lời từ cuộc sống lập tức được đưa ra đầy sinh động, các doanh nghiệp “tố” hàng loạt bất cập, giấy phép con. Một cuộc khảo sát thực tế được tiến hành và thống kê được khoảng 402 loại giấy phép khác nhau. Để có đà cải cách, tổ công tác đã phối hợp với Đài truyền hình VN làm phóng sự đưa cận cảnh một giấy phép điển hình nhất: Sở Khoa học - công nghệ & môi trường Thái Nguyên cấp giấy phép cho một nông dân huyện Đại Từ được đi lượm “giấy vụn, thủy tinh vỡ, kim loại phế thải”…

Giấy phép này ghi rõ “có thời hạn trong ba tháng”, nghĩa là sau đó muốn đi lượm giấy vụn nữa, người dân lại phải xin phép sở. Rất nhiều người khi đó mới giật mình: photocopy, đánh máy chữ, sửa chữa nhạc cụ... và hàng loạt dịch vụ bình thường khác đều phải xin phép. Tạo được dấu ấn, tổ công tác đề xuất liền hai nghị định, qua đó bãi bỏ được 145 giấy phép con tạo đà cho một giai đoạn nở rộ doanh nghiệp ở VN. Chỉ sau hai năm đã có trên 35.000 doanh nghiệp thành lập mới - bằng 10 năm trước đó cộng lại, tạo công ăn việc làm cho hàng triệu người. Vị thế doanh nghiệp tư nhân bắt đầu được tạo dựng và tôn vinh.

Vẫn còn rất mới

Giấy phép con đang quay trở lại, tổng số đã vượt con số 300, cùng với hơn 6.500 thủ tục hành chính mới được thống kê. Doanh nghiệp vẫn mất hơn 1.050 giờ/năm chỉ để đi lo thủ tục thuế. Về nông nghiệp, PGS. TS Nguyễn Văn Bích bồi hồi: “Chúng ta đang nói nhiều đến tam nông. Nghị quyết 10 năm 1988 đã cho dân tích tụ ruộng đất, nhưng đến nay nghị quyết T.Ư 7 khóa X vừa qua vẫn đang đặt ra cần có lời giải mạnh mẽ hơn. Không tích tụ sẽ khó lòng sản xuất lớn khiến nông sản VN ít có sức cạnh tranh, nông thôn khó vươn lên mạnh mẽ”…

TS Lê Đăng Doanh nói: Nếu như những năm 1980 doanh nghiệp nhà nước “xé rào”, nông dân “cởi trói” thì nay chúng ta lại cần một cuộc cải cách nữa để phát huy và nâng cao tiềm lực của doanh nghiệp tư nhân, tiềm lực sáng tạo của người dân để đưa đất nước tiến lên phù hợp với hoàn cảnh hiện nay.

Ba câu chuyện trên đều được kể từ CIEM - cơ quan đã đưa ra nhiều đề xuất cho đổi mới, cho xây dựng và hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường. Hi vọng năm 2009 sẽ còn nhiều câu chuyện tương tự để từ “cải cách” thật sự rõ nét, được viết hoa.

Admin gửi hôm Thứ Sáu, 06/02/2009
Bạn đánh giá bài viết này thế nào?

Bùi Văn Nam Sơn - “Giao lưu trực tuyến” với Hobbes, Locke và Rousseau

Đốp Catherine - Một thế hệ khủng hoảng tình yêu thương

Hoàng Kim - Đừng bắt nông dân gánh “Chủ nghĩa xã hội treo”!

Nguyễn Hưng Quốc - Dân chủ và nhân quyền

Vũ Đông Hà - Đất nước này không phải là một con đĩ!


Gửi phản hồi mới (xin gõ tiếng Việt có dấu và tuân thủ Nguyên tắc Dân Luận để được chấp nhận)

Bạn có thể bịa một địa chỉ email bất kỳ, ví dụ test@gmail.com. Thông tin này sẽ không xuất hiện công khai khi phản hồi được đăng.
  • Bạn có thể sử dụng các thẻ BBCode trong bài. Các địa chỉ URL sẽ được tự động chuyển thành liên kết.
  • Bạn có thể trích bài của người khác bằng thẻ [quote], ví dụ: [quote]Nội dung muốn trích dẫn[/quote]
  • Bạn có thể sử dụng những thẻ HTML sau: <a> <em> <strong> <ins> <b> <i> <u> <br> <cite> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd> <h1> <h2> <h3> <h4> <h5> <table> <tbody> <td> <tr> <pre> <img> <div> <span> <object> <hr> <center> <font> <blockquote> <strike> <embed> <param> <del> <ins> <sub> <sup>
  • Bạn có thể chèn video vào bài viết bằng thẻ [video:địa_chỉ_url_của_video]
  • Cách dòng và cách đoạn sẽ được tự động chuyển thành xuống dòng.

Nhấn vào đây để biết thêm chi tiết về cách định dạng bài viết...

To prevent automated spam submissions leave this field empty.
CAPTCHA
Bạn bắt buộc phải trả lời câu hỏi kiểm tra dưới đây. Nó giúp chúng tôi nhằm lọc bỏ các nội dung spam do robot tự động thực hiện.
2 + 0 =
Giải bài toán đơn giản này và nhập kết quả vào ô phía trên. Ví dụ, nếu thấy 1+3, thì hãy nhập 4.

Suy ngẫm

Chế độ ta là chế độ dân chủ, tư tưởng phải được tự do... Ðối với mọi vấn đề, mọi người tự do bày tỏ ý kiến của mình, góp phần tìm ra chân lý.

— Hồ Chí Minh

Mới Mới Mới

Từ khóa trong bài viết

Thống kê truy cập

Hiện có 2 thành viên571 khách truy cập.

Thành viên online

Admin, Thuốc Lá

Kỷ lục: Có 4638 người ghé thăm vào 15-05-2014 lúc 09h47.

Độc giả Dân Luận từ đâu đến?

Locations of visitors to this page

Quỹ Dân Luận

Hãy bấm để ủng hộ tài chính cho Dân Luận. Thu chi quỹ Dân Luận được công bố công khai tại đây!